بالانى زورلىق-زومبىلىقتان قالاي قورعايمىز؟

جاقىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق پەداگوگتەر سەزىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ مەكتەپ تاپشىلىعى, قاۋىپسىزدىك, وقۋشىلار اراسىنداعى الىمجەتتىك, بۋللينگ سەكىلدى بىرقاتار وزەكتى ماسەلە كوتەرىپ, بۇل باعىتتا اتقارىلۋعا ءتيىس جۇمىس جۇيەسىن بەكىتىپ بەردى. كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق ماسەلەسى دە پرەزيدەنت نازارىنان تىس قالمادى.

«سوڭعى ۋاقىتتا ماعان زورلىق-زوم­بى­لىق كورگەن بالالاردىڭ اتا-انالارى­نان وتىنىشتەر كەلىپ تۇسۋدە. اشىعىن ايتقاندا, مۇنداي حاتتاردى وقۋ وڭاي ەمەس. جاسوسپىرىمدەردىڭ قىلمىستىق پسيحولوگياسى مەن كەيبىر مۇعالىمدەردىڭ نەمقۇرايدىلىعىنىڭ قۇربانى بولعان بالالاردىڭ جاي-كۇيى جۇرەكتى اۋىرتادى», دەگەن پرەزيدەنت ءتيىستى ورگاندارعا قىلمىس جاساعانداردى زاڭ جۇزىندە جازالاۋ ءۇشىن وسىنداي جاعدايلاردىڭ ءبارىن ايرىقشا باقىلاۋعا الۋدى ءارى كامەلەتكە تولماعاندارعا زورلىق-زومبىلىق جاساعان ادامداردىڭ جازاسىن قاتاڭداتۋدى تاپسىردى. بۇعان دەيىن دە قاسىم-جومارت توقاەۆ ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋ شارالارىن زاڭمەن كۇ­شەي­تۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ: «وتباسى قۇن­دى­لىقتارىن دارىپتەۋ ىسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, قوعامداعى, كوشەدەگى, ءتىپتى ءار ۇيدەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتپەسەك, دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىز قيىن بولادى», دەگەن ەدى.

ال جاقىندا قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىلارى بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىقتى جاريالادى. نۇسقاۋلىق رەسپۋبليكاداعى مەملەكەتتىك ورگاندار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم وكىلدەرىنە, وسى ماسەلەگە الاڭداۋشىلىق تانىتاتىن بارشا قوعام وكىلى مەن زەرتتەۋشىگە كومەكشى قۇرال رەتىندە ازىرلەنگەن. ماقساتى – ءار وتانداسىمىزعا, ونىڭ ىشىندە اتا-انالارعا, تۋىستارى مەن جاقىندارىنا بالالارعا جاسالاتىن زورلىقتىڭ الدىن الۋ, وعان قارسى ارەكەت ەتۋ, قىلمىس بولعان جاعدايداعى ءىس-قيمىل الگوريتمى جونىندە تاجىريبەلىك ۇسىنىس بەرۋ.

وتباسى جانە گەندەرلىك ساياسات سالا­سىنداعى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى ارنا دۇيسەنوۆانىڭ ايتۋىن­شا, نۇسقاۋلىقتا بالا قۇقىعى مەن قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىمەن اينالىساتىن­ بەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ينس­­­­تي­تۋتتاردىڭ سوڭعى زەرتتەۋلەرى, ادىستەمەلىك ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەلەرى جيناقتالعان. سونداي-اق وتباسى جانە گەندەرلىك سايا­سات ورتالىعى دايىنداعان ۇلتتىق بايان­داما مەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ دەرەكتەرى قولدانىلعان. كىتاپشادا ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردەن بولەك, قىلمىسكەردىڭ بەينەسى, اتا-انالارعا ارنالعان كەڭەستەر مەن كورشىلەرگە, تۋىس­تار مەن كۋاگەرلەرگە ۇسىنىستار بەرىلگەن.

«بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبى­لىقتى ورتاشا ەسەپپەن العاندا 31-40 جاس ارالىعىنداعى جىنىستىق بەلسەندى ەر ادام جاسايدى. بۇل قىلمىسقا كوپ جاعدايدا نەگىزگى ورتا ءبىلىمدى, تۇراقتى جىنىستىق سەرىكتەسى جوق ازاماتتار بارادى. سونداي-اق ولار جۇمىسسىز, مورالدىق قۇندىلىقتارى تومەن بولادى. كەي زەرتتەۋ­لەر اگرەسسور نەمەسە قىلمىسكەر زارداپ شەككەن بالانىڭ (60%-دان جوعارى) وتباسى مۇشەسى نەمەسە تانىسى ەكەنىن انىقتادى. سوندىقتان زورلىق-زومبىلىق ۇزاق ۋاقىت بويى, 3 ايدان 7 جىلعا دەيىن جاسالۋى مۇم­كىن. ال كريمينولوگيالىق زەرتتەۋ­لەر­­گە سايكەس مۇنداي قىلمىستاردىڭ 20 پايىزىن كامەلەتكە تولماعاندار جاسايدى. ەسكەرە كەتەتىن ءبىر جايت, ەگەر قانداي دا ءبىر بالا ءوزىنىڭ بالالىق شاعىندا فيزيكالىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراسا, ونىڭ ەرەسەك جاستا اگرەسسورعا اينالۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى بولادى», دەيدى ارنا دۇيسەنوۆا.

كىتاپتا اقش پەدياتورلار اكادە­ميا­سى­نىڭ بالالاردى جىنىستىق زورلىق­تان قور­عاۋعا باعىتتالعان جەتى كەڭەسى دە بەرىلگەن.

ء«بىرىنشى, اتا-انا بالامەن اشىق, ءوزارا سەنىمدى جانە ءبىر-بىرىنە قۇرمەتپەن قارايتىن قارىم-قاتىناس ورناتقانى ابزال. اتا-انا رەتىندە بالاعا قاجەتتى اقپاراتتى دۇرىس, ابايلاپ جەتكىزىپ, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. ەكىنشى, بالاعا دەنە مۇشەلەرى تۋرالى كىشكەنتايىنان ءتۇسىندىرۋ قاجەت. جىنىستىق ورگاندار – قالىپتى دەنە مۇشەسى, دەنساۋلىقتىڭ ءبىر بولىگى جانە ونى بالاعا ۇعىندىرعان دۇرىس. ءۇشىنشى, بالاڭىزعا «جوق» دەپ ايتۋدى, ۇلكەندەردى تىڭداپ, ولاردىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىنداۋدى ۇيرە­تىڭىز. الايدا بۇل ەكىنشى جاعىنان بالانى ەرەسەك ادامنىڭ قۇربانىنا اينالدىرۋى دا ىقتيمال. سوندىقتان ناقتى جاعداي بالاعا قولايسىزدىق تۋدىرسا­, ول «جوق» دەپ باتىل ايتا ءبىلۋى كەرەك. ءتورتىنشى, اتا-انا بالانى قۇپيانى, اسىرەسە باسقا اداممەن ەكى ورتاداعى سىردى ايتۋعا شاقىرعانى ءجون. ءوزارا قۇپيا ساقتاۋ – جىنىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن اينالىساتىنداردىڭ نەگىزگى تاكتيكاسى. بەسىنشى, بالاڭىزعا بەيتانىس اداممەن قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ قاراپايىم ەرەجەلەرىن ۇيرەتىڭىز. بەيتانىس اداممەن بىرگە كولىككە وتىرۋعا, ودان سىيلىق الىپ, شاقىرتۋىن بىردەن قابىلداۋعا بولمايتىنىن تۇسىندىرگەن ءجون. التىنشى, بالا اشىق سويلەسە الاتىن 5 ادامدى انىقتاپ قويعان ءجون. تاڭدالعان بەس ادامنىڭ ىشىندەگى ۇشەۋى وتباسى مۇشەسى بولماعانى ماڭىزدى. ول جەكە ءبىر تۇلعا عانا ەمەس, وقىتۋشى, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرى نەمەسە دارىگەر سەكىلدى ماماندار بولۋى دا مۇمكىن. جەتىنشى, بالانىڭ پسيحولوگياسىنا, كۇندەلىكتى ادەتتەرىنە ءجىتى نازار اۋدارۋ قاجەت. بالا وزىنە زورلىق جاسالعانىن حابارلاعان ۋاقىتتا ماسەلەنى كەيىنگە شەگەرمەي, اتا-انا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇگىنۋى قاجەت. بولعان وقيعا بىردەن بەلگىلى بولسا, وندا جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ءۇشىن دالەلدەردى (بالانىڭ كيىمى, قىلمىسكەر ۇستاعان زاتتار, ت.ب) ءوزىڭىز جيناپ, ولاردى ساقتاۋعا تىرىسۋ ماڭىزدى», دەدى ورتالىقتىڭ ساراپشى-مەنەدجەرى عاليا بايبولاتوۆا.

