ءسان-سالتانات سالىعى نەمەسە جالپىعا بىردەي جايداق شكالا جويىلا ما؟

قازاقستاننىڭ بيۋدجەت ساياساتىنا تالداۋ جاساعان دۇنيەجۇزىلىك بانك (دب) ساراپشىلارى تابىس سالىعىنا بىرتىندەپ پروگرەسسيۆتى شكالا ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ايتىپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا, زاڭ­دى تۇلعا­لارىمىزدىڭ تابىسىنا سالىق سالۋدىڭ جالپىعا بىر­دەي جايداق شكالاسىنا باي مەن كەدەي تەڭەستىرىلىپ, بىردەي سالىق تو­لەي­تىندىگىنە دب قاتتى الاڭ­داۋ­لى. ولار ءوز شولۋىندا قازاق ۇكىمەتىنىڭ سالىق-بيۋدجەت ساياساتىن جەتىلدىرىپ, مەملەكەتتىك بورىشتى سالىستىرمالى تۇردە تومەن قالىپتا ۇستاۋعا دەگەن تال­پىنىسى بارىن دا اتاپ وتكەن. بىراق بيۋدجەت ساياساتىنىڭ ايقىن ەمەستىگى, سونداي-اق, ەكونومي­كا­نى ۇلتتىق بانك ارقىلى نەسيە­لەن­دىرۋدىڭ, ۇكى­مەت اتىنان قارىز تارتۋدىڭ تاۋە­كەلدەرى بار ەكەنىن دە قاپەرگە سا­لىپ وتكەن.

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قازاق­ستان­­داعى تۇراقتى وكىلى اندرەي ميحنەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى 20 جىلدا قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى مۇنايدان تۇسەتىن تابىستىڭ ۇلەسى وزگەرىسسىز قالىپ كەل­گەنىن, بۇل فاكتور بيۋدجەتتى مۇ­نايعا بايلاپ تاستاعان. «قازاق­ستان­نىڭ الدىندا قازىر ەكىۇداي مىندەت تۇر. ءبىرى – ەكونوميكانى كومىرسۋتەكسىزدەندىرۋ, ەكىنشىسى – بۇل باستامانى مۇنايدان تۇسكەن تابىستىڭ ەسەبىنەن ىسكە اسىرۋ. مەملەكەتتىك قاراجات ساياساتىن جەتىلدىرۋ قازىرگىدەي قيىن كەزەڭدە قازاقستانعا اسا قاجەت», دەيدى اندرەي ميحنەۆ.

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ جۋرناليس­تەرمەن وتكەن كەزدەسۋىندە جان-جاق­تان ۇسىنىس ءتۇسىپ جاتقانىن, ازىرگە بىرەر نۇسقانى قاراستىرىپ وتىر­عاندىقتارىن جەتكىزگەن ەدى. شامادان تىس ارتىق تابىس تاباتىن جەكە تۇلعالار ولاردان پالەنباي ەسە تومەن تابىس تاباتىن ادامدارمەن بىردەي سالىق جۇكتەمەسىنە يە ەكەنىن ۇكىمەت تە سەزىپ وتىر. قىسقاسى, تاۋەلسىز ەكونوميستەر پروگرەسسيۆتى مولشەر­لە­مەگە ورالۋدى قۇپ كورسە, ۇكى­مەت جالاقىنى كون­ۆەرتپەن تولەۋ قايتادان بوي كو­تە­رىپ كەتە مە دەپ اياق تارتىڭقىرايدى. ال «پروگرەسسيۆتى شكالا» ادىلەت­سىز­دىك­تى جويۋعا, تابىسى تومەن حالىق ءۇشىن سالىق جۇكتەمەسىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى بۇعان دەيىنگى حالىقارالىق تاجىريبەلەردەن بەل­گىلى. قوعامدىق پىكىر ەڭ تو­مەن­گى جالاقى الاتىن ادامداردى (85 مىڭ) جتس سالىعىنان مۇل­دەم بوساتۋدى, 500 مىڭ تەڭ­­گەگە دەيىنگى تابىستارعا 5 پايىز­دىق سالىقتىق مولشەرلەمە بەل­گى­لەۋگە باسىمدىق بەرىپ وتىر. ارا­دا­عى ايىرماشىلىقتى جوعا­­رى جالاقى الاتىندار مەن قال­تا­لىلارعا سالىق سالۋ ار­قى­لى قاي­­تارىپ الۋعا بولاتىن كورى­نەدى. ساراپشىلار بۇل ۇسى­نىس­تىڭ كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلە جات­­قانىن, بىراق ەكىجاقتى تەكە­تى­رەستىرىپ قويعان جايتتىڭ دا وسى ەكەنىن ايتادى.

