باستى تاقىرىپ قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان, وزبەكستان ەلدەرىمەن ايماقتىق جانە ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋعا ارنالدى. دەگەنمەن گەوساياساتقا باسا نازار اۋدارىلعانى ءسوزسىز.
ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ماسكەۋ بيلىگىنىڭ بىلتىر ۋكرايناعا باسىپ كىرۋىنەن كەيىن ناشارلاپ, بەس ەلگە سىرتقى ساياساتتا قوسىمشا باعىت قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازىرگى جاعداي ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازيامەن بايلانىسىن كەڭەيتۋگە, قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ايماقتا ماڭىزدى ءرول اتقارۋعا جول اشادى.
ەۋروپانىڭ ەنەرگەتيكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك مول
ەۋروپانىڭ ورتالىق ازيامەن بايلانىسىن تەرەڭدەتۋدىڭ پايداسى كوپ. بىرىنشىدەن, قارت قۇرلىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە ۇمتىلىپ جاتىر. سوندىقتان ولاردىڭ رەسەي ەنەرگەتيكاسىنا تاۋەلدىلىگىنەن قۇتىلۋعا, ەنەرگيا كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋدا وتە وزەكتى. گەوگرافيالىق جاعىنان دا, ەكونوميكالىق جاعىنان دا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى قازاقستانمەن بايلانىستى نىعايتۋ ەۋروپانىڭ ەنەرگەتيكالىق ماسەلەسىن وڭتايلى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.
مۇناي مەن پايدالى قازبالارعا باي قازاقستان قازىردىڭ وزىندە رەسەيدەن باستالىپ, ەۋروپانىڭ بىرنەشە باعىتىنا دەيىن سوزىلاتىن «دوستىق» قۇبىرى ارقىلى گەرمانيا نارىعىنا مۇناي جەتكىزەدى. 2023 جىلدىڭ باسىنان بەرى قازاقستان گەرمانياعا 500 مىڭ توننا مۇناي ەكسپورتتادى. وتكەن اپتادا كانتسلەر شولتسپەن كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ استانا جەتكىزىلىمدى ۇلعايتۋعا جانە ولاردى ۇزاقمەرزىمدى نەگىزدە جۇزەگە اسىرۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى.
قازاقستان جانە ورتالىق ازيانىڭ باسقا مەملەكەتتەرى سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدارعا باي. بۇل جاسىل ەنەرگەتيكاعا كوشۋگە كەرەك. بۇل مەتالدار سمارتفوندار مەن جەل تۋربينالارىنان باستاپ ەلەكتر كولىكتەرىنە ارنالعان اككۋمۋلياتورلارعا دەيىنگى كوپتەگەن تەحنولوگيانى وندىرۋدە شەشۋشى ءرول اتقارادى. قازىرگى ۋاقىتتا ەۋروپا وسىنداي پايدالى قازبالاردى قىتاي مەن رەسەيدەن كوپ كولەمدە يمپورتتايدى.
ورتا ءدالىز – ەڭ ماڭىزدى جوبا
قىتاي جانە رەسەيمەن اراداعى كۇردەلى, شيەلەنىسكەن قارىم-قاتىناستى ەسكەرسەك, ەۋروپا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى جەتكىزۋ تىزبەگىن بەلسەندى تۇردە ارتاراپتاندىرۋعا ۇمتىلۋعا ءتيىس. ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن سەرىكتەستىكتى تەرەڭدەتۋ وسى باعىتتاعى ستراتەگيالىق قادام بولا الادى. دەگەنمەن ازيادان ەۋروپاعا تاۋار جەتكىزەتىن نەگىزگى ساۋدا جولدارى رەسەي ارقىلى وتەدى. وسى شيەلەنىس ساقتالسا نەمەسە ودان ءارى ناشارلاسا, جاعداي ۋشىعۋى ىقتيمال.
سوندىقتان ورتالىق ازيا ەلدەرى دە, ەۋروپا مەملەكەتتەرى دە بالاما ساۋدا جولدارىن قۇرۋعا ۇمتىلادى. ازيا مەن ەۋروپانى بايلانىستىراتىن تاۋار تاسىمالىن كەڭەيتۋدە رەسەيدى اينالىپ وتەتىن, وڭتۇستىك كاۆكاز جانە قازاقستان ارقىلى وتەتىن «ورتا ءدالىز» رەتىندە بەلگىلى ترانسكاسپي ساۋدا جولىنىڭ كوكجيەگى كەڭ. بۇل باعىتتاعى تاسىمالداۋ مەرزىمى 38-53 كۇننەن نەبارى 19-23 كۇنگە دەيىن قىسقاردى. الداعى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىشتى 14-18 كۇنگە دەيىن قىسقارتۋ جوسپارلانعان.
