ءالىمحان ەرمەكوۆ الكەي مارعۇلان امانتاي ساتاەۆ
– گۇلجان اپاي, امانتاي اعا ومىردەن وزعالى دا جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپتى. ءبىز ول كىسىنى قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي ارحيۆاريۋسى, ىزدەنىمپاز تاريحشى, تالانتتى جازۋشى رەتىندە تانيمىز. ءسىزدىڭ ۇعىمىڭىزداعى امانتاي ساتاەۆ كىم ەدى؟
– امانتاي تۋعان حالقىن جان دۇنيەسىمەن, بۇكىل بولمىسىمەن جاقسى كورگەن ادام. «تاۋلار الىستاعان سايىن بيىكتەي بەرەتىنى» سەكىلدى, ونىڭ ادامي اجارى ۋاقىت وتكەن سايىن ءبىزدىڭ سانامىزدا جاڭعىرىپ, بيىكتەپ بارادى. بالكىم ساعىنىش شىعار...
تاباندىلىق پەن تالماي ىزدەنۋ ونى ۇلكەن ەڭبەكتەرگە الىپ كەلدى. جۇمىستان ۇيگە كەلگەسىن دەمالۋدى بىلمەيتىن. ءبارىمىز ۇيقىعا كەتكەندە جازۋ ۇستەلىنە جايعاساتىن اكەلەرىن تاڭەرتەڭ ساباققا باراتىن بالالارى ءالى سول ورىندا كورىپ تاڭعالاتىن. ءوزى ويعا العان تاقىرىبىنا قاتىستى الدەقانداي تىڭ دەرەككە قول جەتكىزسە, بالاشا قۋاناتىن. سارعايعان پاراقتارعا سارىلا قاراپ, توم-توم كىتاپتى تاۋىسا وقيتىن. بۇل قاسيەت وعان جاستايىنان قالىپتاسسا كەرەك. 16 جاسىندا ماسكەۋ ارحيۆ جانە تاريح ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسكەنىن بىلەسىزدەر. ساباقتان قولى قالت ەتكەندە لەنين اتىنداعى كىتاپحاناعا بارىپ, ونداعى قازاققا قاتىستى اقپاراتتار مەن دەرەكتەردىڭ ءبارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ الاتىن كورىنەدى. «ماسكەۋگە بارعاندا ءبىراۋىز ورىسشا بىلمەيتىنمىن, اراعا التى اي سالىپ ورىستاردى دا باسىپ وزدىم», دەپ كۇلەتىن. ماسكەۋلىك پروفەسسور ونىڭ ىزدەنىمپازدىعىنا تاڭعالىپ, «ساتاەۆ, سەن ورىس ادەبيەتىنەن ەمتيحان تاپسىرماساڭ دا بولادى. زاچەت», دەيتىن كورىنەدى. اتتيلا, ابىلاي حان, بوگەنباي باتىر, نياز باتىر, اباي, تاتتىمبەت, تولە بي, شوقان, مۇستافا, امىرە, ماعجان سىندى تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى زەرتتەۋ ماقالالار جازدى, ادەبي شىعارمالارىنا دا ولاردىڭ ءبىرسىپىراسىن ارقاۋ ەتتى. 1966 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە اكادەميك الكەي مارعۇلانعا ارناپ «كونە مازارلاردىڭ سىرى قانداي؟» دەگەن تاقىرىپپەن اشىق حات جازدى. الەكەڭ كوپ ۇزاتپاي تاريح تەرەڭىنە ۇڭىلگەن ىنىسىنە جاۋاپ جولدادى. مۇنىڭ ءبارى جەكە باستىڭ ماسەلەسى ەمەس, ۇلت تاريحىن تۇگەندەۋگە قوسىلعان ۇشان-تەڭىز ەڭبەك ەدى.