ەسكەرتە كەتسەك, ءبىز ايىرىلا الماي وتىرعان سالىق شكالا­سىن الەمدە 30 ەل عانا ءجون كورە­دى. ال دامىعان ەلدەردىڭ ءبارى پروگرەس­سيۆتى شكالاعا باسىمدىق بەرىپ, سول ەلدەن مول تابىس تاۋىپ جۇرگەن تۇلعالار ەلدىڭ دامۋىنا دا كوبىرەك ۇلەس قوسۋعا مىندەتتەلىپ وتىر. مەملەكەت باس­شىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى 1قىركۇيەكتەگى جول­داۋىندا كوتەرىلگەن سالىق تەك ەكو­نو­ميكالىق وزگەرىستەرگە سەزىم­تال­دىعى تومەن جوعارعى تاپقا عانا اسەر ەتەتىنىن, وركەنيەتتى ساۋدانى دامىتۋ ءۇشىن بارابار مولشەرلەمەلەرى مەن قاراپايىم راسىمدەرى بار بولشەك سالىقتى قولدانۋدى كەڭەيتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. «سالىق رەفورماسىنىڭ بولىگى رەتىندە «بايلىق سالىعى» دەپ اتالاتىن سالىقتى ەنگىزۋدى قاراستىرۋ ماڭىزدى. ول قىمبات جىلجىمايتىن م ۇلىك, كولىكتەر ساتىپ الۋ ءۇشىن الىنادى جانە ورتا تاپقا اسەر ەتپەيدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

ازىرگە ناقتىلانعانى ءبىر باسىندا بىرنەشە پاتەرى بار ازامات­تار­عا قوسىمشا سالىق بولسا, ەكىن­شى نۇسقا قوسىمشا (ليۋكس) سا­لى­عى پاتەرلەردىڭ قۇنىنا بايلانىستى انىقتالادى. ماسەلەلەر جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ ءماتىنىن ازىرلەۋ جۇمىستارى اياسىندا ودان ءارى تالقىلاناتىنى, جاڭا سالىق كودەكسىنە بۇل نورما ەنگىزىلەتىنى سول كەزدەسۋ كەزىندە بەلگىلى بولعان.

بۇعان دەيىن بايلىققا سالىناتىن سالىق تاعى دا قازاق­ستان­دا ەنگىزۋ ۇسىنىلعانى باق ار­قىلى حابارلانعان بولاتىن. ءتىپتى دەپۋتاتتار پارلا­مەنت سەناتىنىڭ سەسسياسىندا دا بۇل ماسەلەنى كو­تەر­گەن. الاي­دا ۇسى­نىستار زاڭ­نا­مالىق تۇزەتۋ­لەر­دە كورىنىس تاپ­پاي, تالقىلاۋ دەڭگەيىنەن اسا ال­ماي قالدى.

2022 جىلعى 1 قىركۇيەكتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا 2023 جىلى فيسكالدىق رەتتەۋدى قايتا جانداندىرۋ ءۇشىن جاڭا سالىق كودەكسى دايىندالاتىنىن ايتقان بولاتىن.

