اۋىل دەڭگەيىندەگى قالالار مارتەبەسى قاشان وزگەرتىلەدى؟

«قالامىزدىڭ اۋىلدان ەش ايىرماشى­لىعى جوق. جەرگىلىكتى كاسىپورىندار جابىلعان سوڭ 10 مىڭنان استام تۇرعىننىڭ 3 مىڭدايى جۇمىس پەن جايلى تۇرمىس ىزدەپ, باسقا جاققا كوشىپ كەتتى. ورتالىقتاندىرىلعان جىلىتۋ جۇيەسى ىستەن شىققالى شيرەك عاسىردان استى. سونىڭ سالدارىنان ءبىز دە اۋىلداعى ارىپتەستەرىمىز سياقتى التى اي قىستا ءۇيىمىزدى كومىر جاعىپ جىلىتىپ, اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ ءجۇرمىز. الايدا سەرگەەۆكانىڭ «قالا» دەگەن دارداي مارتەبەسى ساقتالىپ  وتىرعاندىقتان, اۋىل مۇعالىمدەرى الىپ جۇرگەن 25 پايىزدىق ۇستەمەگە قولىمىز جەتپەي تۇر. مىنە, وسىنداي الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتى بولدىرماۋ ماسەلەسىن اكىمدەر مەن دەپۋتاتتاردىڭ الدىندا كوتەرىپ جۇرگەنىمىزگە ون جىلدان اسسا دا, ەش ناتيجە جوق. ەندىگى ءۇمىتىمىز – پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاماشى بولىپ وتىرعان حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتى – ادىلەتتى قازاقستان ورناتۋدا», دەدى ۇستازدار.

شىنتۋايتىندا, وتكەن عاسىر­دىڭ توقسا­­نىن­­شى جىلدارىنداعى ەكونوميكا­لىق داعدارىس كەزىندە قالا قۇراۋشى كاسىپ­ورىن­دارى مەن كوممۋنالدىق مەكەمەلەرى جاپپاي جابىلىپ قالعاندىقتان, تۇرعىندا­رىنىڭ سانى ازايىپ, كادىمگى اۋىل كەيپىنە تۇسكەن سەر­گەەۆكا سىندى شاعىن قالالار ەلى­مىز­دىڭ وڭىرلەرىنىڭ كوپشىلىگىندە بار بولىپ شىقتى. وسى جايلى التىنشى شاقىرىلعان پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءبىر توپ دەپۋ­تاتى 2016 جىلعى 2 قاراشادا سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر با­قىت­جان ساعىنتاەۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ: «ۇكى­مەتتىڭ ەلىمىزدەگى شاعىن قالا­لار­دىڭ مۇقتاجدىقتارىنا نازار اۋداراتىن كەزى جەتتى دەپ سانايمىز. بىرىنشىدەن, ولاردىڭ ءوز مارتەبەسىنە سايكەستىگىن انىقتاۋ قاجەت. ويتكەنى «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماق­تىق قۇرىلىسى تۋرالى» زاڭعا سايكەس اۋداندىق ماڭىزى بار قالالارعا, ياعني شاعىن قالالارعا ءوز اۋماعىندا ونەر­كاسiپ ورىندارى, كوممۋنالدىق شارۋا­شى­لىق, مەملەكەتتiك تۇرعىن ءۇي قورى, وقۋ جانە مادەني-اعارتۋ, ەم­دەۋ مەن ساۋدا وبەك­تiلەرiنiڭ دامى­عان جەلىسi بار, حالقىنىڭ سانى كەمiندە 10 مىڭ ادام بولاتىن ەلدi مەكەندەر جاتادى. ال بيىلعى جىلدىڭ باسىنداعى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر 41 شاعىن قالانىڭ 12-ءسىنىڭ تۇرعىن­دارىنىڭ سانى 10 مىڭعا جەتپەيتىندىگىن كورسەتتى. سولاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە اقتوبە وبلىسىنداعى نەبارى 1 968 تۇرعىنى قالعان جەم جانە 2 468 ادام عانا تۇرا­تىن تەمىر قالالارىنىڭ, اق­مو­لا وبلىسىنداعى 3 746-اق تۇرعى­نى بار ستەپنياك قالاسىنىڭ دەموگرا­فيالىق تۇرعىدان بولاشاعى وتە ب ۇلىڭعىر. سون­داي-اق ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى فورت-شەۆچەنكو قالاسىنىڭ (5 559 تۇرعىن), اقمولا وبلىسىنداعى دەرجاۆينسك قالا­سى­نىڭ (6 183 تۇرعىن), قىزىل­وردا وبلىسىنداعى قازا­لى قالا­سىنىڭ (6 813 تۇرعىن), سول­تۇس­تىك قازاق­ستان وبلىسىن­داعى مامليۋتكا, بۋلاەۆو جانە سەر­گەەۆكا قالالارىنىڭ (ارقايسى­سىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ سانى 7 مىڭداي), قاراعاندى وبلىسىنداعى قارقارالى قالاسىنىڭ (8 393 تۇر­عىن) جانە شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى شار (7 430 تۇرعىن) جانە سەرەبريانسك (8 791 تۇرعىن) قالالارىنىڭ قولدانىستاعى زاڭنا­مادا كورسەتىلگەن ولشەم­شارت دەڭگەيىنە قاشان كوتەرىلەتىنى دە بەلگىسىز.

ەكىنشىدەن, كوپتەگەن شاعىن قالانىڭ وتكەن عاسىردىڭ توقسا­نىنشى جىلدارىندا ىستەن شىق­قان ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋمەن جانە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرى ءالى كۇنگە قالپىنا كەلتىرىلگەن جوق. ال ولاردا تۇ­راتىن مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەر ۇيلەرىن قىستا پەش جاعىپ جىلىتىپ, سۋدى كوشەدەگى كولونكادان تاسىپ ءىشىپ وتىرسا دا جالاقىنى وزدەرىمەن بىردەي تۇرمىستىق جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان اۋىلدىق ارىپتەستەرىنەن 25 پايىزعا كەم الادى. ارينە, مۇنى الەۋمەتتىك ادىلدىككە جاتادى دەي المايمىز.

ۇشىنشىدەن, «جىعىلعانعا – جۇدىرىق» دەمەكشى, بيىل شا­رۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقى­عىن­داعى مەملەكەتتىك كاسىپورىن­دارعا اينال­دىرىلعان ورتالىق اۋدان­دىق اۋرۋحانا­لار بيۋدجەتتىك ۇيىمدار ساناتىنان شىعا­رىل­عاندىقتان, اكىمشىلىك ورتالىق­تارى شاعىن قالالار بولىپ وتىر­عان اۋىلدىق اۋدانداردى مەديتسينا كادرلارىمەن قامتاماسىز ەتۋدە ۇلكەن پروبلەما تۋىنداپ وتىر. ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سەرگەەۆكا قالاسىندا ورنالاسقان شال اقىن اۋدانىنىڭ ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحاناسىنا قازىر 9 دارىگەر جەتىسپەيدى. مۇنىڭ سەبەبى – اۋدان­دىق ماڭىزى بار شاعىن قالالارعا جۇمىسقا شاقىرىلاتىن جاس دارىگەرلەردى «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدار­لاماسى بويىنشا تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە رۇقسات ەتىلمەي­تىندىگىندە», دەگەن ەكەن.

وسى دەپۋتاتتىق ساۋالعا ۇكى­مەت باسشىسى ب.ساعىنتاەۆ: «قا­زاقستاندا حالىق سانى بو­يىنشا ءوزىنىڭ مارتەبەسىنە سايكەس كەلمەيتىن قالالاردىڭ بولۋى تاريحي فاكتورلارمەن بايلانىستى. ءىس جۇزىندە ەلدىڭ بارلىق قالاسى ءوز مارتەبەلەرىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكiمشiلiك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن الدى.

بۇگىنگى كۇنگە ءوزىنىڭ مارتەبە­سىنە سايكەس كەلمەيتىن جەكەلەگەن قالالاردى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە وزگەرتۋ بويىنشا ماسەلەنى قاراۋ ءۇشىن زاڭنامالىق نەگىز جوق. وسىعان بايلانىستى قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيسترلىگى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينس­تيتۋتىمەن بىرلەسىپ, «زاماناۋي وڭىرلىك ساياساتتى جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ مىندەتتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ» تاقىرىبىندا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ۇستىندە (اياقتاۋ مەرزىمى – 2017 جىل). ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاسالعان عىلىمي نە­گىزدەلگەن ۇسىنىمدار نەگىزىندە ەلدىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرى­لىسى تۋرالى قولدانىستاعى زاڭ­ناماعا جەكەلەگەن ەلدى مەكەندەردى قالا مارتەبەسىنەن ايىرۋ ولشەم­شارتتارى مەن مەحانيزمىن انىق­تاۋ بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ماسەلەسى قارالاتىن بولادى», دەپ رەسمي جاۋاپ بەرگەن.

الايدا وسى ۋادە ءۇش جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە ورىندالماعان سوڭ, 2020 جىلى بەلگىلى قوعام قايراتكەرى نۇرتاي سابيليانوۆ باستاعان ءبىر توپ دەپۋتات «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىم­شىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى» زاڭعا قالالاردىڭ مارتەبەسىن وزگە ەلدى مەكەندەرگە اۋىستىرۋ مەحانيزمىن ايقىنداعان تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى كوزدەگەن زاڭ جوباسىن وزدەرى ازىرلەدى. وعان سول جىلعى 12 جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسى قول قويىپ, شىن مانىندە اۋىلعا اينالعان شاعىن قالالاردىڭ مارتەبەسىن وزگەرتۋگە زاڭنامالىق تۇرعىدا جول اشىلدى.

ناقتى ايتساق, اۋداندىق ماڭى­­زى بار قالا مارتەبەسى ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ سانى بەس جىل ىشىندە 10 مىڭعا جەتپەگەن جاع­دايدا وزگەرتىلۋگە ءتيىس. بۇل ءۇشىن وسىنداي ەلدى مەكەن اكىمى اۋەلى اۋداندىق ءماسليحات پەن اۋدان اكىمىنە اۋداندىق ماڭىزى بار قالانىڭ مار­تەبەسىن وزگەرتىپ, كەنت نەمەسە اۋىل ساناتىنا جاتقىزۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزۋى كەرەك. ونى قاراعان اۋداندىق ءماسليحات پەن اۋدان اكىمى بىرلەسكەن شەشiم قابىلداپ, وبلىستىق وكiلدi جانە اتقارۋشى ورگاندارعا ءتيىستى ۇسىنىس جولدايدى. ءوز كەزەگىندە وبلىستىق ءماسليحات پەن وبلىس اكىمى اۋداندىق ماڭىزى بار قالانى وزگە ەلدى مەكەن ەتىپ قايتا قۇرۋ تۋرالى ورتاق ۇسىنىسىن ۇكى­مەتكە ەنگىزەدى. سونىڭ نەگىزىندە ۇكiمەت مەملەكەت باسشىسىنا ءتيىستى ۇسىنىس جاسايدى. ءسويتىپ وسى ماسەلە بويىنشا تۇپكىلىكتى شەشىمدى پرەزيدەنت قابىلدايدى.

اۋداندىق ماڭىزى بار قالا مارتەبەسى اۋىلدىق ەلدى مەكەن بولىپ وزگەرتىلگەن جاعدايدا ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ ءبىر بولى­گى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنا قول جەتكىزە الادى. مىسا­لى, اۋىلداعى بيۋدجەتتىك ۇيىم­دار قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالا­قى­س­ىنا ءماسليحاتتاردىڭ شەشىم­دەرى بويىنشا كەمىندە 25 پايىز ۇستەمە اقى قوسىلادى. سون­داي-اق ولارعا كوممۋنالدىق قىزمەت­تەرگە اقى تولەۋدە جانە وتىن ساتىپ الۋدا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتىلەدى. ال جەكەلەگەن سالالاردىڭ ماماندارىنا «ديپ­لوم­مەن – اۋىلعا!» جوباسىنا قاتىسۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى. بۇل جوباعا قاتىسۋشىلار 100 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) (345 مىڭ تەڭگە) مولشەرىندە كوتەرمە جاردەماقى جانە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا 1500 اەك (5 ملن 175 مىڭ تەڭگە) مولشەرىندە 0,01 پايىز­دىق بيۋدجەتتىك كرەديت الا الادى. بۇعان قوسا, شاعىن قالا اۋىلعا اينالدىرىلعان جاعدايدا ونىڭ الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمى «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى اياسىندا دامىتىلاتىن بولادى.

وكىنىشكە قاراي, قولدانىس­تاعى زاڭنا­ماعا اۋداندىق ماڭى­زى بار قالانى كەنتكە نە­مەسە اۋىلعا اينالدىرۋ مەحا­نيزمى ەنگىزىلگەلى ءۇش جىل­عا جاقىن ۋاقىت وتسە دە, اتىنا زاتى ساي ەمەس شاعىن شاھار­لاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ مارتە­بەسى وزگەرتىلگەن جوق. ياعني زاڭ ىسكە اسپاي, قاعاز جۇزىندە عانا قالىپ وتىر. ال اۋىلدان ەش ايىرماشىلىعى جوق شاعىن قالالار­دىڭ كوپشىلىگىنىڭ تۇرعىن­دارى سانى­نىڭ جىلدان-جىلعا ازايۋ ءۇردىسى توقتار ەمەس.