ءبىر تاقىرىپقا قالام تەربەردە كەيىپكەرىنىڭ شىعارمالارىن وقۋمەن شەكتەلمەي, باسقان ءىزىن, وسكەن ورتاسىن, تۋعان تابيعاتىن كەشەندى زەرتتەۋگە كۇش سالاتىن. قۇرعاق ەموتسياعا بەرىلمەي, تاريحي دايەكتىلىككە ايرىقشا ءمان بەرەتىن. 1984 جىلى كۇندەلىگىنە: «بۇل تۇلعالاردىڭ ەلىندە بولدىم, بۇلار تۋرالى جازدىم. اباي قۇنانباي ۇلى, بۇقار جىراۋ, تاراس شەۆچەنكو, رۋداكي, نيزامي, عابدۋللا توقاي, جامبىل جاباەۆ, راينيس, ماحامبەت, قۇلتۋما, ءىلياس, ساكەن, وۆانەس تۋمانيان, شوقان ءۋاليحانوۆ, ىبىراي التىنسارين, فەدور دوستوەۆسكي, ميحايل پريشۆين, عاني مۇراتباەۆ, قۇرمانعازى, تاتتىمبەت, سەگىز سەرى, ءبىرجان سال, ءمادي» دەپ بەلگى قويىپتى. ابايدىڭ «ەسكەندىر» پوەماسى حاقىندا «ەسكەندىرگە بارار جولدا» دەگەن اتاۋمەن اڭگىمە جازدى. بۇل تاقىرىپقا قالام تەربەۋ ءۇشىن تۇتاس شىعىس جۇلدىزدارىنىڭ ەڭبەگىمەن تانىسىپ شىقتى.
شىعارمانىڭ 10 جىلىن ارناعان «شىعىستان شىققان جيھانگەر» پوۆەسىندە ايگىلى اتتيلا-وتتىلىنىڭ وسكەن ورتاسى قازاق جەرى ەكەنىن ايشىقتى دالەلدەدى. تۇركى وركەنيەتىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن, ولاردىڭ ءومىر ونەگەسى يگى قۇندىلىقتارمەن ورىلگەنىن جەتكىزە جازدى. جانىما باتاتىنى, سول تۇستا بۇعان ەلەڭ ەتكەن ەشكىم تابىلمادى. بۇل 2001-2003 جىلدارى ەدى. ۇلكەن باسىلىمداردىڭ ەشبىرى ونى باسۋعا ىقىلاس تانىتقان جوق. ءوزى ەڭبەك ەتەتىن «ستۋدەنت» گازەتىنىڭ ءار نومىرىنە ءبولىپ-ءبولىپ بەرىپ وتىردى. 2004 جىلى ومىردەن وزدى. كەيىن ماتەريالدى ستۋدەنت گازەتىنەن جيناقتاپ, كىتاپ شىعاردىق.
– اعامىز ۇلت تاريحىن ۇلىقتاۋ «جابىق» تاقىرىپ رەتىندە سانالعان كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە ەل تاعدىرى ءۇشىن وزەكتى دە وتكىر دۇنيەلەرگە بارا ءبىلدى. وسىنىڭ زيانىن تارتقان كەزى بولدى ما؟
– ونىڭ بار ارمانى قازاقتىڭ كوركەيگەنىن كوزىمەن كورۋ ەدى. قازاق جاستارى ءبىلىمدى بولسا, جاقسى ۇيدە تۇرسا, جاقسى كولىك مىنسە, جارقىراپ جۇرسە دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسە قالعان جاستارعا قازاقتىڭ قانداي تەرەڭ, دانىشپان حالىق ەكەنىن بىلىڭدەر, باعالاڭدار, سول ۇلى جولدى جاڭىلماي جالعاستىرىڭدار دەپ وسيەت ايتاتىن. جۇرت ابايدى ەندى تانىپ جاتقاندا, شىعارمالارىن تالداپ, مىنا دۇنيەنى جازۋعا جارىقتىق قالاي كەلدى ەكەن دەپ وي تولعايتىن.
