قىرىق قۇلان «التىن دالانى» جايلايدى

بۇل جانۋاردى ومىرىمدە كورمەسەم دە, حالقىمىزدىڭ اۋىز ادەبيەتىنەن, ءتىپتى ماقال-ما­تەلدەرىنەن بار قاسيەتى, جاراتىلىس ەرەكشەلىگى سانادا ابدەن قالىپتاسقان. سودان سوڭ ءتۇرلى ادەبيەتتەردەن, عالىمداردىڭ عىلىمي ماقالالارىنان وقىپ بىلگەن سوڭ قاسيەتتى قۇلاننىڭ بار بولمىسىن سۋرەتىنەن بۇل­جىتپاي تانىعانداي بولدىم. كەكىلسىز, تىكىرەيگەن قىسقا جال, قىزىل اسىقتان اسپايتىن سەل­دىر قۇيرىق, ەسەكتىڭ قۇلاعىن­داي ۇزىن ەمەس, جابايى ەسەك­تىڭ ء(بىز «دومباي» دەپ جۇر­گەن) ۇزىنشالاۋ دا ەمەس, تۋىسى جىل­­قىنىڭ قۇلاعىنان اۋمايتىن جاراسىمدى ورتاشا قۇلاعى – ءبارى-ءبارى قيالدا قالىپتاس­قان قۇلان­نىڭ ءدال ءوزى ەدى.

قايبىر كەزدەرى جەرىمىزدە جورىت­قان جولبارىستى بالقاش, ىلە بويىنا اكەلىپ, جەرسىندىرۋ ءۇشىن ميللياردتاعان قارجى شىعارىپ, ولار قورەكتەنە­تىن اڭداردى دا قورشاۋ ىشىندە ءوسىرىپ, بالەن مىڭ گەكتار اۋماق­تى قورشاۋ ءىسىن قولعا الىپ جات­قاندا, سوناۋ چەحيادان 2024 جىلى قىرىق باس قۇلاندى ساتىپ اكەلىپ, قوستاناي جەرىن­دەگى «التىن دالا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ اۋماعىنا جىبەرۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعان وسىناۋ جوسپار يگى ءىس بولار ەدى. مۇنىڭ ءارى شىعىنى از. قۇلاندار كوبەيىپ بارلىق قۇبا جوندا جورتار بول­سا, كوز قۋانتىپ, كوڭىلدى مار­قايتادى.

قۇلاننىڭ سوناۋ موڭعول شاپقىنشىلىعى كەزىندە مىڭ-مىڭداپ اۋلانعانىن, ودان كەيىن جوڭعار جورتۋىلى تۇسىندا دا تەگىن ازىق بولعانىن, سوڭعى تۇيا­عى بەرتىندە 1938 جىلدارى حانتاۋ ماڭىنان كوزگە تۇسكەنى دالەلدەنگەن. تابيعاتتىڭ كوركى, قۇدىرەتتىڭ ادامزاتپەن بىرگە تىر­شىلىك يەسى قىلىپ جاراتىپ, جەر بەتىنە ورگىزىپ جىبەرگەن جان-جانۋارلاردىڭ مىڭداعان تۇر­لەرى سول ادامداردىڭ كەسى­رىنەن جىلىنا ونداعان ءتۇرىنىڭ ءبىرجولا جويىلاتىنىن عىلىم دالەلدەپ وتىر. الىسقا بارماي-اق, مەنىڭ تۋىپ-وسكەن قارا ەرتىس ماڭىندا بالا كەزى­مىزدە شىڭ باسىنان كورىنەر تاۋ ەشكىنىڭ تۇقىمى بۇگىندە تۇزداي قۇرىعان. وسىدان 4-5 جىل بۇرىن التاي وڭىرىندەگى مارقاكول ماڭىنان الدەقايدان اۋىپ كەلگەن بۇزاۋقاسىن, تايىنشاسىن ەرتكەن بۇلاندى كورىپ, قۋانىپ ەدىك. كەيىن سۇراستىرساق, ۇشەۋى دە تاسجۇرەكتەردىڭ وعىنا بايلانىپتى. ءبىر كەزدەرى بۇل ول­كەدە قىرعاۋىل دەيتىن ادال قۇس كوپ بولعان ەكەن, ونىڭ دا مۇلدە قۇرىپ كەتكەنىنە كە­مىن­دە 70-80 جىل بولىپتى. ارينە, بۇكىل ولكەدە ءورىپ جۇر­گەن قۇستى اڭشىلار اتىپ تاۋىسا الماس, بالكىم تابيعاتتىڭ توسىن زاردابىنان بولار. الايدا قازىر مارقاكول, زايسان تو­عايلارىنان ولار ءجيى پىر-پىرلايتىن بولىپتى. جۇرتتىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, اەليتا ەسىمدى كاسىپكەر كەلىنشەك جە­تىسۋ جەرىنەن ونداعان قۇستى ار­نايى الدىرىپ, جاڭا مەكەنگە جىبەرىپتى دەسەدى. ەندى بۇل ولكەگە تاۋ ەشكىنىڭ تۇقىمىن جايۋ­دى قولعا الماق كورىنەدى. بارە­كەل­دى دەستىك. بۇل – تۋعان جەرىن سۇي­گەن جاننىڭ ارەكەتى. تابيعات­قا, ونىڭ ۇشقان قۇسى مەن جۇگىر­گەن اڭىنا جاناشىرلىق دەيتىن وسىنداي-اق بولار.

تۇرىكمەنستاننان 1953-1961 جىلدارى قۇلاننىڭ ەلۋ شاق­تىسىن ارال تەڭىزىندەگى بارسا­كەلمەسكە جىبەرىپ, كوبەيگەن سوڭ جەتىسۋداعى «التىن ەمەل» ۇلتتىق پاركىنە مەكەندەتىپ, تاعى دا سانى مولايعاننان كەيىن ەلىمىزدىڭ ءبىراز ايماعىنا قونىس اۋدارتقان بۇل جانۋاردىڭ ءتۇر-ءتۇسى قۇلاننان گورى جابايى ەسەك – دومبايعا ۇقسايتىنىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە بيىل 23 قاڭتارداعى سانىندا «دومبايدى قاشانعى قۇلان دەيمىز؟» اتتى ماقالام جاريا­لاندى. وعان دەيىن «الماتى اقشامى» گازەتىنە دە (2008 جىل­دىڭ 17 ءساۋىرى) «ناعىز قۇ­لان وسى بولار-اۋ» اتتى ما­تەريالىم جارىق كورگەن. ونى جازۋى­ما سەبەپ بولعان الماتى حايۋا­ناتتار باعىنا گەرمانيانىڭ ميۋنحەنىنەن اكە­لىنگەن ءتورت-اق قۇلان ەدى. بۇل كورگەن سوڭ ايتقان پىكىر بولاتىن. وندا دا تۇ­رىك­مەنستاننان قۇلان دەپ اكەل­­گەن جانۋارلاردىڭ جابايى ەسەك – دومباي ەكەنىن ايت­قان ەدىك. الايدا وسىناۋ قوس ماقالاما دا جان-جانۋار­لار­دىڭ ءتۇپ-تۇقياننان باس­تاپ زەرتتەپ جۇرگەن عالىم-زوولوگ­تەر­دەن, بولماسا ءجون بىلەر اعا­يىنداردان «مىناۋىڭ دۇرىس ەكەن» نەمەسە «دۇرىس ەمەس» دەپ پىكىر بىلدىرگەن بىردە-ءبىر جان بولماعانى قىنجىلتتى. تەك ماڭعىستاۋداعى ءازىرباي وراز عانا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە بيىل 10 ناۋرىزداعى سانىندا «قۇلان دەپ جۇرگەنىمىز دومباي ەمەس» دەگەن ماقالاسى جاريالاندى. شىنىن ايتۋ كەرەك, ءازىرباي وراز مىرزا قۇلان مەن دومباي تۋرالى جازىلعان ءبىراز ەڭبەكتەرگە ءۇڭىلىپ, زەرتتەۋ جاساپتى. بۇل جانۋاردى قۇ­­لان دەگەندەردىڭ دە, دومباي دە­گەندەردىڭ دە پىكىرىن كەل­تىرىپتى.

اۆتور مامان-بيولوگ قايىم قابدىراشيدتىڭ «جىلقى تۇقىم­داستار 3 تۋىستى بولىپ كەلەدى, ولار: زەبرا, ەسەك, جىلقى, جابايى ەسەك. جابايى ەسەك دومباي دەپ اتالادى...» دەپ جازعانىن, ال ءابىلاسان ءابىلحاننىڭ: «قۇ­لان­داي اششى داۋىستىم...» ماقا­لاسىندا: «...كوپشىلىك قۇلان دەپ قابىلداپ كەلگەن, قازىر پرجە­ۆالسكي جىلقىسى دەلى­نىپ, ال بەلگىلى ەتنوگراف ج.با­با­لىق ۇلى كەرقۇلان دەپ اتاي­تىن جابايى جىلقىنىڭ ءتۇ­رىن ق.قايىم قاراجال قۇلان دەيدى...» دەپ جازعانىن كەلتى­رە­دى. قۇلانداردى زەرتتەگەن عالىم ۆ.باننيكوۆتىڭ: «...سوڭعى تۇياعى قازاقستاندا 1930 جىلداردىڭ اياعىندا جوق بولعان قۇلاندار ول تۇقىمداستارىنىڭ ءىرى تۇر­لەرى ەدى, ال تۇركىمەننىڭ مارى­سىنان قازاق جەرىنە اكەلىنگەن قۇلاندار – ولاردىڭ تۇرقى كىشكەنە عانا تۇرلەرى» دەگەن پىكىرىن كەلتىرىپتى.

ماقالا اۆتورى ءازىرباي وراز مىرزا ءبىز دومباي دەپ اتاعان جابايى جانۋار تۋرالى ءبىراز دالەل كەلتىرە وتىرىپ: «...جىلقى تۋىستاس حايۋا­نات وكىلى – عىلىمي ادەبيەتتە تۇرىكمەنستان قۇلانى دەپ اتالاتىن قاراجال قۇلان. بۇگىنگى تاڭدا قازاق جەرىندە ودان باس­قا قۇلان بالاسى جوق» دەپ تۇيىندەپتى. دەمەك, بۇلاردى جابايى ەسەك دومباي ەمەس, قۇ­لاننىڭ ءبىر ءتۇرى دەيدى. ال مەن تاعى دا ەسەكتەن اينىمايتىن, «جىلقىداي كىسىنەمەيتىن, ەسەك سياقتى اقىراتىن, قۇيرىعى دا جىلقىنىكىندەي ۇزىن ەمەس, قۇلاقتارى دا ۇزىنداۋ» جانۋاردى «جابايى ەسەك» دەگەن ءوز پىكىرىمدە قالامىن. مە­نىڭ ناعىز قۇلاندى ەلىمىزگە اكە­لىپ جەرسىندىرۋدى ارمانداپ جازعان ماقالاما پىكىر بىل­دىرگەنى ءۇشىن ماقالا اۆتورىنا ريزاشىلىعىمدى ايتا وتىرىپ, جابايى جانۋاردىڭ اتالۋى تۋرالى داۋ ايتار ويىم جوق. بۇل ماقالانىڭ جازىلۋى­نا چەحيادان اكەلىنەتىن سۋرەتىندە بويى دا, سويى دا «ناعىز قۇلان – مەنمىن» دەپ تۇرعان قىرىق باس جانۋاردىڭ حابارىن وقىعان سوڭ سەبەپ بولعانى عانا.

ال ەندى اۋىزەكى سوزدە عانا ەمەس, مەيرامحانا مازىرلەرىن­دە دە قازاقشا ازىرلەنەتىن ەت­تى «بەشبارماق» دەپ قورلاپ ۇي­رەنگەنىمىز سياقتى قۇلاندى قۇ­لان بولا ما, كەرقۇلان بو­لا ما, ءتۇزات بولا ما, ءبارىبىر «پرجەۆالسكي جىلقىسى» دەپ اتاعاندى قوياتىن ۋاقىت جەتتى. رەسەي عىلىمى قالاي اتاسا دا ءوز ەرىكتەرى. جيھانگەزدىڭ ءوزى قىتاي جەرىندەگى لوبنوردا جا­بايى قۇلانداردىڭ ءۇيىرىن قۋا­لاپ, جەتە الماي, اقىرى 1875-76 جىلدارى قارا بازاردان ول­گەن قۇلاننىڭ تەرىسىن ءتىرى جىل­قىعا ايىرباستاپ الىپ, ونى يم­پەراتورلىق ورىس گەوگرافيا قوعامىنا زەرتتەۋگە جىبەرىپ, ول جىلقى تۇقىمداستارىندا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن جا­نۋاردىڭ تەرىسى دەپ تانيدى. وعان «پرجەۆالسكي جىل­قىسى» دەپ ات بەرەدى. ونى ن.م.پرجەۆالسكي ءوزىنىڭ «يز زاي­سانا چەرەز حامي ۆ تيبەت ي نا ۆەرحوۆيا جەلتوي رەكي» اتتى كىتابىندا جازادى. جيھانگەزدىڭ بۇل ساپارلارى تۋرالى جازۋشى سەرىك بايحونوۆتىڭ «التاي اسۋ» اتتى دەرەكتەردى مولىنان پاي­دالانعان رومانىندا دا ايتى­لادى. بابالارىمىز عاسىرلار بويى «قۇلان», «كەرقۇلان» دەپ كەلگەن اتاۋىن قۇلاننىڭ ءبىر تەرىسىن تاپقانى ءۇشىن تۇ­قىم تۇرلەرىن قايتا-قايتا جۇپ­تاستىرىپ, بۇل جانۋاردىڭ تۇقى­مىن ءوزى ومىرگە اكەلگەن­دەي «پرجە­ۆالسكي جىلقى­سى» اتاندىرىپ, وزگەرتكەنى­مىز جونسىزدىك. جىلقىعا ۇقساس ناعىز قۇلان كەلسە, ەسەككە ۇقساس «قاراجال قۇلان» ەكەۋىنىڭ جىگىن جۇرت ايىرىپ الار.

كادىربەك سەگىزباي ۇلى,

جازۋشى