سىندارلى سىرتقى ساياسات

بارشاعا ءمالىم, قازاقستان كوپۆەكتورلى ساياسات ۇستا­نا­دى. ەلىمىز قاۋىپسىزدىك, ىنتى­ماق­تاس­تىق جانە دامۋ سالالارىندا جاھاندىق جانە وڭىرلىك كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋ مەن ىسكە اسىرۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسادى. بەيبىتسۇيگىش مەملەكەت رەتىندە كوپتەگەن باستاماعا مۇرىندىق بولدى. ۇلتتىق مۇددەنى قورعاي وتىرىپ, سىرتقى ساياسي جانە ەكونوميكالىق باسىمدىقتاردى ىلگەرىلەتۋگە باستى نازار اۋدارىلادى. قازاقستاندى بەيبىتسۇيگىش ەل رەتىندە الەمگە تانىتقان جۇمىستىڭ ىرگەتاسى قالاندى, ەلىمىز سىرتقى ساياساتتى سىندار­لى ءارى بەلسەندى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.

دەگەنمەن مۇنداي دەڭگەيگە ءبىر كۇندە قول جەتكىزبەگەنىمىز تاعى دا بەلگىلى. ازاتتىق العالى قىر­ۋار جۇمىس اتقارىلىپ, سىرت­قى ساياساتتىڭ ىرگەتاسى رەت-رەتى­مەن قالاندى. ماسەلەن, كە­ڭەس وكىمەتىنىڭ قۇرساۋىنان بوساعان جاس ەلدە تاجىريبەلى, كاسىبي ديپلوماتتار ساناۋلى بولاتىن. بۇل كۇردەلى سىرتقى ساياسي مىندەتتەردى شەشۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. الايدا سول كەزدەگى ەل باسشىلارى قول قۋسىرىپ وتىرماي, جەدەل ىسكە كىرىسىپ, توعىزىنشى تەرريتوريادا ديپ­لوماتيا مەكتەبى قالىپتاستى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇل جۇ­مىس­قا ۇلكەن ۇلەس قوسقانى بەلگىلى. ماسەلەن, 1992 جىلى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىن تولىققاندى ينستيتۋت ەسەبىندە قۇرۋ جۇمىستارى اياقتالدى. وسىلايشا, سىرتقى ىستەر مي­نيس­ترلىگى, ديپلوماتيالىق قۇ­­رىلىمدار مارتەبەسى مەن وكى­لەت­­تىلىگىن رەسمي تۇردە ورنات­قان ەلدەردىڭ ەلشىلىكتەرى تۋرالى ەرەجە بەكىتىلدى. سونداي-اق ولار­دىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە كادرلىق ماسەلەلەرى شە­شىل­دى.

ەلەڭ-الاڭ تۇستا باستالعان شارۋا بۇگىندە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ساياساتىنىڭ 2020-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىم­دا­ماسى بەكىتىلدى. ال 2021 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىنا قاتىسىپ, سالانىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. الەمدەگى الپاۋىت ەلدەرمەن جانە وڭىردەگى ىقپالدى مەملەكەتتەرمەن تەڭ دارەجەلى ءارى ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتۋ­دىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.

قازىرگىدەي شارتاراپتاعى گەو­ساياسي احۋال وزگەرىپ, ساياسي تەكە­تى­رەستەر كۇشەيە تۇسكەن كەزەڭدە مۇنىڭ وزەكتىلىگىن كوز كوردى. ۋكرايناداعى سوعىس, يزرايل-پالەستينا قاقتىعىسى, وڭىرلىك جانە جاھاندىق وكتەمدىككە ۇم­تى­لاتىنداردىڭ كوبەيۋى الەم­­­دىك ساياسات تاقتاسىنداعى احۋال­­­دى كۇردەلەندىرىپ جىبەردى. وسىن­­دايدا ەلىمىزگە پراگ­­­­ماتيزمگە نەگىزدەلگەن كوپ­جاق­تى ساياسات اۋا­داي قاجەت.

