راحاڭدى ەسكە العاندا العاش تانىسقان كەزىمىز ويىما ورالادى. 1973 جىلعى قىركۇيەك. ماسكەۋ. كوكپ ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىنىڭ جالپى جينالىسى وتەتىن جەردە, جاڭادان وقۋعا قابىلدانعان تىڭداۋشىلار جينالعان بولاتىن. اقتوبە وبلىسى قارابۇتاق اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنان وقۋعا كەلگەن ۇزىن بويلى, سارعىش, جىلى ءجۇزدى رامازان نۇرجان ۇلىن سوندا ءبىرىنشى كورىپ, تانىسىپ تىلدەستىك. العاشقى اشىلىپ, جەكە ۇزاق سويلەسۋىمىز ونى تۋعان كۇنىمەن قۇتتىقتاۋعا بارعانىمدا بولدى. تۋىپ-وسكەن جەرىمىز, شىققان تەگىمىز, اتا-انالارىمىز, وتباسىمىز, ەلىمىزدەگى جاعدايلار جونىندە ءبىرتالاي اڭگىمە قوزعادىق. مەنىڭ انام ايعانىم اقتوبە وبلىسى ويىل اۋدانىنان ەدى, سوندىقتان بولار راحاڭا ءبىر كورگەننەن-اق سىيلاستىعىم ەرەكشە بولدى. ونىڭ دا ماعان دەگەن اعالىق جىلىلىعىن ءاردايىم بايقاپ ءجۇردىم. سول كۇننەن باستاپ كۇن سايىن ساياباقتا بىرگە سەرۋەندەيتىن بولدىق. قانداي ماسەلە بولسا دا, ساياسات, حالىقارالىق جاعداي, ەكونوميكا, شارۋاشىلىق, حالقىمىزدىڭ تاريحى, ونەر-ادەبيەت جانە باسقاسى بولسىن, راحاڭنىڭ وتە بىلىكتى, تەرەڭ وي ورىسىنە كۋا بولدىم. ول – حالقىمىزدىڭ ەڭ اسىل قاسيەتتەرى تۇلا بويىنا دارىعان بىلىكتى مامان, عالىم, ابزال ازامات. ادامگەرشىلىگى مول, دوستىققا ءمولدىر, سوزىنە بەرىك, حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرىن جەتىك بىلەتىن, ءوز پىكىرى بار, ادامعا جاقسىلىق جاساۋعا بەيىم تۇراتىن.
راحاڭمەن وقۋ توبىمىز بولەك بولدى, ال دارىستەرگە, كونفەرەنتسيالارعا, دوڭگەلەك ۇستەل, پىكىرتالاس, حالىقارالىق جيىندارعا بىرگە قاتىسىپ جۇردىك. سول كەزدە رامازان نۇرجان ۇلىنىڭ سويلەگەن سوزىنە, كوتەرگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەرىنە, جۋرناليستەرگە بەرگەن جاۋاپتارىنا وتە ريزا بولاتىن ەدىم. قازاقستاننىڭ تۋىن بيىككە كوتەرىپ, اتاعىن شىعارىپ جۇرەتىن.
ەكەۋىمىزدىڭ عىلىم جونىندەگى كوزقاراسىمىز دا ءبىر جەردەن شىقتى. ول تاريح سالاسىنىڭ مامانى بولعاندىقتان سول باعىتتا, ال مەن مۇنايشى رەتىندە ەكونوميكامەن اينالىستىم. وسىلايشا, پارتيا مەكتەبىنىڭ كافەدراسىندا تاقىرىبىمىزدى بەكىتىپ, كانديداتتىق ەمتيحانداردى تاپسىرىپ, كوبىنە ۋاقىتىمىزدى كىتاپحانادا وتكىزەتىن ەدىك. 1979 جىلى راحاڭدى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دەگەن اتاققا يە بولۋىمەن قۇتتىقتاعانمىن.