«سالىق رەفورماسى اياسىندا ء«سان-سالتانات» دەپ اتالاتىن سا­لىقتى ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن قاراس­­تى­رۋ ماڭىزدى. ول قىمبات جىلجىمايتىن م ۇلىك پەن كولىك ساتىپ الۋدان الىنادى جانە ورتا تاپقا اسەر ەتپەيدى», دەپ تاپسىردى قاسىم-جومارت توقاەۆ. باي­لىققا سالىق سالۋ ماسەلەسى كوتە­رىلگەن كەزدە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ دامىعان ەلدەردەگىدەي جەكە تابىس سالىعىنىڭ پروگرەسسيۆتى شكالاسىنا كوشۋدى ۇسىنعان بولاتىن. وتكەن جىلى ءسان-سالتانات سا­لىعى ەلىمىزدە جالپىعا بىردەي دەك­لاراتسيا ەنگىزىلگەننەن كەيىن قا­راستىرىلاتىنى ايتىلعان ەدى. تولەم قابىلەتتىلىگى تومەن ادام­دارعا سالىق سالۋدى ازايتۋ ماق­ساتىندا ەنگىزىلگەن سارالانعان سالىقتى ەنگىزۋدى ءارتۇرلى ۋاكىلەتتى ورگاندار 10 جىلدان اسا ۋاقىت بويى تالقىلاپ كەلەدى. قارجى مينيسترلىگى, مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى – دەكلاراتسيالار بويىنشا سالىق جيناۋعا جاۋاپتى ورگاندار. وسىعان دەيىن سالىق دەكلاراتسيالارى سالىقتىق قۇپيا بولىپ كەلدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جاڭا نورمالار قىزمەتكەرلەردىڭ تا­بى­سىن ءوز ەركىمەن جاريالاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

ساراپشىلار ءبىزدىڭ ەلدەگى جەكە تابىس سالىعىنىڭ وسىمەن 4-ءشى مارتە وزگەرىسكە تۇسكەلى تۇرعانىن ايتادى. جاڭا نۇسقاداعى كەيبىر ولشەمدەر قوعامعا تاڭسىق ەمەس. ونىڭ ءبىرازى 2007 جىلعا دەيىن قولدانىستا بولدى. ول نۇسقادا ازاماتتار جەكە تابىسىنىڭ 5-تەن 40 پايىزىنا دەيىنگى مولشەرىن سالىق رەتىندە اۋدارىپ وتىرۋعا مىندەتتەلەتىن. بىراق تابىسى جوعا­رى­لارعا كوبىرەك سالىق سالىنسا, ەلدەن ينۆەستيتسيا كەتەدى نەمەسە بيزنەس كولەڭكەگە قاراي ويىسادى دەپ قاۋىپتەنەتىندەر دە تابىلدى. ال ماماندار بولسا ءبارى ەلەكتروندى جۇرگىزىلەتىنىن, ول جا­عىنا الاڭداۋعا سەبەپ جوعىن ايتىپ وتىر.

مەملەكەت باسشىسى وسىدان 16 جىل بۇرىنعى تاجىريبەگە كەزەڭ-كەزەڭىمەن قايتا ورالۋدى ءجون كورىپ وتىر. ازىرگە ناقتى قانداي كولەمدەگى بايلىققا قانشا سالىق سالىناتىنىن جىلىكتەپ ءتۇسىندىرىپ ايتقان ەمەس, ايتىلعانداردىڭ ءبارى ۇسىنىستار مەن قاراستىرۋلار دەڭگەيىندە.

ءسان-سالتانات سالىعى الەمدىك تاجىريبە ءۇشىن جاڭالىق ەمەس. بۇل – كوپتەگەن ەلدە بار جانە قالىپتى جاعداي. الماتىلىق تاۋەلسىز قارجىلىق تالداۋشى اندرەي چەبوتارەۆ ايتقانداي, ماسە­­لە ونىڭ قانشالىقتى قول­دا­نى­­­لاتىنىنا, قانداي تەتىك­تەر­­دى پاي­دالاناتىنىنا جانە قالاي جينا­لا­تىنىنا بايلانىستى.