شىعارماشىلىققا بەرىلگەنى سونشا, بايا-شايا تىرشىلىككە باس قاتىرا بەرمەيتىن. وسىنشاما دۇنيەنىڭ ءبارىن بالا-شاعانىڭ قامىمەن جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ جازدى. ەگەر ول كىسىدە تازا شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىنداي مۇمكىندىك بولعاندا ارتىندا بۇگىنگىدەن دە كوپ مۇرا قالار ەدى. قوڭىرقاي تىرشىلىك كەشىپ, وزىنە ءبىر جاڭا كوستيۋم الماي ومىردەن ءوتتى. ەڭ وكىنىشتىسى, سول جازعان-سىزعان دۇنيەلەرىنىڭ كوپشىلىگى كوزى تىرىسىندە كولەمدى كىتاپ بولىپ جارىق كورگەن جوق.
تىرشىلىگىندە ەڭبەگىنە لايىق سىي-قۇرمەتكە بولەندى دەپ ايتا المايمىن. تۇرسىنبەك كاكىشەۆ ءوز ەستەلىگىندە: «امانتاي ماعان ءوزىنىڭ تاريحي تانىمىنىڭ مولدىعى جانە قازاقتىڭ رۋحاني دۇنيەسىنە قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ تاسىعانداي پايدامدى تيگىزسەم دەگەن ازاماتتىق ارىمەن ۇناعان ەدى. ونى وزىنە ايتا دا بەرمەيتىنبىز. سوعان ول ىشتەي مۇجىلگەن دە شىعار. سوندىقتان بار بىلگەنى مەن تاپقانىن باۋىرىنا باسىپ, ايرىقشا قاجەت بولعاندا عانا سىرتقا شىعارعاندا ونى ەلەپ داۋرىقتىرا دا قويماعان شىعارمىز. بىراق ونداي ىشكى سىرىن امانتاي ءتىس جارىپ ايتقانىن, وكپەلەگەنىن ەستىگەن ەمەسپىن. تويعان قوزىداي تومپيعان قالپىن وزگەرتپەي ءوتتى. سويتسەك, كەيىن وكىنەرسىڭدەر دەپ ابدەن ءيى قانعان دۇنيەلەرىن دە شىعارۋعا قۇلشىنا قويماپتى», دەپ جازعانى بار. ادامي پاراساتىنىڭ بيىكتىگى شىعار. ەشكىمگە كىنا ارتىپ, وكپەلەگەن ەمەس. ول ۇلتقا قىزمەت ەتۋدى ازاماتتىق بورىشىم دەپ ءبىلدى. ونىڭ جيعان-تەرگەن دۇنيەلەرىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىندە.
اعالارىڭ ومىردەن وتكەن سوڭ ارتىندا قالعان مۇراسىن جارىققا شىعارامىن دەپ مينيسترلىكتەر مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ تابالدىرىعىن توزدىردىم. سونىڭ ارقاسىندا 2004 جىلى «تۇڭعيىقتاعى تۇنىقتار» كىتابى وقىرمانعا جول تارتتى. اراعا جىلدار سالىپ تاعى دا كولەمدى التى كىتابى جارىق كوردى. توقسان جىلدىعىنىڭ قارساڭىندا ء«داۋىر» باسپاسىنان تاڭدامالى تۋىندىلارى ەنگەن تاعى ءبىر كىتاپ قولىمىزعا تيگەلى تۇر.