1975 جىلدىڭ اقپان ايىندا گۋرەۆ (قازىرگى – اتىراۋ) وبلىسىنىڭ باسشىلارى مەنى پارتيا مەكتەبىنەن شاقىرتىپ, ماحامبەت اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا ۇسىندى. وسى جىلدارى مۇحامبەتقازى ءتاجين ماعان ءارى ۇستاز, ءارى اقىلشى بولدى. 1964-1977 جىلدارى وبلىستىق پارتيا كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, حاتشىسى بولعان مۇحامبەتقازى قاۋىس ۇلىن ەسكە الىپ وتىرعان سەبەبىم, ول راحاڭنىڭ جەرلەسى, ءارى قۇرداسى. عالىم-فيلوسوف كەڭەس بيەكەنوۆ ەكەۋى گۋرەۆتە بىرنەشە رەت بولىپ, قۇرداسى, جانداي دوسى مۇحاڭمەن كەزدەسىپ, ءبارىمىز بىرگە تاماشا كۇندەردى وتكىزگەنبىز. مەن دە اقتوبەدە بولعان سايىن راحاڭمەن جۇزدەسىپ, وتكەندى ەسكە الىپ قۋانىپ جۇردىك.
مەملەكەتىمىزدەگى ماڭىزدى ىستەردى شەشۋدىڭ كىلتى وسىنداي جانداردىڭ قولىنا تيگەندە عانا قوعامدا بەرەكە مەن ىنتىماق جاراسىمىن تابادى. رامازان اعامىزدىڭ سىناققا تولى ءومىرى, ءماندى دە ماعىنالى ەڭبەك جولى وسىنى ايعاقتايدى. ول وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ ورتاسىنان باستاپ قاراپايىم ۇستازدىقتان اقتوبە وبلىسىنىڭ ءتورت اۋدانىندا باسشىلىق قىزمەتتە, وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ توراعاسىنا دەيىنگى ساتىلاردان ءوتتى. ول قاي قىزمەتتە بولسىن مىندەتىنە العان كەز كەلگەن ءىستى ادىلدىكتى باسشىلىققا الىپ, بيىك دەڭگەيدە اتقارۋمەن زور ابىروي مەن بەدەلگە يە بولعان ۇلتجاندى ازامات ەدى.
ر.نۇرجانوۆ قىرىق جىلدىق ەڭبەك جولىندا شالعاي اۋدانداردا تۇراتىن تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدان باستاپ, وبلىستىق دەڭگەيدەگى قوردالانعان پروبلەمالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە بار كۇش-جىگەرىن سالعان باسشى دەپ تانىلدى. 27 جاسىندا شالقار اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانعان رامازان نۇرجانوۆ ەلگە قۋاڭشىلىق اكەلگەن «قوياننىڭ قىسىنان» اۋدان مالىن از شىعىنمەن ساقتاپ قالۋ بويىنشا قابىلدانعان ءىس-شارالاردى شەبەر ۇيىمداستىرسا, 1965 جىلى جاڭادان قۇرىلعان بايعانين اۋدانىنىڭ ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا ەكىنشى حاتشى رەتىندە بەلسەنە قاتىستى. 1966 جىلى 32 جاستاعى ر.نۇرجانوۆقا قارابۇتاق اۋدانىن باسقارۋ سەنىپ تاپسىرىلادى. اتالعان اۋداندا قىزمەت جاساعان جەتى جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى قارقىندى دامىپ, جاڭا كەڭشارلار قۇرىلىپ, اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى شەشىلدى. ءبىر ەستە قالارلىق جاعداي, حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى ديماش قوناەۆ اقتوبە وبلىسىنا جۇمىس ساپارى بارىسىندا جاس حاتشى ر.نۇرجانوۆتىڭ شاڭىراعىنان ءدام تاتىپ, باتاسىن بەرگەن.
ماسكەۋدەگى ەكى جىلدىق جوعارى پارتيا مەكتەبىن تامامداعان ر.نۇرجانوۆتىڭ ەڭبەك جولىنىڭ كەلەسى كەزەڭى وبلىستىق باسپا, پوليگرافيا جانە كىتاپ ساۋداسى باسقارماسىن باسقارۋمەن بايلانىستى. ول 1982 جىلى اقتوبە قالاسىندا ىسكە قوسىلعان رەسپۋبليكا بويىنشا العاشقى زاماناۋي وبلىستىق باسپاحانا ءۇيى قۇرىلىسىنىڭ باستاۋىندا بولىپ, باسپا ىسىنە قاجەت وزىق قۇرال-جابدىقتاردى ورناتۋ ءۇشىن كەڭەس وداعىنداعى زاۋىتتاردى شارلاپ, كوپ جىل بويى باتىس ءوڭىرى ءۇشىن گازەت-جۋرنالداردى باسىپ شىعارۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارعان وبلىستىق باسپاحانانىڭ ۋاقتىلى, ءارى ساپالى ىسكە قوسىلۋىنا ەڭبەك ەتتى.
راحاڭنىڭ جوعارىدا اتالعان ىسكەرلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق قاسيەتتەرىنە ءتانتى بولعان وبلىس باسشىلىعى ونى 1983 جىلى تەمىر اۋدانىن باسقارۋعا جىبەرەدى. قىزمەت ەتكەن جىلدارى كەنكياق, جاڭاجول مۇناي كەن ورىندارىنىڭ ءتيىمدى يگەرىلۋىن ۇيىمداستىرۋمەن قاتار, تابيعي گازدىڭ جەرگىلىكتى حالىق يگىلىگىنە پايدالانۋىنا ەلەۋلى ەڭبەك ەتتى. كەڭەستىك كەزەڭدە كەز كەلگەن ءىرى جوبانىڭ قارجىلاندىرىلۋى ماسكەۋ ارقىلى شەشىلەتىنىن ەسكەرسەك, كوگىلدىر وتىندى تەمىرلىكتەرگە جەتكىزۋ وڭاي ءىس بولماعانى تۇسىنىكتى.
رامازان نۇرجان ۇلىنىڭ 1990 جىلى وبلىستىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, كەيىن كەڭەس توراعاسى لاۋازىمىنا سايلانۋى – وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ەگەمەندىك الۋىنا باستاما بولعان ساياسي ۇدەرىستەر كەزەڭىنە سايكەس كەلدى. بۇل جىلدارى پارتيانىڭ بەدەلى ءتۇسىپ, مەملەكەتتىك بيلىك رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە – جوعارعى كەڭەسكە, جەرگىلىكتى جەرلەردە – حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنە اۋىسقان ەدى. وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە راحاڭ ءوزىن شارۋاشىلىقتى جاقسى بىلەتىن, ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى, قاراپايىم ادامداردىڭ مۇقتاجدىعىن جان-جاقتى تالداي الاتىن, ولاردى شەشۋدىڭ ناقتى جولدارىن ۇسىنعان بىلىكتى باسشى رەتىندە كورسەتە الدى. ول وبلىستىق ونوماستيكالىق كوميسسيا توراعاسى رەتىندە جەر-سۋ, ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋلارىن قايتارۋ بويىنشا جۇمىستى جۇرگىزدى. سونىمەن قاتار اقتوبە وبلىسىنىڭ تاريحىندا العاش رەت وتكەن جاۋگەرشىلىك زاماندا ەلىن, جەرىن قورعاعان حاس باتىر ەسەت كوكى ۇلىنىڭ 325 جىلدىعىنا ارنالعان ءىرى تاريحي-مادەني شارانىڭ باستى ۇيىمداستىرۋشى مىندەتىن تاريحشى-عالىم رەتىندە جوعارى دەڭگەيدە اتقاردى.
تابيعاتتىڭ زاڭى بويىنشا ادام دۇنيەگە كەلەدى, ەسەيەدى, كەمەلدەنەدى, جاسى ۇلعايادى, قايراتى كەميدى. دەگەنمەن كەيدە وسى زاڭدىلىقتى «بۇزاتىن» اقساقالدار دا بار. ونىڭ جارقىن كورىنىسى – راحاڭنىڭ قوعام قايراتكەرى رەتىندەگى دەربەس زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىنگى بەلسەندى ەڭبەگى. ول ءوز ءداۋىرىنىڭ وزىق تۇلعالارى ايتەكە بي, كەردەرى اۋباكىر, كوتىبار باتىر, ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ باتىرى ەسەت ءدارىباي سىندى تاريحي تۇلعالارعا ارنالعان القالى جيىندى ۇيىمداستىرۋعا, باسقا دا تاربيەلىك ماڭىزى زور ءىس-شارالارعا قولداۋ كورسەتتى. «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە ايانباي ەڭبەك ەتتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتىمىزدىڭ تاريحىن, ءتىلىن, ءدىلىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ ىسىمەن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن اينالىستى.
ەل ازاماتى ر.نۇرجانوۆتىڭ ەڭبەگى ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن, بىرنەشە مەدالمەن, قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ العىسحاتىمەن ماراپاتتالدى. «ايتەكە بي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى», «تەمىر اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاقتارى بەرىلىپ, مەرەيى ءوستى. تۇلعانىڭ مۇراتقا جەتۋى دەگەن وسى دا. سونىمەن قاتار بيىل ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ ۇسىنىسى ەسكەرىلىپ, وبلىستىق اكىمدىك پەن ءماسليحاتتىڭ بىرلەسكەن شەشىمىمەن اقتوبە قالاسىنان رامازان نۇرجانوۆتىڭ اتىنا كوشە بەرىلدى. بۇل – ءوزى ومىردەن وتسە دە, سوڭىنا وشپەس ءىز قالدىرعان ەل ازاماتتارىنىڭ ەسىمى حالقىمەن بىرگە جاساي بەرەتىنىنىڭ جارقىن كورىنىسى.
قازاقتا «تەكتى تۋعان جىگىتتىڭ جارى وزىنە لايىق, كەرۋەن باستار جىگىتتىڭ نارى وزىنە لايىق» دەگەن ءسوز بار. راحاڭنىڭ ماقسات ەتىپ قويعان يگى ىستەرىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا جىگەر بەرىپ, وتىنىڭ باسىنداعى قولداۋشىسى بولا بىلگەن جان جارى – وسىدان بەس جىل بۇرىن دۇنيەدەن وتكەن اقپاتشا جانابەرگەنقىزىنىڭ اعامىزدىڭ ومىرىندەگى ورنى بولەك. اقپاتشا جەڭگەمىزبەن ماسكەۋدە تانىسقان ەدىك. ول وتە كوركەم, سالماقتى, اقجارقىن, قوناقجاي بولاتىن. تالاي دامدەس بولعانبىز. راحاڭ اۋىلدى ساعىنعاندا اقپاتشا جەڭگەمىز بالالار جونىندە جۇرەكجاردى سوزدەر ايتاتىن. ازاماتىنىڭ قۇت-بەرەكەسىن, ىرىس-شاپاعاتىن شالقىتقان جەڭگەمىز ەكەۋى دۇنيەگە ءۇش ۇل مەن ءتورت قىز بالا اكەلدى, ولارعا تاربيە بەردى, قوعامدا ءوز ورىندارىن الۋعا جاعداي جاسادى, نەمەرەلەر كوردى.. باقىتتى وتباسى بولۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتىپ كەتكەن قوس اسىل جاننان تاراعان اۋلەتتە قۋانىش, تويلار بولىپ, شوبەرەلەرى دۇنيەگە كەلىپ, ءوسىپ-ءونىپ جاتىر.
رامازان نۇرجان ۇلىنىڭ اسا ءماندى دە ماعىنالى عۇمىرىندا اتقارعان يگىلىكتى ىستەرىن ءبىر ماقالا اياسىندا قامتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. قورىتىپ ايتقاندا, ەسىمى ەلگە ەلەۋلى, جانى جايساڭ جاننىڭ حالقىنا ادال, ناتيجەلى ەڭبەك ەتۋى, تۋعان ءوڭىرىنىڭ وركەندەۋىنە قوسقان ۇلەسى – كەيىنگى جاستارعا ۇلگى بولارلىق ناعىز ازاماتتىق عۇمىر. وسىنداي ازاماتتار جۇرتىنىڭ جۇرەگىندە, ەلىنىڭ ەسىندە ماڭگى جاساي بەرمەك.
راۆيل شىرداباەۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