مەملەكەت باسشىسى سول جيىن­دا توعىزىنشى تەرريتوريا ەشكىممەن جاۋلاسپايتىنىن, حالىقارالىق داۋلارعا كي­لىك­­پەيتىنىن اتاپ وتكەن. پراگ­­ماتيزمگە نەگىزدەلگەن سال­ماق­تى ءارى ساليقالى ساياساتتان ەش اي­نى­­عانىمىز جوق. بۇكىل الەم باس­قىنشىلىق ارەكەتى ءۇشىن رە­سەيگە سانكتسيا سال­عان­دا قا­زاقستان بۇعان قو­سىل­ما­دى. دەگەنمەن پرەزيدەنت ق.توقاەۆ سانكت-پەتەربۋرگ قالا­سىن­­دا وتكەن ەكو­نو­ميكالىق فورۋمدا ۋكراينا شىعىسىنداعى سەپاراتيستەردىڭ «دونەتسك حا­لىق رەسپۋبليكاسى» مەن «لۋ­گانسك حالىق رەسپۋب­لي­كاسىن» تاۋەلسىز ەل رەتىندە مو­يىن­دا­مايتىنىن مالىمدەدى. بيىل گەرمانيا كانتسلەرى ولاف شول­تسپەن كەزدەسۋدە قازاقستان اسكەري ءىس-قيمىلداردىڭ تەز ارادا توقتاتىلۋىن جانە بۇۇ جار­عىسى نەگىزىندە بەيبىت كەلىس­سوز جۇرگىزىلۋىن جاقتايتىنىن جەت­كىزدى.

ەندەشە, ەلىمىزدىڭ ستراتەگيا­لىق ساياسي ماقساتى رەتىندە تاۋەل­سىزدىكتى, مەملەكەتتىڭ ەگە­مەن­دىگىن جانە اۋماقتىق تۇ­تاس­تىعىن نىعايتۋ, سىرتقى سايا­سي باعىتتىڭ دەربەستىگىن ساق­تاۋ­عا باسىمدىق بەرىلەتىنى باسى اشىق ماسەلە. سونداي-اق ورتا­لىق ازيادا قازاقستاننىڭ كوشباس­شى­لىق ورنىن نىعاي­تۋ­­عا جانە ۇزاقمەرزىمدى مۇد­دە­لە­رىنە ەرەكشە ەكپىن بەرىلەدى. توعىزىنشى تەرريتوريا اي­ماق­تىق جانە جا­ھان­دىق ۇدە­رىس­تەرگە بەلسەنە قا­تى­ساتىن بە­دەلدى مەملەكەتكە اينالدى. تا­ۋەل­­سىزدىكتىڭ 30 جىلىندا كا­سى­بي ديپلوماتيالىق قىزمەت قۇ­رى­لىپ, اۋقىمدى سىرتقى سايا­سي مىندەتتەر شەشىمىن تاپتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قول جەتكىزگەن تابىستارىمىز ۇشان-تەڭىز.

الەم ەلدەرىنىڭ قازاقستاندى بەيبىتسۇيگىش ەل رەتىندە تانيتىنى, ورتالىق ازياداعى كوشباسشى سانايتىنى مىنادان-اق بايقالادى. كەيىنگى بىرنەشە جىلدا «ورتالىق ازيا+1» فورماتىندا كوپتەگەن كەلىسسوز جۇرگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, قى­تاي, اقش, ءۇندىستان, اراب ەل­دەرى باسشىلارىمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. اسىرەسە امەريكا تورىندە العاش رەت وتكەن كەلىسسوزدىڭ ورنى ەرەكشە. وسى جيىننىڭ بارىندە تاراپتار قازاقستاننىڭ وڭىردەگى ءرولىن جوعارى اتاپ كورسەتتى.