– اعامىز حالقىنا قىزمەت قىلۋدى ءوزىنىڭ پەرزەنتتىك پارىزىنا بالاعانىن ايتتىڭىز. الكەي مارعۇلان باستاعان ۇلت زيالىلارى ونى سول ءۇشىن دە جاقسى كورگەن شىعار؟
– ونىڭ راس. اعاڭ تىرشىلىگىندە قازاقتىڭ نەبىر زيالى ازاماتتارىمەن ارالاستى. ولار امانتايدى توبەسىنە كوتەرىپ قۇرمەتتەيتىن. امانتايمەن ءبىر كەش اڭگىمەلەسكەن ءالىمحان ەرمەكوۆ قولىن قىسىپ تۇرىپ: «اينالايىن, زامانىڭنان كەش نە تىم ەرتە تۋعان بالا ەكەنسىڭ», دەپ ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپتى. سول سەكىلدى الكەي مارعۇلان دا امانتايدى ەرەكشە باعالايتىن. كىتابىنا «امانتاي, ساعان دەگەن كوڭىلىم اشىق», دەپ تىلەك تە جازعان. سويتە تۇرا تابيعاتىنان تازالىقتى سۇيەتىن امانتاي ءبىر كىسىنىڭ الدىنا جەكە ماسەلەسىمەن بارىپ كورمەپتى. وندايعا ارلاناتىن. 1957 جىلى احمەت جۇبانوۆتى قۇرمانعازىعا بايلانىستى قۋعىندالماق بولعاندا امانتايدىڭ «جۇلدىز» جۋرنالىنا جاريالانعان «دالا كۇيلەرى» اتتى كينوپوۆەسى اراشا بولىپتى. سوندا ا.جۇبانوۆ اتى ءالى تانىلا قويماعان جاس جازۋشىعا سىرتتاي رازى بولىپ, وزىنە جولىقسا دەپ سالەم ايتىپتى. امانتاي سول كەزدە الدىنا بارىپ, «ساتاەۆ دەگەن مەن ەدىم», دەپ ايتپاي كەتكەن ادام.
ۋكرايننىڭ ءبىر اقىنى امانتاي تۋرالى پوەما جازدى. ويتكەنى اعاڭ تاراس شەۆچەنكونىڭ شىعارماشىلىعىن, ءومىرىن ءبىر كىسىدەي زەردەلەدى. شەۆچەنكونىڭ مەرەيتويلارىنا, وعان قاتىستى وتكەن ءاربىر شاراعا امانتايدى ۋكرايندىقتار قالدىرماي شاقىراتىن. ءبىر جولى بيلەت تابىلماعاندىقتان بارا الماي قالعانى بار.
ادەبي ورتادا بولايىن دەپ ارمان-اڭسارىن الماتىعا تاڭدى. بۇل ويىن ءادي ءشارىپوۆ قولداپ, قاناتتاندىرعان ەدى. الماتىعا كەلىپ ادەبيەتىمىزدىڭ نەبىر مارعاسقالارىمەن ارالاستى, سىرلاس, سىيلاس بولدى. قاناتتاس-قالامداستارى دا ونىڭ كىسىلىگىنە, تالانتىنا ايرىقشا قۇرمەتپەن قارايتىن.
– جاڭا سورەدەن بىرنەشە كىتاپقا جۇك بولارلىق اعانىڭ كۇندەلىكتەرىن بايقادىق. بۇل دا وقىرمانعا جول تارتسا تاماشا بولار ەدى...
– ءيا, كۇندەلىكتەرىن جيناق ەتىپ جارىققا شىعارۋ ويىمىزدا بار. مەنى كوپتەن بەرى مازالاپ جۇرگەن دۇنيە وسى. جاسىم 86-عا كەلدى. ولاردى جۇيەلەپ رەتتەۋگە ۇلكەن كۇش-قايرات كەرەك, ۋاقىت قاجەت. بىرەۋدىڭ قولىنا ۇستاتا سالۋعا تاعى بولمايدى. ايتەۋىر تاسادا قالمايتىنىنا سەنەمىن. قىزدارىم جانار مەن ساۋلە دە اكە جولىمەن ارحيۆ سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ, اكەلەرىنىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ ءجۇر. وسى جۇمىستارمەن دە قىزدارىم اينالىسار دەگەن ۇمىتتەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
