سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – يۋري بەككەر
قۇت دالادان قۇلاندار نەگە بەزدى دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. تابيعات زەرتتەۋشىلەرى ادامنان اياۋشىلىق تاپپاعان ءتۇز تارپاڭدارى وزگە مەكەندەرگە كەتۋگە ءماجبۇر بولعان دەگەن بولجام ايتادى. دەگەنمەن بۇل پىكىر ءالى دە بولسا عىلىمي تۇرعىدان دايەكتەۋدى قاجەت ەتەتىندەي. اراعا جىلدار سالىپ قۇلانداردىڭ ورالۋى تاۋلى ولكەنىڭ تامىرىنا قايتا قان جۇگىرتتى.
الماتىدان جولعا شىققان ءبىر توپ ءتىلشى كەربۇلاق اۋدانىنداعى باسشي اۋىلىنا بەت الدىق. مۇندا ءبىزدى ەلىمىزدە العاش رەت ءوتىپ وتىرعان «التىن ەمەل – قۇلاندار مەكەنى» دەپ اتالعان ايرىقشا فەستيۆال ۇيىمداستىرۋشىلارى قارسى الدى. ءىس-شارانىڭ رەسمي بولىمىنەن كەيىن جول تالعامايتىن كولىكتەرگە ءمىنىپ قۇلاندار جايىلىپ جاتقان القاپتى ارالاۋعا اتتاندىق. جانىنا جان بالاسىن جۋىتپايتىن جۇيرىك جانۋاردىڭ بىرنەشە ءۇيىرى كولىكتىڭ بۇرقىراعان شاڭىن كورگەن بويدا ۇدەرە قاشتى. ءبىز ولارعا بارىنشا جاقىنداي ءتۇسىپ, تاسپاعا ءتۇسىرىپ الماقپىز. ارىپتەسىمىز, قىراعى فوتوگراف يۋري بەككەر جەلمەن جارىسقان قۇلانداردىڭ ءار قيمىلىن قالت جىبەرمەۋ ءۇشىن وبەكتيۆتەن كوز المايدى.
«جەتىسۋ جاۋھارىنا بالاناتىن «التىن ەمەل» ۇلتتىق پاركىندە بۇگىندە 3 586 باس قۇلان بار», دەگەن ۇلتتىق پارك ديرەكتورى قۋات بايتۇرباەۆ. ولاردىڭ بۇل ولكەگە قايتا ورالۋ تاريحىن بايانداپ كەلەدى.
«قۇلانداردى رەينترودۋكتسيالاۋ جۇمىستارى 1953 جىلداردان باستالدى. تۇرىكمەنستاننىڭ بادحىز قورىعىنان 8 باس قۇلان بارساكەلمەس قورىعىنا اكەلىنىپ, كوبەيتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 1982 جىلى «التىن ەمەل» ۇلتتىق پاركىنە (بۇرىنعى «قاپشاعاي مەملەكەتتىك قورىعى اڭشىلىق شارۋاشىلىعى) بارساكەلمەس قورىعىنان 27 باس قۇلان اكەلىندى. قازىرگى تاڭدا «التىن ەمەل» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندە رەينترودۋكتسيا جۇمىسى ناتيجەسىن بەرىپ, ايرىقشا قورعالاتىن قۇلاندار سانى 4 مىڭعا تايادى. ال ەل ىشىندە جانۋارلار سانىن كوبەيتىپ, تاريحي تارالۋ ايماعىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا 2005-2022 جىلدار ارالىعىندا جالپى «التىن ەمەل» ۇلتتىق پاركىنەن 304 باس قۇلان ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە جىبەرىلدى. وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە قۇلاندار تاريحي مەكەنىنە قايتا ورالدى», دەيدى ول.
قۇلانداردىڭ تەز جەرسىنۋى جەتىسۋ جەرى ولاردىڭ ەجەلگى مەكەنى بولعانىن تاعى ءبىر ايعاقتايدى. قورىق ساقشىلارىنىڭ باستى مىندەتى – 3 700 گا اۋماقتى قۇرايتىن پارك تەرريتورياسىنان ولاردىڭ شىعىپ كەتپەۋىن باقىلاۋ. ولاي بولماعاندا جانۋارلار باسقا ايماققا جەر اۋدارۋى ىقتيمال. مۇنداعى جۇزدەگەن مامان قارى قالىڭ قىس ايلارىندا قۇلاندارعا ءشوپ سالىپ ەرەكشە كۇتىمگە الۋىنا تۋرا كەلەدى. تابيعاتىنان تارپاڭ بولعانمەن قۇلانداردىڭ سەزىمتالدىق قابىلەتى قاتتى دامىعان. الايدا ادامدار اساۋ مىنەزىنە قاراپ, قۇلاندار قولعا ۇيرەتىلمەيدى دەپ پايىمداعان.
«باسشي» ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ تەلىم باستىعى مۇرات سىدىعاليەۆ قۇلانداردى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋ ءىسىنىڭ اۋقىمى كەڭەيە بەرسە دەيدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا جانۋارلاردىڭ كوبەيۋ ديناميكاسى وڭ قارقىن العانىمەن, كەيىنگى جىلداردىڭ بەدەرىندە تۋ كورسەتكىشى تومەندەگەن. ونىڭ ءبىر سەبەبى – اتالىق باس قۇلاندار سانىنىڭ شامادان تىس ارتىپ, تيىسىنشە ۇرعاشى قۇلانداردىڭ ازايۋى.
ايرىقشا ءمان بەرۋگە ءتيىس تاعى ءبىر ماسەلە – قۇلاندار ۇلتتىق پارك اۋماعىنا سىيىمدىلىق دەڭگەيىنەن اسىپ وتىر. ماماندار جايىلىم مەن جەر ىڭعايى 2 مىڭ قۇلاننىڭ ەركىن مەكەندەۋىنە شاقتالعانىن ايتادى. سەبەبى پارك اۋماعىندا قۇلاننان باسقا دا «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلار از ەمەس. ولاردىڭ كەدەرگىسىز ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءارى باسقا ولكەلەرگە دە قۇلانداردى جەرسىندىرۋ ءۇشىن كەشەندى جۇمىستار قولعا الىنعان. «التىن ەمەل» ۇلتتىق پاركىنىڭ ارداگەرى حالىق وڭعار ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بىزدەگى قۇلاندار ورتالىق ازياداعى قۇلاندار سانىنىڭ 30-35 پايىزىن قۇرايدى. بۇل ولكەنى مەكەندەگەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا قورىق ساقشىلارىنا سيرەك كەزدەسەتىن اڭداردى قورعاۋعا قولعابىس ەتەدى.
دۇنيەجۇزىلىك قورىقشىلار قاۋىمداستىعىنا ەنگەن جالعىز ۇلتتىق پارك رەتىندە «التىن ەمەل» جانۋارلار الەمىنىڭ جايلى مەكەنى دەرسىز. پارك ايماعىنان «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن قاراقۇيرىقتاردى 250 مەتر قاشىقتىقتان كورۋگە بولادى. قىستاعان كەزدە داراق سانى 5-5,5 مىڭ باسقا دەيىن جەتەدى. بۇل – قاراقۇيرىقتاردى وسىنشا مولشەردە كەزدەستىرۋگە بولاتىن ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر مەكەن. قاراقۇيرىقتار جاز ايلارىندا الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىنا كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن كورىنەدى. 2020 جىلعى قىركۇيەك ايىندا ۇلتتىق پاركتە ورناتىلعان فوتوتۇزاقتار ارقىلى مۇندا ءىلبىس (قار بارىسى) مەكەندەيتىنىن دالەلدەيتىن العاشقى ايعاقتار الىندى. بۇل تابيعات زەرتتەۋشىلەرىن تاڭداي قاقتىرعان جاڭالىق ەدى. سەبەبى وعان دەيىن ىلبىستەر تەك 4 مىڭ مەتر بيىكتىكتەن تومەن تۇسپەيدى دەپ ەسەپتەلىپ كەلگەن. ال مۇنداعى جەرگىلىكتى تاۋلاردىڭ بيىكتىگى 1 000 – 2 000 مەتردى قۇرايدى.
