مۇناي ديپلوماتياسى ءھام قازاقستان

باتىس ەلدەرىنىڭ سانكتسياسىنا ىلىككەن رەسەي ارقىلى قازاقتىڭ قارا التىنىن جاھاندىق نارىققا تاسىمالداۋ قيىنداپ بارادى. مۇنايىمىزدىڭ 97 پايىزى رەسەي ارقىلى ەكسپورتتالادى. ونىڭ ىشىندە 53 ميل­­ليون توننا مۇناي (79%) كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كقك) ارقىلى, 12 ميلليون توننا مۇناي اتىراۋ-سامارا قۇبىرىمەن تاسىمالدانادى. سانكتسيانىڭ كەسىرىنەن رەسەي اۋماعى ارقىلى تاسىمالداناتىن قازاق مۇنايى جەڭىلدىك-ديسكونتپەن ساتىلادى. بىزگە ودان وزگە بالاما جولداردىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولىپ تۇر. «اتىراۋ-سامارا» قۇبىرىنا قاتىستى ءبىراز شىعىنعا باتقانىمىزدى وسىعان دەيىن جازعانبىز. رەسەي-ۋكراينا قاقتىعىسىنان كەيىن باتىستىق تۇتىنۋشىلارمەن بايلانىسىمىزدى ءۇزىپ الماۋعا تىرىستىق. 2022 جىلدىڭ كوكتەمىندە ۇكىمەت جاڭا برەند – KEBCO (Kazakhstan Export Blend Crude Oil) قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. KEBCO مۇنايىنىڭ باعاسى Brent قۇنىنان اسىپ تۇسكەنى ەندى-ەندى ايتىلىپ جاتىر.

2023 جىلدىڭ العاشقى بەس ايىندا­ قازاقستان گەرمانيانىڭ شۆەدت قالا­سىن­داعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا 90 مىڭ توننا مۇناي جىبەرگەن. بۇل زاۋىت سوعىس­قا دەيىن «روسنەفتىگە» تيەسىلى بولىپتى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالى­مەتىنشە, قازاقستان 2023 جىلى ەۋرو­وداققا تاسىمالدايتىن مۇناي كولەمىن ارت­تىرعان. العاشقى جارتى جىلدىقتا مۇنا­يىمىزدىڭ 71 پايىزى ەو ەلدەرىنە تاسى­مالدانىپتى. وتكەن جىلى بۇل كور­سەت­كىش 65 پايىز بولعان. گەرمانيادان بولەك, قازاقستان مۇنايىن يتاليا دا الىپ جاتىر. سوعىسقا دەيىن ونى رەسەيلىك «لۋكويل» شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتكەن. يتالياعا تاسىمالدانعان وتاندىق مۇ­ناي كولەمى العاشقى توقساندا جالپى كولەم­نىڭ 38 پايىزىن قۇراعان. بىلتىرعى كور­سەتكىش – 28 پايىز. فرانتسياعا تاسى­مال­دان­عان قازاقستان مۇنايى 5-تەن 7-گە, رۋ­مىنياعا جەتكىزىلگەن ءبىزدىڭ مۇنايدىڭ كو­لەمى 4 پا­يىز­­دان 7 پايىزعا دەيىن ۇل­عاي­عان. دەمەك ەۋرووداقتىڭ ەمبارگوسىنا ۇشىراعان رەسەي مۇنايىنىڭ از عانا بولىگىن KEBCO الماستىرا السا, مۇ­ناي ديپلوماتياسىنىڭ جالىنا جارما­سا الا­مىز.

 Bloomberg قىركۇيەك ايىندا كاسپي جانە قارا تەڭىز ارقىلى تاسىمالداۋ ءۇشىن مۇناي تانكەرلەرىن ساتىپ الا باستاعانىمىزدى حابارلادى. اگەنتتىكتىڭ ايتۋىنشا, جاپپاي تانكەر ساتىپ الۋ – ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى رەسەي ارقىلى وتەتىن نەگىزگى ەكسپورتتىق قۇبىرعا بالاما ىزدەپ جاتقانىنىڭ بەلگىسى.

«قازمۇنايگاز» (قمگ) مەملەكەتتىك ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ ەنشىلەس كاسىپ­ورنى «قازتەڭىزترانسفلوت» (قمتف) كاسپي تەڭىزى ارقىلى مۇناي تاسىمالداۋ ءۇشىن ارقايسىسىنىڭ دەدۆەيتى 8 مىڭ توننا بولاتىن 2 تانكەر (مۇناي ونەركاسىبى ستاندارتتارى بويىنشا سالىستىرمالى تۇردە شاعىن كەمەلەر) ساتىپ الدى.

ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى ە.اقكەن­جە­­­­نوۆتىڭ ايتۋىنشا, قارا تەڭىزدە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ارقايسىسىنىڭ دەدۆەيتى 80 مىڭ توننا بولاتىن تاعى 2 كەمە ساتىپ الۋ جوسپارلانۋدا. 23 ماۋسىمدا ەۋروپالىق وداق رەسەيگە قارسى 11-ءشى سانكتسيالار پاكەتىن قابىلداعاننان كەيىن «درۋجبا» مۇناي قۇبىرىنىڭ سولتۇستىك بولىگى ارقىلى رەسەي مۇنايىن پولشا مەن گەرمانياعا يمپورتتاۋعا بەرگەن ۋاقىتشا رۇقساتىنىڭ مەرزىمى اياقتالدى. قازىر بۇل قۇبىر ارقىلى تەك قازاق مۇنايى جىبەرىلۋدە.

ساراپشىلار مۇناي تاسىمالى دەگەندە ازەربايجان باعىتىنا كوبىرەك باسىمدىق بەرەدى. ەكىنشى توقساندا «قازترانسويل» ەلدەگى ەڭ ءىرى كەن ورنى تەڭىزدەن كاسپي تەڭىزى ارقىلى باكۋگە جانە ودان ءارى باكۋ-تبيليسي-دجەيحان (بتد) قۇبىرى ارقىلى مۇناي جەتكىزىلىمدەرىنىڭ ارتقانىن حابارلادى. 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ونىڭ اعىنى ءبىر جىلمەن سالىستىرعاندا 6,6 پايىزعا ءوسىپتى. ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا قازاقستان ازەربايجاننىڭ مەملەكەتتىك مۇناي كومپانياسى SOCAR-مەن بتد قۇبىرىن پايدالانۋ كۆوتاسىن جىلىنا 1,5 ميلليون توننادان ۇلعايتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. ساراپشىلار ازەربايجان اۋماعى ارقىلى مۇناي تاسىمالداۋ نۇسقاسىن ءبىرىنشى رەت قاراستىرىپ وتىرماعانىمىزدى ايتادى. سەبەبى ءبىزدىڭ جوبا مۇناي ساپاسىنىڭ ايىرماشىلىعىنا بايلانىستى ازەربايجان تاراپى ءۇشىن ءتيىمسىز ەكەن. باكۋ جوعارى ساپالى مۇناي شىعارعاندىقتان, ءوز مۇنايىن قازاق مۇنايىمەن ارالاستىرعىسى كەلمەيدى. ەكى ەلگە دە تاسىمالداۋ تاريفتەرىمەن كەلىسىمگە كەلۋ قيىنعا سوعىپ تۇر. سەبەبى باكۋ-تبيليسي-دجەيحان قۇبىرى ارقىلى ەكسپورتتاۋ نوۆوروسسيسك ارقىلى وتەتىن رەسەيلىك باعىتقا قاراعاندا قىمباتىراق. قازاقستان مۇنايىن باكۋ ارقىلى ەكسپورتتاۋ ءۇشىن كاسپي تەڭىزىندە ەكى تەڭىز تەرمينالىن سالۋ جانە تانكەرلەر فلوتىن ساتىپ الۋ قاجەت. ەو باسىلىمدارى ەنەرگيانى ءارتاراپتاندىرۋ ستراتەگياسىنا سوڭعى جاڭالىق ترانس-ادرياتيكالىق (بگب) جانە ترانس-انادولى (TANAP) باعىتتارى تۋرالى ءجيى جازىپ جاتىر. بۇل جوبا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەۋروپاعا جەتكىزۋ مۇمكىندىكتەرىن وسى جولدارعا مۇناي تانكەرلەرى ارقىلى جەتكىزۋگە باسىمدىق بەرەدى.

مۇناي سالاسىنىڭ ساراپشىسى جانە سەنت-ەندريۋس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى اليا تسحاي تامىز ايىندا الماتىدا وتكەن جيىندا ازەربايجان باعىتىنىڭ ناتيجەسى تۋرالى پىكىر ايتۋعا ءالى ەرتە ەكەنىن جەت­كىزدى. قازاقستان مەن ەۋروپانى بايلانىس­تىراتىن ءدالىز رەسەيلىك قۇبىرلارعا تاۋەلدى. بۇل ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مۇنايى مەن گازىن تاسىمالداۋدىڭ بالاما باعىتتارىن قىسقا مەرزىمدە قالىپتاستىرۋعا مۇم­كىن­دىك­ بەرمەيدى.وسى سالاعا قارجى سالامىن دەپ وتىرعان ينۆەس­تورلار دا از.

