ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى عالىمدارى «قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحي ءداستۇرى جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە» قاتىستى عىلىمي جوبانى ىسكە اسىرىپ, ەلىمىزدىڭ جانە شەتەلدەردىڭ ارحيۆتەرى مەن كىتاپحانالارىنان تىڭ دەرەكتەر ىزدەستىرگەن بولاتىن. وسى جوبا ناتيجەسىنە وراي دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىپ, تاريحي كەزەڭدەرگە قاتىستى زەرتتەۋلەرىمەن ءبولىستى.
كەزىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتىپ كەتكەندەي, ء«بىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن بىلمەسە, بىر ەل وزىنىڭ تاريحىن جوعالتسا, ونىڭ ارتىنشا وزى دە جوعالۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇرادى». جيىندى اشقان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زيابەك قابىلدينوۆ زەرتتەۋدىڭ وزەكتىلىگىنە توقتالىپ, الداعى ۋاقىتتا بۇل تاقىرىپتى ۇكىمەت دەڭگەيىندە كوتەرىپ, جاستار اراسىندا ناسيحاتتاۋعا ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. عالىمدار قولعا العان جوباعا ينستيتۋتتىڭ 4 فيليالى مەن 70-كە جۋىق عالىمى قاتىسقان.
العاشقى ءسوز كەزەگىندە ۇلت بولىپ ۇيىسۋداعى بۇگىنگى تۋىنداپ وتىرعان تۇيتكىلدى ماسەلەلەر جايىندا ايتىپ بەرگەن اكادەميك حانكەلدى ءابجانوۆ قوعامعا كەرى ىقپالىن تيگىزىپ جاتقان جاھاندانۋ اسەرلەرىنە توقتالدى. تىپتەن كۇنى كەشە «دومبىرا حارام» دەگەن پىكىردىڭ ايتىلۋىنىڭ ارعى جاعىندا ءوز تاريحىن بىلمەۋ, ۇلتتىق مادەنيەتىمىز, رۋحانيامىزعا قۇرمەتسىزدىك جاتقانىن اتاپ ءوتتى. عالىمنىڭ ايتقانىنان اڭعارعانىمىز, قازىرگى قوعامداعى يدەولوگيا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا نەگىزدەلۋى كەرەك.
بۇگىندە وتكەن تاريحىن, اتا-باباسىنىڭ ىزگى ءداستۇرىن دامۋ باعدارىندا ءتيىمدى پايدالانىپ وتىرعان بىرقاتار ەلدەر تاجىريبەسىن قولدانۋ بىزگە دە ارتىق بولمايدى. تاريحىمىزعا تەرەڭ بويلاساق, وتباسىنداعى تاربيەنىڭ ءوزى جان-جاقتى دامىعان. ول ءار وتباسىنداعى قاراپايىم ادەپتەن, تاربيەدەن باستالىپ, بىلىمگە, عىلىمعا قۇشتارلىق, قاراپايىم ادىستەر ارقىلى اسكەري ماشىقتار, سپورتقا باۋلۋ سياقتى ىزگى داستۇرلەرمەن جالعاسىن تابا بەرەدى. «اكە كورگەن –وق جونار, شەشە كورگەن – تون پكىشەر» دەگەن حالىق دانالىعى بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان دا وزەكتى. ۇلى دالا توسىندە قولونەر, تەمىرشىلىك, زەرگەرلىكتىڭ تاريحى كونەگە كەتەدى. بۇگىندە ارحەولوگيالىق قازبالار ناتيجەسىندە ارشىلعان قالالار قازاق دالاسىنداعى, ساۋلەت وركەنيەتىنىڭ مىقتى دامىعانىن كورسەتەدى. سوندىقتان ۇلتتىق بىرەگەيلىك تاقىرىبى ول مەملەكەتتىك تۇراقتىلىققا نەگىزدەلە وتىرىپ, حالقىمىز تاريحىنىڭ ءون بويىنداعى ىزگى تاربيە, ءداستۇردى بۇگىنگى زاماناۋي قوعاممەن ۇشتاستىرۋدى اڭعارتسا كەرەك. ول ءۇشىن وسكەلەڭ ۇرپاق بويىنا اتا-باباسىنىڭ تاريحىن سىڭىرە وتىرىپ تاربيەلەۋ, جاڭا زامان جەتىستىكتەرىن مەڭگەرۋدە جات قۇبىلىستارعا جۇتىلىپ كەتۋدەن ساقتايتىنى فاكتوردىڭ ءبىرى ەكەنى انىق.
وتكەن عاسىردا قازاقتىڭ كيەلى جەرلەرى, رەسپۋبليكا تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋداعى قادامدارعا توقتالعان اكادەميك ب.بايتاناەۆ تاشكەنت مۇراعاتىنداعى جۇمىس بارىسىندا فولكلورشى, ەتنوگراف ابۋباكىر ديۆاەۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە بۇعان قاتىستى دەرەكتەردىڭ بارشىلىق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. عالىم ءوز زەرتتەۋلەرىندە قازاق ەلىنىڭ قازىرگى تەرريتورياسىن قورعاۋ كەزىندە اتا-بابا زياراتتارىن دالەلدەۋشى فاكتور رەتىندە قولدانىلعانى جايىن زەردەلەيدى. سونىمەن قاتار تاشكەندەگى كونە كارتالار بويىنشا قازاقتارعا قانداي جەرلەردىڭ تيەسىلى بولعاندىعى تۋرالى مالىمەتتەردى كەلتىردى. وسى ورايدا قازىرگى قىتاي, رەسەي, موڭعوليا, وزبەكستان ەلدەرىندە جاتقان بابالار زيراتتارىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن قولعا الۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بەرەكەت كارىباەۆ ءوز بايانداماسىندا ءالى كۇنگە دەيىن كەي عالىمداردىڭ ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستان ارىلا الماي جۇرگەندىگىنە قاتىستى پىكىر بىلدىرسە, ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى ۇلتتىق بىرەگەيلىك ىرگەتاسىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
ستامبۋل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پوستدوكتورانتى ايدار زەينەلوۆ تەرمينولوگيا تاقىرىبىنا قاتىستى وي قوزعاپ, ۇلتتىق كينونى يدەولوگيا قۇرالىنا اينالدىرۋ ارقىلى تاريحتى ناسيحاتتاۋ ماسەلەسىنە نازار اۋداردى. ال ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى ايجامال قۇدايبەرگەنوۆا ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە باعىت بەرۋدە تاريحشى عالىمدار اراسىندا ناۋقان جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىمەن ءبولىستى.
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ تاقىرىبىن ارى قاراي زەرتتەپ, جاڭا ارحيۆتىك جانە جازبا ماتەريالدارىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ قاجەت دەگەن توقتامعا كەلدى. وسى رەتتە ۇلتتىق تاريح ماسەلەسىن وبەكتيۆتى تۇردە جان-جاقتى زەرتتەۋدە وتاندىق جانە شەتەلدىك ارحيۆتەردە انىقتالعان جازباشا دەرەكتەر, بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ماتەريالدار, اۋىزشا دەرەكتەردى زەردەلەۋدىڭ جاڭا كونتسەپتۋالدى-مەتودولوگيالىق تاسىلدەر قاجەت ەكەنىن قاپەرگە الدى. ال زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى قوعامدا كەڭىنەن ناسيحاتتالۋى قاجەت.
الماتى
