جاڭا بيۋدجەت ساياساتى ب ۇلىڭعىرلىقتان ءبىرجولا ارىلتۋى كەرەك

كەلەسى كەزەكتەگى جوسپار – سالىق زاڭناماسىن قاي­تا قاراۋ مەن جەتىلدىرۋ. قارجى جۇيەسىندەگى كەمشىلىكتەر بيۋد­جەت تاپشىلىعىنىڭ فاكتورلارى­مەن, ەلدىڭ كىرىستەرى مەن شىعىستارى ارا­سىنداعى سايكەسسىزدىكپەن سيپات­تا­لا­تى­­نىن, جيىنتىعى بەلگىلى ءبىر تاۋەكەل­دەر­دى تۋدىراتىنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. بيۋدجەت تاپشىلىعىن سىرتقى قارىز ارقىلى جابۋ ءۇشىن تىم اقىلدى بولۋدىڭ قاجەتى جوق. شىعىس بولىگىندەگى تاپشىلىق وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە دەيىن ءوستى.

وتاندىق قارجىگەر مۇرات تەمىرحا­نوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, مۇنايعا تاۋەلدى, ەكونوميكاسى ارتاراپتاندىرىلماعان ەل­دەر­دىڭ ماكروەكونوميكالىق ساياساتىندا كونترتسيكلدىك فيسكالدىق ەرەجە­لەر ۇلكەن ءرول اتقارادى. جاڭا كودەكس­تە وسى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى, الەمدىك وزىق تاجىريبەلەر قولدانىلا باس­تايدى دەگەن ءۇمىت اقتالعان جوق. مەم­لەكەت باسشىسى ۇلتتىق قور­دان بە­رى­­لەتىن نىسانالى ترانسفەرتتەر اسا ما­ڭىزدى ينفراقۇرىلىمدى دامى­تۋ­عا جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جو­با­لارعا عانا بولىنەتىنىن ايتتى. بيۋد­­جەتتىك جۇيەنىڭ حالىقارالىق بۋح­گال­­تەرلىك ەسەپ پەن ەسەپ بەرۋ ستان­دارت­تارىنا تولىعىمەن اۋىسۋى وتە ما­­ڭىزدى. بۇل ءتاسىل بيۋدجەتتىك جوس­پار­لار مەن ولاردىڭ ورىندالۋى تۋرا­لى ەسەپتەردىڭ اشىقتىعىن, پايدا­لى­لىعىن جانە سەنىمدىلىگىن ارتتىرىپ, بيۋدجەتتىك ءتارتىپتى ساقتاۋدىڭ ورنىنا تۇ­جىرىمدامالار, بۋحگالتەرلىك ەسەپ جانە ەسەپتىلىك بويىنشا نورماتيۆ­تىك قۇ­جاتتاردى تۇزەتۋگە بولاتىن «شىعار­ما­­شىلىق» تاسىلدەردەن باس تارتادى.

پاندەميالىق داعدارىس كە­زىن­دە ۇلتتىق قورعا بىرنەشە رەت جۇگىنگەنىمىزدى ءالى ۇمىتقان جوق­پىز. 2008 جىلى العاش رەت ۇلت­تىق قور قاراجاتى «قاۋىپ­سىز­دىك جاستىعى» رەتىندە پايدا­لا­نىلدى, رەس­پۋب­ليكالىق بيۋد­جەتتىڭ شىعىستارى سول كەزدە 2,7 ترلن تەڭگەنى, ۇلتتىق قور­دىڭ ترانسفەرتتەرى 1,06 ترلن تەڭ­گەنى قۇرادى. 2008 جىلدان بەرى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شى­عىس­تارى 5,5 ەسەگە ءوسىپ, 2021 جىلى 14,9 ترلن تەڭگەنى, ۇلتتىق قور­دان اۋدا­رىلعان ترانسفەرتتەر 4,5 ترلن تەڭ­گە­نى قۇرادى. ياعني سوڭعى ون شاقتى جىلدا بيۋدجەت شى­­عىس­تارىنىڭ ءوسىمى ءوستى, كونتر­تسيكل­دىك بيۋدجەتتىك ەرەجە جۇمىس ىستەمەدى.

قازاقستانداعى بيۋدجەتتىڭ شى­­عىنى تابىسقا سايكەس كەل­مەي­تىنى وسىعان دەيىن تالاي رەت اي­تىلعان. دۇنيەجۇزىلىك بانك­تىڭ قا­زاقستانداعى وكىلدەرى سايكەس­سىز­­دىكتەردىڭ نەلىكتەن پايدا بول­عا­نىن سا­راپ­­تاپ جاتىر.

