ياعني كومىرقىشقىل گازىن ارنايى ايداۋ ۇڭعىماسىمەن جەردىڭ استىنا بىرنەشە كيلومەتر تەرەڭدىككە ايداپ, ۇڭعىمانىڭ بەتىن جاۋىپ تاستايدى. وسىلايشا, بىرنەشە ميلليون تەكشە مەتر كومىرقىشقىل گازى جەردىڭ استىندا مىڭداعان جىل بويى ساقتالىپ تۇرادى.
ايناشتىڭ كومىرقىشقىل گازى اسەرىنە بايلانىستى كوللەكتورلىق جىنىستاردىڭ قاسيەتتەرىنىڭ وزگەرۋىن زەرتتەگەنىنە ءبىراز ۋاقىت بولدى. وسى جوباسىندا تاۋ جىنىستارىنىڭ نەگىزگى ۇلگىلەرى كومىرقىشقىل گازى اسەرىنە دەيىن جانە ودان كەيىن دە سىنالادى.
ەڭ قۋانىشتىسى, ناتيجەلەر كاسپي ماڭى باسسەينىنىڭ مۇناي كەن ورىندارىنىڭ كوللەكتورلىق قاباتتارىنىڭ سو2 الەۋەتىن باعالاۋ ءۇشىن پايدالانىلادى. ەسكە سالا كەتەيىك, جوبا «گەولوگيا, مينەرالدىق جانە كومىرسۋتەكتى شيكىزاتتى ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ, جاڭا ماتەريالدار, تەحنولوگيالار, قاۋىپسىز ونىمدەر مەن قۇرىلىمدار» باعىتى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قيىن ءارى قىمبات. سول سەبەپتى دە قازىر وتە ۇلكەن, تياناقتى زەرتتەۋ جاسالىپ جاتىر. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىربيەسىنە سۇيەنسەك, جاقسى ناتيجە الۋعا بولادى. مىسالى, اقش, كانادا, قىتاي, ەۋروپادا كومىرقىشقىل گازىن ساقتاۋ جوبالارى بار. بىزگە CCUS جوباسىن ىسكە اسىرۋعا جەر استىندا گازدى ساقتايتىن قويمالار كەرەك. كەز كەلگەن جەرگە كومىرقىشقىل گازىن ايداۋعا بولمايدى. مۇنى عالىمدار جەر استىندا كەۋەكتى قاباتتار بولۋعا ءتيىس, ولاردىڭ ۇستىندە گازدى جەر بەتىنە وتكىزبەيتىن وتكىزگىشتىگى وتە تومەن قاباتتار بولۋى كەرەك دەپ تۇسىندىرەدى. دەسە دە, قويما ماسەلەسى ءبىزدىڭ ەلگە قيىنعا سوقپاۋعا ءتيىس. سەبەبى ەلدەگى بوساعان مۇناي-گاز كەن ورىندارى كومىرقىشقىل گازىن ساقتاۋعا دايىن قويما. تەك دۇرىس جۇيە كەرەك.
كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
– قازاقستان – الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ بەلدى مۇشەسى رەتىندە كليماتتىڭ وزگەرۋى بويىنشا 2015 جىلعى پاريج كەلىسىمىن قابىلداعان ەل. اتالعان كەلىسىم بويىنشا ءبىز 2030 جىلعا دەيىن زياندى گازدار كولەمىن 15 پايىزعا ازايتۋعا مىندەتتىمىز. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, كومىرقىشقىل گازىن ساقتاۋ – وتە كۇردەلى ۇدەرىس, وعان كوپ زەرتتەۋ جاساۋ كەرەك. اسىرەسە «جەر استىنا ايدالعان سو2 تاۋ جىنىستارىمەن قالاي ارەكەتتەسەدى؟ ونىڭ گەومەحانيكاسىن قالاي وزگەرتەدى؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ ماڭىزدى. سەبەبى سو2 ايداۋ كەزىندە تاۋ جىنىستارىنىڭ مەحانيكالىق قاسيەتتەرى وزگەرىپ, قاباتتاردا جارىقتار پايدا بولسا, سو2 سول جارىقتار ارقىلى جوعارى قاراي قوزعالىپ, جەردىڭ بەتىنە قايتا شىعىپ, جەر بەتىنە جاقىن جەراستى سۋىن لاستاۋى مۇمكىن. تاۋ جىنىستارىنىڭ گەومەحانيكاسىمەن اينالىساتىن عالىم رەتىندە, مەن وسىنداي سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ ءۇشىن زەرتتەۋلەر جۇرگىزەمىن, – دەيدى جاس عالىم.
ايناش شابديروۆا جارتى عاسىرلىق تاريحى بار اكادەميك و.جاۋتىكوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىن بىتىرگەن. سوسىن قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «مۇناي-گاز ءىسى باكالاۆرى» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم العان. ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتە ءتۇسۋ ءۇشىن «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن ۇلىبريتانيانىڭ ەدينبۋرگ قالاسىنداعى حەريوت-ۋوت ۋنيۆەرسيتەتىنە ماگيستراتۋراعا تۇسكەن. ەلگە ورالعان سوڭ, ەكى-ءۇش جىلداي وندىرىستە, عىلىمي ينستيتۋتتاردا جۇمىس ىستەگەن. 2015 جىلى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە PhD باعدارلاماسىنا ءتۇسىپ, 2020 جىلى ءساتتى قورعاپ شىققان. ايناش 2022 جىلدان باستاپ س.وتەباەۆ اتىنداعى اتىراۋ مۇناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەيدى.
– جاسىراتىنى جوق, قازىر اۋا رايى كۇننەن-كۇنگە وزگەرىپ بارادى, جەر بەتىندە تەمپەراتۋرا ارتىپ, مۇزدى مۇحيت ەرىپ جاتىر. اسىرەسە «Global warming, climate change» دەگەن سوزدەردى ءجيى ەستيمىز. ونىڭ ءبارىنىڭ سەبەبى بىرەۋ – ادامنىڭ ءىس-ارەكەتى. ياعني ءبىز بەنزين, كومىر جاققاندا بولىنەتىن زياندى گازدار جەر اتموسفەراسىنىڭ قۇرامىن وزگەرتىپ, تەمپەراتۋرانى جوعارىلاتادى. زياندى گازداردى ازايتۋدىڭ نەگىزگى ەكى جولى بار: بەنزين مەن كومىردىڭ ورنىنا جەل, سۋ, كۇن قۋاتىن قولدانۋ جانە اۋاداعى زياندى گازداردى جەر استىندا ساقتاۋ. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز زياندى گازداردى, ونىڭ ىشىندە كومىرقىشقىل گازىن جەر استىنا ايداۋ جانە ساقتاۋ ۇدەرىسىمەن بايلانىستى. اعىلشىنشا «Underground CO2 Storage and Sequestration (CCUS)» دەپ اتالادى, – دەپ تۇسىنىكتەمە بەردى ايناش.
جىل سايىن عىلىمي جوبالارعا بولىنەتىن قارجى ءوسىپ كەلەدى. بۇرىن بەس جىلدا ءبىر رەت عىلىمي جوبالارعا كونكۋرس جاريالاناتىن ەدى. ال قازىر جاس عالىمداردىڭ گرانتتىق باعدارلاماسىنا جىلىنا ەكى-ءۇش كونكۋرس وتەدى. ەلدەگى زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ 500 عىلىمي قىزمەتكەرىنە ءوزىنىڭ زەرتتەۋ باعىتىنا بايلانىستى وزىق ەلدەردەن «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى تاعىلىمدامادان دا وتۋگە مۇمكىندىك بەرىلگەن.
– كەيىنگى جىلدارى عىلىمعا كوپ كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر, بۇل قۋانتارلىق جاعداي. اتتەگەن-ايلارى دا جوق ەمەس, ارينە. بىراق باعىتىمىز دۇرىس دەپ ويلايمىن. عىلىمعا بولىنگەن قاراجات – ول ەلدىڭ بولاشاعىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا. بىراق ءار ءىستىڭ وزىندىك جۇيەسى بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. سەبەبى عىلىمعا جاي اقشا ءبولۋ از, الدىمەن سول عىلىمدى جاسايتىن عالىمداردى دايىنداۋ كەرەك. ول ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جاعدايىن دۇرىستاۋ ماڭىزدى. ەڭ باستىسى, سول وقۋ ورىندارىنا كەلەتىن وقۋشىلاردىڭ بىلىمىنە كوبىرەك كوڭىل بولگەن دۇرىس. جالپى, الەمگە قاراساق, ءبىلىمى مەن عىلىمى جوعارى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتەردە كوررۋپتسيا دا از, تەحنولوگياسى دا دامىعان, – دەگەن تىلەگىن دە ايتتى جاناشىر عالىم.
ايتقانىنىڭ جانى بار, راسىمەن.