بەرلينگە ساپارى بارىسىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ترانسكاسپي باعىتىن ترانس-
ەۋروپالىق كولىك جەلىسىمەن, ەۋروپالىق وداقتىڭ «جاھاندىق قاقپا» باستاماسىمەن بايلانىستىرۋدى ۇسىندى. بۇل قادام ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالۋ, ەكونوميكالىق سەرىكتەستىك ورناتۋ ارقىلى باسقا جاھاندىق جوبالارمەن باسەكەلەسۋدىڭ الەمدىك ستراتەگياسى سانالادى.
كرەملدىڭ ىقپالىنان قۇتىلۋ
رەسەيدىڭ اگرەسسيۆتى ارەكەتىنە بايلانىستى ۋكرايناداعى سوعىس شيەلەنىستى. بۇل بريۋسسەلگە ستراتەگيالىق وداقتاردى, اسىرەسە رەسەيدىڭ ىقپالىنداعى ايماقتارمەن بايلانىسىن نىعايتۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن قارىم-قاتىناستى تەرەڭدەتىپ, ەۋروپا ەكونوميكالىق جانە ساياسي ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتىپ قانا قويمايدى. سونىمەن قاتار ماڭىزدى گەوساياسي ارتىقشىلىقتارعا يە بولىپ, رەسەيدىڭ ۇستەمدىگىنە ستراتەگيالىق تۇرعىدان قارسى تۇرادى.
اسىرەسە قازاقستان باتىسپەن بايلانىسىن كەڭەيتۋگە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ەل بيلىگى رەسەيمەن تىعىز ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىستاردى ساقتاسا دا, كورشىلەس مەملەكەتتىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرۋىن قولداۋدان باس تارتتى. سوعىس قيمىلدارىن توقتاتۋعا جانە بۇۇ جارعىسىنىڭ قاعيداتتارىنا سايكەس بەيبىت كەلىسسوزدەردى باستاۋعا شاقىردى. ق.توقاەۆ و.شولتسپەن سۇحباتىندا قازاقستان باتىستىڭ رەسەيگە قارسى سالعان سانكتسيالارىن ورىندايتىنىن مالىمدەدى.
ۇستەمدىككە ۇمتىلۋدى توقتاتۋ قاجەت
ەۋروپا قازىرگى جاعدايدى پايدالانىپ جاتقانىمەن, ورتالىق ازيانىڭ كۇردەلى گەوساياسي احۋالىن ۇمىتپاۋى قاجەت. ەۋروپالىق وداق ورتالىق ازياداعى ۇستەمدىككە قول جەتكىزۋ جولىندا جاڭا «ۇلكەن ويىندى» تۋدىرۋدان باس تارتۋى كەرەك. ويتكەنى ەشبىر ەل ءوزىن قاراپايىم «پەشكا» رەتىندە كورگىسى كەلمەيدى.
رەسەي مەن قىتايدىڭ ىقپالىن تولىعىمەن الىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. سونىمەن قاتار بۇل قادام ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ستراتەگيالىق مۇددەلەرىنە ساي كەلمەيتىنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. ماسەلەن, جاقىندا ق.توقاەۆ قازاقستان ءوزىنىڭ نەگىزگى وداقتاستارىمەن «كوپۆەكتورلى» سىرتقى ساياساتىن جۇرگىزە بەرەتىنىن, ستراتەگيالىق ماسەلەلەر بويىنشا ىنتىماقتاستىعىن جالعاستىراتىنىن مالىمدەدى.
ورتالىق ازيانىڭ نەگىزگى ويىنشىلارمەن وڭتايلى بايلانىستى نىعايتۋعا دەگەن كوزقاراسى, سايىپ كەلگەندە, بۇكىل ەۋرازيالىق ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن ىنتىماقتاستىققا ىقپال ەتە الادى. ەكونوميكالىق جانە ديپلوماتيالىق پايداعا قاراماستان, ەۋروپالىق وداق سەرىكتەستىك پەن ورتاق ىلگەرىلەۋدى دامىتقاندا عانا ناقتى تابىسقا قول جەتكىزدى. وسىنداي ينكليۋزيۆتى جانە بىرلەسكەن كوزقاراس ورتالىق ازياعا قاجەت بولۋى مۇمكىن.
ەميل اۆدالياني,
تبيليسيدەگى ەۋروپالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى, «Geocase» ساراپتامالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