دب-نىڭ اعا ەكونوميسى سامسۋ راحاردجا ەل بيۋدجەتى مۇناي با­عا­سىنىڭ اۋىتقۋىنا, جەت­كىزۋ تىز­بەگىنىڭ ۇزىلۋىنە جانە ازىق-تۇ­لىك باعاسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى سىرتى قۇبىلۋدى باستان كەشىرىپ جات­قانىن ايتادى. سوڭعى 20 جىلدا قا­زاق­ستانداعى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردان تۇسەتىن تۇسىمدەر وز­گەرىسسىز قالىپ وتىر. باس­قاشا ايت­قاندا, بۇل باعىتتا تابىستار ءتۇسىمى باياۋ, العا جىلجۋ از.

قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, قازاق­ستان­­نىڭ تابىسى بۇرىنعى دەڭگەيدە قال­دى. شىعىننىڭ وسۋىنە بانكتەردى جانە كۆا­زيمەم­لە­كەتتىك سەكتور كومپانيا­لا­رى­نىڭ شىعىندارىن جابۋعا قىر­­ۋار قار­جى جۇمسالعانى دا سەبەپ بولىپ وتىر. ساراپ­شى­­لار سوڭعىسىنىڭ, ەدب مەن كۆا­زي­سەك­تورداعى قارجى ينس­تي­تۋت­تا­رىن تىم وبەكتەپ كەت­كەنى­مىز ناتيجە بەر­­­مە­گە­نىن, مۇنى تۇ­سى­نىك­تى تىلمەن ايت­­قان­­دا ءتىسى شىققان بالاعا تا­ماقتى شايناپ بەرگەنمەن بىر­دەي بولعانىن ايتادى.            

ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيستر­لىگى بۇل فاكتىنى مويىنداپ وتىر.

بۇگىندە بيۋدجەتتىڭ قوماقتى ۇلەسىن – ءىجو-ءنىڭ 2 پايىزىن قۇرايتىن وسى سالا­داعى شىعىستارعا مونيتورينگ جۇر­گىزۋ تەتى­گى قاراستىرىلىپ جاتىر ەكەن. ۇلت­تىق ەكونوميكا ءمي­نيس­ترى الىبەك قۋان­تىروۆتىڭ ايتۋىن­شا, ءبىزدىڭ مىن­­دەتىمىز – كۆازي­مەم­­لەكەتتىك سەكتور كوم­پا­نيا­لا­رىنىڭ ديۆيدەندتەر تولەيتىن جانە ەسەپ بەرەتىندەي تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. بۇل مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن ولاردى جە­كەمەنشىككە كو­شى­رۋ كەرەك. بۇكىل كۆا­زي­­مەم­لە­كەتتىك سەكتوردىڭ جيىن­تىق بيۋد­­جەتىن جانە قاراجاتتىڭ جۇم­­سال­ۋى­نىڭ اشىقتىعىن قاراپ جاتىر­مىز. بيۋدجەتتى قورعاۋ كەزىندە شە­نەۋنىكتەر سياقتى كۆا­زي­مەم­لە­كەتتىك سەكتور وكىلدەرى دە ەسەپ بە­رەدى», دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمي­نيسترى الىبەك قۋانتىروۆ.

بيۋدجەت قارجىسىنىڭ باقى­لاۋ­دا بولۋ كەرەك دەگەن ماسەلە 30 جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتىر. بيۋدجەت دەگەندە ساراپشىلار ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق قور مەن بيۋدجەت اراسىنداعى بايلانىسقا نازار اۋدارادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق قوردان كەز كەلگەن ۋا­قىت­تا اقشا شەشىپ الۋ تە­تىگىن شەكتەپ تاستامايىنشا, بۇل جاعداي جالعاسا بەرەدى. ودان بولەك ۇلتتىق قوردىڭ قۇ­رى­­­لى­مىنداعى وزگەرىستەر ون­دا­عى جۇ­مىس ۇدەرىسىنىڭ بارىنشا اشىق بو­لۋىن مىندەتتەپ وتىر. بيۋدجەت قارجىسىنا دەگەن سۇ­را­نىس مۇمكىندىگىمىزدەن ەكى ەسە اسىپ ءتۇسىپتى. ەگەر بيۋدجەت 22 تريل­ليون تەڭ­گەگە ەسەپتەلسە, وندا شىعىس ءوتىنىمى 50 تريل­ليوننان اسىپ كەتەدى. تەك سوڭعى جىل­دا­رى بيزنەستى قولداۋعا ارنالعان باع­دار­لامالارعا دەگەن سۇرانىس 50 پا­يىزعا وسكەنىن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمي­نيسترى دە اشىق ايتىپ وتىر.

جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن دۇ­نيە­­جۇزىلىك بانك ساراپشىلارى قازاقستانعا مەملە­كەت­تىك كى­رىس­تەردىڭ نەعۇرلىم پروگرەس­سيۆ­تى سايا­ساتىن قاراستىرۋدى ۇسىنادى. بىراق ولار ونى بىرتىندەپ ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىر.

دۇنيەجۇزىلىك بانك وكىلى ەكو­­نو­ميست سامسۋ راحدجانىڭ ايتۋىنشا, سالىق جە­ڭىل­دىكتەرىن ازايتۋ, ءارتۇرلى سالىق رە­جىم­­دەرىن وڭ­تاي­لاندىرۋ ارقىلى فيس­كال­دىق ساياساتتى كەدەيلەرگە قولداۋ كور­­سەتەتىن پروگرەسسيۆتى تابىس سا­لىعى سحەماسىن بىرتىندەپ ەن­گى­زۋدى كوزدەيدى.

2017 جىلى تاپشىلىقتىڭ وسۋىنە بانك جۇيەسىنىڭ پروبلەما­لا­رىنا قاراجات ءبولۋ اسەر ەتتى, 2020 جىلى پاندەميادان تۋىن­دا­عان وتكىر ەكونوميكالىق داع­دارىسقا رەاكتسيا رەتىندە شى­عىستار ءوستى. سودان بەرى جاعداي ءبىرشاما جاقساردى, بىراق بيۋدجەت تاپشىلىعى ماسەلەسى ءالى تۇبەگەيلى شەشىلگەن جوق. مى­سا­لى, 2007 جىلعى داعدارىس پەن ەكس­پانسيالى فيسكالدىق سايا­ساتتىڭ باس­تالۋىنا دەيىن مەم­لە­كەتتىك بيۋدجەت تاپشىلىعى ءىجو-ءنىڭ 1 پايىزىنان اس­پادى جانە كوبىنەسە ءپروفيتسيتتى دە قام­تىدى. الايدا ەكونوميكانى «قول­مەن باسقارۋ» دەپ اتالاتىن نەگىز­سىز باسىم­دىققا اينالدى, ول بيۋدجەت شىعىس­تا­رىنىڭ ءونىمسىز ۇلعايۋىن الدىن الا انىق­تا­د­ى جانە تۇراقتى تاپشىلىققا اكەل­دى.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, بيۋد­­جەتتىڭ جەكەلەگەن شى­عىس­­تا­رىن ۇلعايتۋ جو­نىن­دەگى كەز كەلگەن جاڭا ساياسي باستاما­لار ۇلت­تىق قوردىڭ اقشاسى نە­مەسە مەم­لە­كەتتىك قارىزدىڭ ءوسۋى (بيۋدجەتتىك ەرە­جە­لەردى بۇزا وتىرىپ) ەسەبىنەن ەمەس, بيۋد­جەت شىعىستارىنىڭ باسقا باپتارىن قىس­قارتۋ ارقى­لى جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. مۇن­داي تالاپتاردىڭ بارلىعى جاڭا بيۋدجەت كودەكسىندە ناقتى كورسە­تى­لۋگە ءتيىس. مىسالى, 2019-2022 جىل­دارى كىرىس­تەردەگى ناقتى دە­رەك­­تەردىڭ جوسپاردان اۋىتقۋى 29 پايىزعا, شىعىستار بويىنشا – 20 پايىزعا, شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردان تۇسكەن كىرىس بويىنشا تاپ­شىلىق 56 پايىزعا جەتتى. جوعارى ينفلياتسيا مەن مۇناي سەكتورىنان تۇسەتىن قۇبىلمالى كىرىس اسەر ەتتى. سونىمەن بىرگە, ەكو­نوميكالىق ساياساتتاعى پروب­لە­مالاردى – ەسەپ كوميتەتى مەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىنىنا قاراماستان جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان كوپتەگەن مەملەكەتتىك باع­­دارلامالارعا قاراجاتتى جۇم­ساۋ­دىڭ تومەن تيىمدىلىگىن اتتاپ وتۋگە بولمايدى. سونىمەن قاتار بيۋدجەتتىك ەرەجە ۇزاق كەشىگۋدەن كەيىن ازىرلەندى, بىراق ازىرگە ول تەك قاعاز جۇزىندە قالدى. ونىڭ ايتۋىن­شا, ءالى دە بولسا وزدەرىن تانىتا الماعان كاسىپورىنداردى ىنتالاندىرۋ باسىم. بۇل ولار­دىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىم­دەل­ۋىن قيىنداتادى, باسقا­شا ايت­­قاندا ماسىلدىق كوزقاراسىن تە­­رەڭ­­دەتىپ جىبەرەدى. «شوب-تى قول­­داۋعا با­عىتتالعان دامۋ باع­دار­­لامالارىن قاي­تا قاراۋ قاجەت. بيۋد­جەت قارجىسى جۇ­مى­سىن جۇر­گىزىپ وتىرعان كاسىپو­رىن­دار­عا با­عىت­تالعان كەزدە عانا بيزنەس داميدى, ەكونوميكا داميدى», دەيدى ساراپشى.

الماتى