كەيىنگى جىلدارى قازاقستاندى الپاۋىت دەر­جا­ۆالاردىڭ ءىزىن باسىپ كەلە جات­قان مەملەكەت رەتىندە سانايتىندار جەتەرلىك. ماسەلەن, «The National Interest» جۋرنالىنا ماقالا جاريالاعان حارۋن كارچيچ ەلىمىزدى ەۋرازيانىڭ كەلەسى كۇشى دەپ سانايتىنىن العا تارتادى. اۆتوردىڭ پا­يىمداۋىنشا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتىڭ ديپلوماتيالىق باعىتىن اعىل­شىن­شا «middle power» دەپ اتالاتىن ۇعىمعا قاراي بۇرعانىن جازادى. اتالعان تەرمين قىرعي-قاباق سوعىس كەزىندە الەمدىك سايا­ساتتا نەگىزگى دەرجاۆا سانالماسا دا, ايتار ويى, شەشىم قابىلداۋعا قوسار ۇلەسى بار مەملەكەتتەردى سيپاتتاۋ ءۇشىن قولدانىلعان. الەمدە مۇنداي «middle power», ياعني ءىزباسار دەرجاۆا قاتارىندا كانادا مەن اۋستراليا سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ اتى اتالادى.

حالىقارالىق ساراپ­شى­لار­دىڭ مۇنداي پىكىر ءبىل­دىرۋى بەكەر ەمەس. البەتتە, اڭگىمە سەمەي پوليگونىن جابۋ, يادرو­لىق قارۋدان باس تارتۋى تۋرالى. بۇل باستاما جەر-جاھاندا يادرولىق قارۋسىزدانۋعا قاتىستى ماڭىزدى شەشىم قابىلداۋعا تىكەلەي اسەر ەتتى. كەڭەس وكىمەتى كەلمەسكە كەتكەن سوڭ, يادرولىق قارۋ ارسەنالىنىڭ ءبىراز بولىگى قازاقستانعا مۇراعا قالعانى ءمالىم. مۇنداي الاپاتتىڭ قاۋپىن تۇسىنگەن ەلىمىز 1991 جىلى 29 تامىزدا سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. عاسىردىڭ زۇلمات قارۋىنا قارسى كۇرەس مۇنىمەن توقتاعان جوق. قازاقستان حالىقارالىق ارەنادا يادرولىق قارۋعا بايلانىستى ءوز ۇستانىمىن ناقتى ءبىلدىرىپ, شارتاراپتى ودان باس تارتۋعا شاقىرىپ كەلەدى. سوندىقتان بولار بۇگىندە دوڭگەلەنگەن دۇنيە قازاق ەلىن يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستىڭ كوشباسشىسى سانايدى.

توعىزىنشى تەرريتوريا اتوم بومباسىنىڭ ازابىن از تارتقان جوق. 1949 جىلى 29 تامىزدا كەڭەس وكىمەتى سەمەي يادرولىق پوليگونىندا اتوم بومباسىن العاش رەت سىناقتان وتكىزىپ, سوڭعى «ساڭىراۋقۇلاق» اسپاندا قالىقتاعانعا دەيىن ۇلى دالانىڭ توسىنە 456 مارتە جارا ءتۇسىپتى. سونىڭ 116-سى جەر بەتىندە نە اۋەدە سىنالعان. وسى ارالىقتا تاجىريبە جاسالعان يادرولىق قارۋدىڭ قۋاتى 1945 جىلى حيروسيماعا تاستالعان «Little boy» اتوم بومباسىنان 2,5 مىڭ ەسە ارتىق.

وسى ورايدا قاسىم-جومارت توقاەۆ كەزىندە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى رەتىندە يادرولىق قارۋ­دان باس تارتۋ ىسىنە تىكەلەي ارالاسىپ, الىپ دەرجاۆالارمەن كەلىسسوزدەردىڭ تابىستى وتۋىنە زور ۇلەس قوسقانىن ايتا كەتكەن ءجون. ول يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سەكىلدى وزەكتى حالىقارالىق ساياسي ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋدە ۇلكەن ءرول اتقاردى. ءسويتىپ, 1996 جىلى نيۋ-يوركتە يادرولىق سىناق­تارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا, 2005 جىلى سەمەي قالاسىندا ورتالىق ازيا­دا يادرولىق قارۋدان ازات اي­ماق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قو­يىلدى.