ەكونوميست ايدار الىباەۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە ءسان-سالتانات سالىعىن ەنگىزۋ ءالى ەرتە ەكەنىن, قازىرگى جاعدايدا ونىڭ ءتيىمدى بولمايتىنىن ايتىپ بەردى. ءبىز بۇل تاجىريبەنى ەنگىزبەستەن بۇرىن ازا­مات­تاردىڭ شىعىندارىن باقى­لاۋ­دى ەنگىزۋ قاجەت. مىسالى, 100 مىڭ  دوللارعا كولىك نەمەسە 1 ملن دوللارعا ءۇي ساتىپ العان ازامات بۇل بايلىقتىڭ قاي­دان كەلگەنى تۋرالى ەسەپ بەرۋى كەرەك. ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, بىزدە سالىق كودەكسىندە «ليۋكس سالىعى» تۇسى­نى­گىنىڭ ناقتى انىقتاماسى جوق جانە مۇنداي سالىقتىڭ جەكە ءتۇرى جوق. كولىك سالىعى نەمەسە ءۇي سالىعى دەگەن اتاۋلارمەن الى­ناتىن سالىقتاردىڭ شارتتى اتاۋى. سالىق سالاردا ورتا جانە شاعىن كاسىپ يەلەرى زارداپ شەگىپ قالماس ءۇشىن جالپىعا بىردەي تابىس دەكلاراتسياسىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن, كور­سە­تىل­گەن مالىمەتتەرمەن شەك­تە­­­لىپ قالۋعا بولمايتىنىن ايتادى. ەڭ الدىمەن, بيلىك پەن بيز­نەس­تىڭ اراجىگىن ايقىنداپ الۋ قاجەت. زاڭ بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەندەردىڭ بيزنەس­پەن اينالىسۋعا قۇقى جوق. بىزدەگى ۇكىمەت قۇرامى كۇنى كەشەگە دەيىن بيزنەس سەگمەنتىنەن كەلگەن ازاماتتارمەن تولىعىپ وتىردى. باسىم كوپشىلىگى بيزنەسىن تۋعان-تۋىس­تا­رى نەمەسە اتى-زاتى بەلگىسىز تۇل­عالاردىڭ اتىنا جازدىرىپ قوي­عان. بىزدە اتىندا 200 مىڭ دوللاردىڭ كولىگى, كومپانيالاردا اكتسيزدىك ۇلەسى نەمەسە 500 شارشى مەتر ءزاۋلىم ءۇي تىركەلگەن «زەينەتكەرلەر» جەتەدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى اتقارىلعان جۇمىستار سولاردى انىقتاۋمەن شەكتەلدى. ەندىگى ءجۇرىس سول ازاماتتاردىڭ زەينەتتەگى جاسىنا قاراماي تابىسىن قانداي جولمەن تاپقانىن تالاپ ەتسەك, ونىڭ ارعى جاعىنان كولەڭكەدە جۇرگەن «ميستەر ح-تەر» «مەنمۇندالاپ» شىعا كەلەتىنى اقيقات.

سەبەبى جەرگىلىكتى دەڭگەيدە مۇگەدەك بالانىڭ اتا-اناسى, زەي­نەت­كەرلەرگە ءارتۇرلى سالىق جەڭىل­دىك­تەرى قولدانىلدى. ناتيجەسىندە, داۋلەتتى زەينەتكەرلەر «كوبەيىپ» كەتتى. ەندىگى ماقسات جا­سىنا نەمەسە الەۋمەتتىك مار­تە­بەسىنە قاراماي بارلىق ازا­مات­قا تابىس سالىعىن نەمەسە تابىسىنىڭ قانداي كوزدەن العانىن مىندەتتەيتىن زاڭ كەرەك. يەلىگىندەگى كاسىپورىندار تابى­سىن جاسىرىپ, كىرىسىن ازايتىپ, نولدىك كورسەتكىشپەن ەسەپ بەرەتىندەر دە جەتەدى ءبىزدىڭ ەلدە. ەل ىشىندە اكتسيالىق ۇلەسىن ەنەسىنە نەمەسە بالدىزىنىڭ اتىنا جازىپ جۇرگەندەر كوپ ەكەنىن كۇندە كورىپ ءجۇرمىز. بۇل ماسەلەنىڭ كۇردە­لە­نىپ كەتكەنى سونشالىقتى, كوم­پانيانىڭ شىن يەسىن ينتەرپول ارقىلى ىزدەسە دە تابا المايتىن جاع­دايعا جەتكەن. سوندىقتان كوم­پانيالاردىڭ اكتسياسى نەمەسە جىل­جىمايتىن م ۇلىكتىڭ شىن يەسىن انىقتاماي تۇرىپ بايلىق سا­لىعىن اشىق جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس.

تاۋەلسىز ساراپشى ايبار ول­جا­ەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, تابىس سا­لى­عى­نىڭ الەمدىك جۇيەسى سان قىرى­مەن ەرەكشەلەنەدى. دامىعان ەلدەردە بۇل ماسەلە مەملەكەت قارجىسىن جەپ قويعاندار ءۇشىن تابانىنا باتقان تاس, ماڭدايىنا كىرگەن شوڭگەمەن بىردەي. بىراق دامىعان ەلدەر ءۇشىن بۇل جۇيە ەكونوميكانى تازارتۋدىڭ نەمەسە باسى ارتىق قارجىنى ەكونو­مي­كاعا ينۆەستيتسيالاۋدىڭ, ال ءبىز ءۇشىن وركەنيەتتى ەكونوميكا قالىپتاستىرۋدىڭ, وليگارحيالىق قى­سىمنان تاۋەلسىزدىك الۋدىڭ العىشارتى.

ساراپشى وسى رەتتە تابىس نەمەسە ءسان-سالتانات سالىعىنىڭ ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىنە دە نازار اۋدارىپ ءوتتى. دامىعان ەلدەردە تابىس – قور نارىعىنا نەمەسە ەكونوميكالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالسا, ءبىزدىڭ ەلدە – ويلانباستان وفشورعا اسىرىلاتىن. ۇكىمەت ەندىگى جەردە جۇيەنى تازارتۋعا نيەتتەنىپ وتىر. ماقسات – ۇلتتىق ينۆەستورلاردى قالىپتاستىرۋ. سەبەبى ەلدە تىركەلگەن ءسان-سالتانات اكتيۆتەرى از. بارلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قايىن ەنەلەرى نەمەسە اۋىلداعى كورشىلەرى مەن قۇدالارىنىڭ اتىنا تىركەلىپ كەتكەن. «ازىرگە كوپ نارسە تۇسىنىكسىز. مىسالى, بىزدەگى قالتالىلاردىڭ باسىم كوپ­شىلىگىنىڭ قارجىسى وفشوردا, جىلجىمايتىن م ۇلىكتە نەمەسە ياحتالارعا اينالىپ كەتكەن, تۇر­عان ەلىندە سالىعىن تولەپ, زاڭداس­تى­رىپ العاندارى دا بار. ولار تۋرالى اقپاراتتى قايدان الاتىنىمىز جانە كىمدەردىڭ كومەگىنە جۇگىنەتىنىمىز تۋرالى اقپاراتتار اشىق ايتىلسا, ناتيجەلى بولادى. سەبەبى تابىس سالىعى جىل سايىن سالىنا ما, الدە ءبىر رەتپەن شەكتەلە مە دەگەن ساۋالدارعا ۇكىمەت جاۋاپ بەرۋ كەرەك», دەيدى ساراپشى.

الماتى