ءسوز باسىندا بۇل ولكە قۇلانداردىڭ تاريحي وتانى ەكەنىن ايعاقتايتىن اڭىزدار مەن تاريحي دەرەكتەردىڭ كەزدەسەتىنىن ايتتىق. بۇل تۋرالى «التىن ەمەل» ۇلتتىق پاركىنىڭ عىلىمي اقپارات جانە مونيتورينگ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى مارعۇلان مۇسابەك بىلاي دەيدى: «تاقتۇياقتىلار ساناتىنا جاتاتىن جابايى جىلقىلار XIX عاسىرعا دەيىن قازاق دالاسىنىڭ ءشول-شولەيتتى جانە كەيبىر دالالىق ايماقتارىندا, باتىستا كاسپي تەڭىزىنەن شىعىسقا ىلە ويپاتىنا دەيىن كەڭ تارالعان. وعان دالەل رەتىندە «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ شىعۋىن ايتۋىمىزعا بولادى. اڭىزداعى جوشى حان بەينەسى دە بولجامدى دايەكتەي تۇسەدى. سونىمەن قاتار تاڭبالى تاسقا سالىنعان قۇلان بەينەلەرى مەن ەجەلگى جەر-سۋ اتتارى دا كوپ دۇنيەدەن حابار بەرەدى. كەيىنگى دەرەكتەردى سارالاساق, 1930 جىلداردان بەرى قۇلان كەزدەسكەنى جونىندە مالىمەتتەر جوقتىڭ قاسى. 1916-1921 جىلدارداعى ۇجىمداستىرۋ كەزەڭىندە بايلاردىڭ مال مۇلكى تاركىلەنىپ, جۇرتشىلىق بۇركىت پەن تازى جۇگىرتىپ اڭ اۋلاعان. سونداي-اق 1930-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق جانۋاردىڭ جويىلۋىنا ۇلكەن اسەرىن تيگىزدى. سوڭعى رەت 1934 جىلى بالقاش توپار وزەنىنىڭ جاعاسىنان 8-9 باس قۇلان توبە كورسەتكەن».
قۇلانداردى ەل اۋماعىنداعى باسقا قورىقتارعا جەرسىندىرۋ جۇمىستارى باستالعالى بەرى ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى «اقتاۋ – بوزاشى» قورىقشاسىنا – 32, «اڭداساي» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنا – 133, «التىن دالا» قورىعىنىڭ رەينترودۋكتسيالاۋ ورتالىعىنا – 9, «ىلە-بالقاش» تابيعي رەزەرۆاتىنا 60 باس قۇلان جىبەرىلگەن.
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى جەر-سۋ جانە ورمان رەسۋرستارى فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى تالعات سەيىت ۇلى قانشاما سيرەك كەزدەسەتىن جان-جانۋارلاردىڭ ۇياسى بولعان «التىن ەمەل» وتاندىق ءتۋريزمنىڭ تىنىسىن كەڭەيتۋگە جول اشاتىن بىردەن-ءبىر ورىن دەپ ەسەپتەيدى. تابيعاتتى قورعاۋ, عىلىم, ەكولوگيالىق تۋريزم, ەكولوگيالىق اعارتۋ باعىتتارى بويىنشا ۇلتتىق پاركتەردى دامىتۋ جوباسى قولعا الىنعان. قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتۋ, مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارىندا جاڭا تەحنولوگيا مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋ نەگىزگى ماقساتتاردىڭ قاتارىندا. ايتالىق, پاندەمياعا دەيىن جىلىنا 30-35 مىڭ تۋريست «التىن ەمەلگە» ارنايى ات باسىن تىرەگەن.
قۇلاندار شەرۋىن تاماشالاعاننان كەيىن «التىن ەمەل» ۇلتتىق پاركى اۋماعىنداعى ۆيزيت ورتالىققا ايالدادىق. زاماناۋي ۇلگىدە بوي كوتەرگەن نىساندا تۋريستەر ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. ەكولوگيالىق ءىس-شارالارعا بەلسەندى قاتىساتىن جەرگىلىكتى مەكتەپتەردەن كەلگەن كىشكەنتاي تابيعات جاناشىرلارىن دا وسى ماڭنان كەزدەستىردىك. فەستيۆالعا ارنايى شاقىرىلعان قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلت-اسپاپتار وركەسترى «اقساق قۇلان» مەن «سارىارقانى» ورىنداپ, تىنىق دالانى كۇيمەن تەربەدى. ال ءبىز قۇلاندار مەكەنىنەن ۇزاي بەردىك...
الماتى