ەلىمىز جاھاندىق تۇيت­كىل­دەر­دى شەشۋگە زور ۇلەس قوسقانى حالىقارالىق قوعامداستىققا ءمالىم. ماسەلەن, 2017 جىلدان بەرى ەلوردادا سيرياداعى جاعداي بويىنشا استانا كەلىس­سوز­دەرى ءوتىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن ءبىر ۇستەل باسىندا وتىرماعان سيرياداعى وپپوزيتسيا مەن ۇكىمەتتىك كۇشتەر ەلوردادا باس قوستى. «استانا فورماتى» رە­تىن­دە تانىلعان جيىننىڭ ءار راۋندىنا توقتالۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار. دەگەنمەن قازىرگى تاڭدا استانا فورماتى ءوزىنىڭ ماقساتىن ورىنداپ, سيرياداعى احۋالدى تۇراقتاندىرۋعا زور ۇلەس قوستى. وسىلايشا, ىرگەلى جيىن ءوز مارەسىنە جەتتى.

بۇدان بولەك, قازاقستان – شەكاراسىن شەگەندەپ, دەماركاتسيا جانە دەليميتاتسيا جۇمىسىن تابىستى اياقتاعان تمد-داعى ساناۋ­لى مەملەكەتتىڭ ءبىرى. بەرتىنگە دەيىن شەشىلمەي كەلگەن كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى دە ۋاعدالاستىق ارقىلى انىقتالدى. قازاقستاننىڭ جاھاندىق ماسە­لەلەردى وڭتايلى شەشۋگە ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن مىنادان دا بايقاۋعا بولادى. اقش تاراپى اۋعان­ستان­نان اسكەرىن شىعار­عان­نان كەيىن «تاليبان» بيلىكتى باسىپ العان-تۇعىن. سول كەزدە اتالعان ەلدە داعدارىس تۋىنداپ, حالىقارالىق قوعام­داس­تىق مازاسىز كۇيگە تۇسكەن. ءتىپتى بۇۇ-نىڭ اۋعان­ستان­داعى ميسسياسىن جەدەل كوشىرۋگە شە­شىم قابىلداپ, قازاقستاندى قولايلى كوردى.

قازاقستاننىڭ جاھاندىق ۇيىم­دارعا تورەلىك ەتۋى دە ديپلو­ما­تيالىق قىزمەتتىڭ تابىس­تى جۇمىس ىستەۋىمەن تىعىز بايلانىس­تى. مىسالى, 2010 جىلعى ەقىۇ ءسامميتىنىڭ ەلوردادا ءوتۋى دە كارى قۇرلىقتاعى بىرقاتار ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاۋىپ بەردى. ەلىمىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كە­ڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە رەتىندە ەنۋى مەن اتالعان ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى ەلىمىزدىڭ جەر-جاھاننىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇ­راق­تىلىعىنا ەرەكشە كوڭىل بولەتىنىن اي­عاق­تايدى. سونىمەن قاتار قا­زاق­ستان ءولىم جازاسىنان باس تارتتى. قازاقستان بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارىنا بەل­سەندى اتسالىسىپ جۇرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون.

قورىتا ايتقاندا, توعى­زىنشى تەرريتوريا تاۋەل­سىز­دىك ال­عالى سىرتقى ساياسات­تا كوپ­تەگەن جەتىستىككە قول جەت­كىزدى. بەي­بىتسۇيگىش, تا­تۋ­لىق­تى جاق­تاۋ­شى مەملەكەت رە­تىن­دە وڭىر­لىك جانە جاھاندىق قا­ۋىپ­سىزدىك پەن تۇراقتىلىققا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى.