سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
وبلىس اكىمى دەرەۋ زالدا وتىرعان كىشكەنەكول اۋىلىنىڭ اكىمىن ورنىنان تۇرعىزىپ: «اۋىلىڭىزدا قازىر قانشا ادام جۇمىسسىز ءجۇر؟», دەپ سۇرادى. ول: «200 ادام جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن», دەپ جاۋاپ بەردى. «وسىنشاما بوس جۇرگەن ادامنىڭ ىشىنەن ءبىر باقتاشى تابا الماساڭىزدار, وندا سىزدەر مالدارىڭىزدى قورادا باعىڭىزدار. قورادا سەمىرتىلگەن مالدىڭ ەتى «مرامور» – ءبىر قاباتى ماي, ءبىر قاباتى قارا ەت بولادى», دەپ ازىلدەدى ءوڭىر باسشىسى. بىراق ىلە قاباعى ءتۇيىلىپ كەتتى. ارادا ءبىر اپتا وتەر-وتپەستە ءۋاليحانوۆ اۋدانىنىڭ اكىمىن قىزمەتىنەن بوساتتى. ال ونىڭ ورنىنا تاعايىندالعان شەنەۋنىك ءوز جۇمىسىن كىشكەنەكولدىكتەرگە باقتاشى ىزدەۋدەن باستاپتى.
شىنتۋايتىندا, عاسىرلار بويى اتا كاسىبىمىز بولعان مالشىلىقتىڭ بۇگىندە بەدەلى ءتۇسىپ كەتكەنى جاسىرىن ەمەس. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى – تىڭ يگەرۋ كەزىنەن باستاپ اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىنداعى جەردىڭ كوبى ەگىن ءوسىرۋ ءۇشىن جىرتىلىپ, جايىلىم كولەمى تارىلعاندىعىندا. سونىڭ سالدارىنان مالشىلار باعىمىنداعى ءتورت ت ۇلىكتى ەگىندىككە ءتۇسىرىپ الماۋ ءۇشىن كۇنى بويى ات ۇستىنەن تۇسپەي, اينالا شاپقىلاپ, شارشاپ-شالدىعىپ جۇرەدى. اسىرەسە قىسى-جازى ازىعىن دالادان تاباتىن قامبار اتا ت ۇلىگىن باعاتىن جىلقىشىلاردىڭ جۇمىسى قيىن. ويتكەنى ولارعا قاراۋىنداعى جىلقىنى جايۋعا قوسا, ءتۇز تاعىسى مەن ۇرى-قارىدان امان ساقتاۋ مىندەتى دە جۇكتەلگەن.
مالشى كاسىبىنىڭ تارتىمسىز بولىپ تۇرعاندىعىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – جالاقىسىنىڭ ازدىعى. بۇعان «ەڭبەك» ەلەكتروندىق ەڭبەك بيرجاسىنا جۇمىس بەرۋشىلەر بيىلعى قازان ايىندا ورنالاستىرعان مال شارۋاشىلىعى جۇمىسكەرلەرىنىڭ بوس ورىندارىنا قاراپ-اق كوز جەتكىزۋگە بولادى. مىسالى, قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا اۋدانىنداعى «S-Agro-Borovskoe» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى (جشس), جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانىنداعى «ولجاس» شارۋا قوجالىعى (شق) وزدەرى جۇمىسقا شاقىرعان باقتاشىعا 70 مىڭ تەڭگەدەن باستالاتىن جالاقى ۇسىنىپتى. باقتاشىلارعا سالىستىرمالى تۇردە جوعارى جالاقى ۇسىنعاندار – قاراعاندى وبلىسىنىڭ قارقارالى اۋدانىنداعى «قۇرمەت» (85-150 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا) جانە «ساعىنتاي» شارۋا قوجالىقتارى (180 مىڭ تەڭگەدەن باستاپ).
شوپانداردىڭ جالاقىسى دا باقتاشىلاردىكىمەن شامالاس. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تارباعاتاي اۋدانىنداعى «سەرىكبول» شق, شىمكەنت قالاسىنداعى «قارتاباەۆ تالعار اسانبەك ۇلى» دارا كاسىپكەرى وزدەرى ىزدەپ وتىرعان شوپانعا 70 مىڭ تەڭگەدەن باستالاتىن جالاقى تاعايىنداماقشى ەكەن. اباي وبلىسى اباي اۋدانىنداعى «قاسقابۇلاق» جشس شوپان بولۋعا شاقىرعان ادامعا ايىنا 70-80 مىڭ تەڭگە تولەمەكشى. ال سالىستىرمالى تۇردەگى ەڭ جوعارى جالاقىنى (150-190 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا) جەتىسۋ وبلىسىنىڭ پانفيلوۆ اۋدانىنداعى «سۇلتانباەۆ ەرداۋلەت توقتار ۇلى» شق ۇسىنىپتى.
جىلقىشىلارعا ۇسىنىلعان جالاقى مولشەرى دە ءارتۇرلى. وسى كاسىپ يەلەرىنە «Qyzmet.kz» سايتىندا قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا اۋدانىنداعى «S-Agro-Borovskoe» جشس 70 مىڭ تەڭگە, اتالعان ءوڭىردىڭ امانگەلدى اۋدانىنداعى ء«ادىلجان» شق 70-100 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا جالاقى بەلگىلەپتى. ال الماتى وبلىسىنىڭ تالعار اۋدانىنداعى جىلقى زاۋىتى 200-230 مىڭ تەڭگە تولەمەكشى.
شوپاندار مەن جىلقىشىلارعا قاراعاندا ساۋىنشىلاردىڭ ايلىعى ءسال ارتىعىراق بولىپ شىقتى. تۇركىستان وبلىسىنىڭ قازىعۇرت اۋدانىنداعى «ايسۇلتان» دارا كاسىپكەرى ساۋىنشىعا ايىنا 150 مىڭ تەڭگە جالاقى ۇسىنعان. ال اقتوبە وبلىسىنىڭ مارتوك اۋدانىنداعى «ايس» جشس ءوزى ىزدەپ وتىرعان ساۋىنشىعا اي سايىن 240-260 مىڭ تەڭگە تولەمەكشى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ەلىمىزدەگى ورتاشا جالاقى مولشەرى 365,5 مىڭ تەڭگەگە جەتكەندىگىن ەسكەرسەك, مالشىلار قاۋىمىنىڭ تابىسى ءماز ەمەستىگى انىق. سوندىقتان دا مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كاسىپكەرلەر ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار وتكىزىپ جۇرگەن القالى جيىنداردا مىنبەگە شىعىپ: «قازىرگى جاستار اۋىلدا قالىپ, مال باققىلارى كەلمەي, قالاعا كەتىپ جاتىر. قارتايعان مالشىلاردى كىممەن الماستىرامىز؟», دەپ بايبالام سالا بەرگەنشە, مال مەن ونىڭ ونىمدەرىن ساتۋدان تۇسكەن تابىستى ءادىل ءبولىپ, مالشىلارعا اتقارىپ جۇرگەن ەڭبەگىنە ساي جالاقى تولەۋ ماسەلەسىن قاراستىرعانى ءجون دەپ بىلەمىز. ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋدانىنداعى «اقسەلەۋ» جشس جانە تايىنشا اۋدانىنداعى «استىق STEM» جشس سياقتى الدىڭعى قاتارلى شارۋاشىلىقتار ءوز جۇمىسكەرلەرىنە كوپتەن بەرى لايىقتى جالاقى تولەپ كەلە جاتقاندىقتان, مالشى تاپشىلىعىن سەزىنىپ وتىرعان جوق.
وسى ورايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ تۇركىستاندا بولعان ەكىنشى وتىرىسىندا: ء«بىز ەل بولىپ قاراپايىم ەڭبەك ادامىن قادىرلەي ءبىلۋىمىز قاجەت. قاجەتسىز ماماندىق بولمايدى, بىلىكسىز مامان بولادى. ەرىنبەي ەڭبەك ەتكەن جان ءوز ءىسىنىڭ مايتالمانى اتانادى. ال كاسىبىن تولىق مەڭگەرگەن ادام قاشاندا سۇرانىسقا يە بولادى.
ءبىز ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە باسا ءمان بەرەمىز. ەلىمىزدە ءتۇرلى سالانىڭ كاسىبي مەرەكەسى بار. كوبىنەسە مۇنداي مەيرامدار نازاردان تىس قالىپ جاتادى. مەنىڭ ويىمشا, «ەڭبەك كۇنىنە» وراي ەڭ ۇزدىك مامانداردى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ۇلىقتاعان ءجون. بۇل قادام قوعامدا ەڭبەك كۋلتىن ورنىقتىرۋعا جول اشادى», دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى.
راسىندا دا, قاراپايىم ەڭبەك ادامىن قادىرلەيتىن, ونىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن كەز جەتكەنى داۋسىز. بۇل رەتتە, اسىرەسە ەلىمىزدە مال ونىمدەرىنىڭ مولشىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە قىسى-جازى ماڭداي تەر توگە اتسالىسىپ جۇرگەن مالشىلار ەڭبەگى ءادىل باعالانسا, قۇبا-قۇپ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىنە ءۇن قوسقان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ارداق نازاروۆ ۇكىمەتكە بيىلعى 21 ماۋسىمدا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ: «جىل سايىن ءار وڭىردەگى بىلىكتى ءارى وزات مالشىلاردى انىقتاپ, ولارعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعىن بەرۋدى ۇسىنامىن. ءبىز بالا كەزىمىزدە 100 قويدان 176 قوزى العان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى جولسەيىت مولداسانوۆتى, جازىلبەك قۋانىشباەۆتى ءبىلىپ وستىك. ءوز زامانىندا ول كىسىلەردىڭ قولىن الىپ, جۇزدەسۋدىڭ ءوزى مارتەبە بولاتىن», دەدى. وعان ۇكىمەت بەرگەن رەسمي جاۋاپتا: «ۇكىمەت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ناگرادالارىمەن ناگرادتاۋعا ۇسىنۋدىڭ جانە ولاردى تاپسىرۋدىڭ ءتارتىبى تۋرالى نۇسقاۋلىقتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ناگرادالارى قۇجاتتارىنىڭ ۇلگىلەرىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ناگرادالارى بەلگىلەرىنىڭ سيپاتتاماسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 1999 جىلعى 8 قاراشاداعى №90 وكىمىنە سايكەس كوتەرمەلەۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرادى. اۋىل شارۋاشىلىعى جانە تاماق ونەركاسىبى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇنىنە ورايلاستىرىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىن ءداستۇرلى ماراپاتتاۋ تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىلەدى», دەلىنگەن ەكەن. حالىق قالاۋلىسىنىڭ ناقتى ۇسىنىسىنا ناقتى جاۋاپ بەرىلمەي, «مەن نە دەيمىن, دومبىرام نە دەيدى؟»-ءنىڭ كەرى بولىپ تۇر.
ارداق نازاروۆ ايتسا-ايتقانداي, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا بەلگىلى مەملەكەت پەن مادەنيەت قايراتكەرلەرىنە, جازۋشىلار مەن اقىندارعا, ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىنىڭ باسشىلارىنا, ۇزدىك دارىگەرلەر مەن مۇعالىمدەرگە جانە تاۋ-كەن كومپانيالارىنىڭ بىرنەشە مايتالمان جۇمىسشىسىنا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعى بەرىلگەنىمەن, مۇنداي جوعارى قۇرمەت اتا كاسىبىمىزدى جالعاستىرىپ, ابىرويعا بولەنىپ جۇرگەن قاراپايىم مالشىلاردىڭ ەشقايسىسىنا كورسەتىلمەگەن ەكەن. ويلانارلىق ماسەلە.