جالپى, قوعامدا وتكىر بولىپ تۇرعان بۇل ماسەلەنى باق بەتىندە جاريالاۋدىڭ دا وزىندىك مادەنيەتى بار. ويتكەنى زەرت­تەۋشىلەر مەن ساراپشىلار پىكىرىنشە, الەۋمەتتىك ماسەلەلەر قوعامنىڭ بۇل تۇيتكىلدى قالاي قابىلداۋىنا جانە شەشۋىنە اسەر ەتەدى. ءتىپتى زيانىن دا تيگىزۋى ىقتيمال. وسى ورايدا قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنا قاراستى «MediaLab» ورتالىعى بالالار ماسەلەسىن قاۋىپسىز جاريالاۋ جونىندە مەديا­قاۋىمداستىققا ارنالعان حالىقارالىق ستاندارتتار مەن قاعيداتتار نەگىزىندە بولەك نۇسقاۋلىق ازىرلەگەن.

«بالالارعا قاتىستى جىنىستىق زور­لىق-زومبىلىق تۋرالى حابارلاۋدا جۋرناليستەرگە قۇقىق بۇزۋشىلىق­تىڭ كۋاگەرى نەمەسە قۇربانى بولعان 16 جاسقا تولماعان بالالاردى, ءتىپتى زاڭمەن رۇقسات ەتىلسە دە, انىقتاماۋ ماڭىزدى. ارقاشان اتىن وزگەرتىپ, جىنىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇربانى نەمەسە ونى جاساۋشى رەتىندە انىقتالعان بالانىڭ بەينەسىن جاسىرىن ۇستاڭىز. ەشقاشان قىلمىسكەردىڭ ۋاجدەرى جايلى ويلاماڭىز. جابىرلەنۋشىنىڭ ايىپتالۋىنا اكەلۋى مۇمكىن جابىرلەنۋشىنىڭ كەز كەلگەن بولجامدى ارەكەتتەرى مەن مىنەز-قۇلقىن ايتۋدان اۋلاق بولىڭىز. بالا ستيگماتيزاتسياسىنا جول بەرمەڭىز. بالانى قايتا قۇربان ەتۋگە باعىتتايتىن سيپاتتامالار مەن ساناتتاردان اۋلاق بولىڭىز. فوتوسۋرەتتەر مەن ۆيزۋالدى كەسكىندەردى پايدالانۋدان اۋلاق بولىڭىز. ەگەر مازمۇنعا تىكەلەي قاتىسى جوق ادامدار مەن وبەكتىلەردىڭ فوتوسۋرەتتەرى مەن بەينەلەرىن قولدانساڭىز, وندا بۇل تۋرالى ەسكەرتۋ كەرەك. جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق جانە بالالاردى قورعاۋ بو­يىنشا ماماندارمەن كەڭەسىڭىز. بالالارعا قاتىستى جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر بالالار جانە جۋرناليستەر ءۇشىن دە ءتيىستى قاۋىپسىزدىك پەن كاسىبي قولداۋ ارقىلى جۇرگىزىلۋى كەرەك. ەگەر بالاعا قاۋىپ تونبەيتىنىنە سەنىمدى بولماساڭىز, جەكە بالانى ەمەس, جالپى جاعداي تۋرالى حاباردار ەتىڭىز. قۇربان بولعاندار, جابىرلەنۋشىلەر مەن ولاردى قولداعىسى كەلەتىندەرگە قاتىستى اق­پا­رات پەن رەسۋرستاردى قولدانىڭىز. مىسالى, سەنىم تەلەفون نومىرلەرى», دەدى «MediaLab» ورتالىعى جوبالىق كەڭسەسىنىڭ باسشىسى سىمبات يمانباەۆا.

ايتا كەتەيىك, جۋرناليستەر مۇنداي تاقىرىپتاردى جاريالاعاندا دا زالالسىز سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرىن قولدانۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋى قاجەت. ماسەلەن, جابىرلەنۋشىنىڭ سوزىنە كۇمان كەلتىرەتىن «جابىرلەنۋشى» تەرمينىنىڭ ورنىنا «زورلىق-زومبىلىق قۇربانى» دەپ جازىلۋى كەرەك.