اقتاۋدان باكۋگە تىكەلەي مۇناي قۇبىرى بولماعاندىقتان, وتاندىق شيكىزاتتى تەك كاسپي تەڭىزى ارقىلى تانكەرلەرمەن جەتكىزۋگە بولادى. ال فلوتتىڭ قازىرگى جاعدايى تاسىمالداناتىن مۇناي كولەمىنە توتەپ بەرە المايدى.

«قازاقستان مۇنايىن كاسپي تەڭى­زى­­ ارقىلى جەتكىزۋ ءۇشىن تانكەرلەر­ پار­كىن ۇلعايتۋ كەرەك, نە قىمبات ينفرا­قۇ­رىلىمدىق جوبا بولىپ تابىلاتىن جاڭا قۇبىرلار سالۋ قاجەت. كەلىسسوزدەر جۇر­گى­زۋ جانە جاڭا ينفرا­قۇرىلىمدى سالۋ ءۇشىن­ بىرنەشە ونداعان جىلدار كەرەك», دەي­دى ا.تسحاي.

ساراپشىلار گەرمانيا رەسەي مۇنا­يىن­ يمپورتتاۋدى توقتاتقاننان كەيىن قازاق­ستان ءۇشىن ەۋروپا نارىعىنا مۇم­كىندىكتەر تەرەزەسىنىڭ اشىلعانىن ايتا­دى. ناتيجەسىندە, 2022 جىلدىڭ قىر­كۇيەگىندە گەرمانيا رەسەيلىك شيكى­زات­تى الماس­تىرۋ ماقساتىندا قازاقستان مۇ­نايىن «درۋجبا» قۇبىر جۇيەسى ارقى­لى جەتكىزۋ بويىنشا قازاقستانمەن كەلىس­سوزدەر باستالعانىن حابارلادى. «درۋج­با» مۇناي قۇبىرى رەسەيدىڭ ال­مە­تەۆسك­ قالاسىنان باستالىپ, بريانسك ارقى­­لى ءوتىپ, ودان ءارى ەكى باعىتتا جۇرەدى. ءبىر باعىت – سولتۇستىك – بەلارۋسكە, ودان كە­يىن پولشاعا, ودان ءارى گەرمانياعا بارا­دى. ەكىنشى باعىت – وڭتۇستىك – بەلا­رۋس­تەن ۋكرايناعا, ودان ءارى ۆەن­گريا­عا, سلوۆاكياعا جانە چەحياعا بارادى. قازاقستاننىڭ رەسەي اۋماعى ارقى­لى جەتكىزىلىمگە تاۋەلدىلىگى تىم كۇشتى. باسقا گەوگرافيالىق جابدىقتاۋ باعىت­تارىن جۇزەگە اسىرۋ قيىن جانە جەتكىزۋ شىعىندارى جوعارى, بۇل ءبىزدىڭ مۇنايدىڭ تارتىمدىلىعىن تومەندەتەدى.

ەكونوميست ماعبات سپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇناي باعاسى جوعارى بولىپ تۇرعان كەزدە لوگيستيكا ماسەلەسىن شەشە المادىق. الەمدىك مۇناي-گاز نارىقتارىنا لوگيستيكالىق دالىزدەرىمىز كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ارقىلى عانا ءوتتى. قازاقستان مۇنايىنىڭ 80 پايىزىن ءبىر قۇبىرعا بايلاۋ دۇرىس شەشىم ەمەس ەدى. تەرىسكەيدەگى ەل ءبىزدى ءماجبۇرلى تۇردە وسىنداي شەشىم قابىلداۋعا يتەرمەلەدى. مۇناي باعىتىن ءارتاراپتاندىرۋ اڭگىمە دەڭگەيىنەن مەملەكەتارالىق كەلىسىم دەڭگەيىنە ەندى كوتەرىلدى.

 ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, الداعى بەس جىلدا جاعدايدىڭ وزگەرۋى ەكىتالاي. سەبەبى مۇنايدىڭ قۇلاعىن ۇستاپ وتىرعان شەتەلدىك ينۆەستورلار ونىڭ باعىتىن ارتاراپتاندىرۋعا ىقىلاستى ەمەس. ءبىزدىڭ مۇنايدى دا رەسەي اۋماعىمەن جەتكىزۋگە نيەتتى, رەسەيدىڭ گاز قۇبىرىن جاۋىپ, وتىن ەكسپورتىن شەكتەۋىنەن اۋزى كۇيگەن ەۋروپا بۇل تەرريتوريا ارقىلى تاسىمالدىڭ تۇراقتى بولاتىنىنا سەنبەيدى. ودان بولەك مۇناي ديپلوماتياسىن ۋىسىندا ويناتىپ وتىرعان ەلدەردىڭ قاتارىندا ەمەسپىز. تانكەرلەر كاسپي تەڭىزى ارقىلى, سودان كەيىن بتد قۇبىرى ارقىلى جىلىنا شامامەن 2-5 ملن توننا مۇناي تاسىمالداي الادى. 2008 جىلى مۇناي جونەلتۋ كولەمى 9 ميلليون توننا بولسا, 2014 جىلى 5,5 ميلليون توننا, 2023 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا 1,5 ميلليون توننانىڭ عانا مۇنايى تاسىمالدانعانى حابارلاندى, ونىڭ ءوزى اقتاۋ-باكۋ تەڭىز جولى بويىنشا پاريتەتتىك نەگىزدە.

ساراپشىنىڭ سوزىنشە, «قازىر قازاق مۇنايىن قايدا جىبەرۋ كەرەك؟» دەگەن ماسەلەنى كەشىكتىرمەي شەشىپ الۋ كەرەك. لوگيستيكالىق تىزبەكتىڭ بۇزىلۋى ەكسپورتتىڭ تابىستىلىعىن قامتاماسىز ەتە المايدى. نەگىزگى اعىن رەسەي ارقىلى وتەدى. قازاقستان مۇناي جەتكىزەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – قىتاي. يران دا پەرسپەكتيۆتى باعىتقا اينالۋى مۇمكىن, بىراق الەمدىك ويىنشىلاردىڭ وعان دەگەن گەوساياسي كوزقاراسىن ەسكەرسەك, بۇل – ەكىتالاي. ەو-نىڭ دەكاربونيزاتسيا جوسپارلارى جانە 2026 جىلى كومىرتەگى سالىعىن ەنگىزۋ تۇتاستاي العاندا مۇنداي قۇبىردىڭ ومىرشەڭدىگى تۋرالى كۇردەلى سۇراقتار تۋدىرادى. ء«بىز رەسەيدەن جەتكىزىلەتىن لوگيستيكالىق تىزبەكتى ءبىر كۇندە باسقا باعىتقا بۇرا المايمىز. بۇل – مەملەكەتارالىق كەلىسىمشارتتار شەڭبەرىندە شەشىلەتىن ماسەلە. رەسەي ەكونوميكاسىنا باعىتتالىپ وتىرعان سانكتسيانىڭ سالدارىن ءالى ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن سەزەتىن بولامىز. ەندىگى مىندەت ەكونوميكانى داعدارىستان الىپ شىعاتىن باعىتتارعا بەيىمدەۋ», دەيدى ساراپشى.

ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا, رەسەيدەگى 11 مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى ىشكى سۇرانىسقا جاۋاپ بەرىپ وتىر. وزبەكستان ىلەسپە گازدان ءونىم شىعاراتىن 3 زاۋىت سالىپ الىپ, بىزدەن مۇناي الۋدى توقتاتتى. كاۆ­كاز ەلدەرىنىڭ مۇنايعا دەگەن سۇرا­نى­سىن ازەربايجانداعى مۇناي زاۋىتتارى جاۋىپ وتىر. «جىل وتكەن سايىن مۇ­نايعا دەگەن سۇرانىس ازايىپ كەلەدى. قازاق­ستانداعى قازىر سۋتەگى, وتتەگى, ەلەكتر, گازبەن جۇرەتىن كولىك تۇرلەرى پاي­دا­ بولدى. وسىعان دەيىن ولار مۇنايعا دەگەن سۇرانىستىڭ 40 پايى­­زىن جاباتىن.­ مۇنايعا دەگەن سۇرانىس قازىرگى دەڭگەي­دەن ەكى پايىزعا تومەندەسە, تەگىن دە بەرە المايسىڭ. قۇبىر ىشىندە اعىپ بارا جاتقان مۇناي اعىنىن توقتاتىپ قاي­تا وڭدەۋ وتە قىمباتقا تۇسەدى. ازىر­گە مۇناي ديپلوماتياسىنداعى ءجۇرى­سىمىزدى سۇرانىس بار كەزدە يگەرىپ, وت­كەن­ باعاسىنا ساتىپ, قارجىسىن ەكو­نو­ميكانىڭ وزگە سەگمەنتتەرىنە باعىت­تا­عاننان باستاعانىمىز دۇرىس», دەيدى ساراپ­شى.

الماتى