سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
- مۇعالىم قانداي بولۋى كەرەك؟
ءشارىپ تۇراپ:
– ارينە, مۇعالىم بولۋ وڭاي ەمەس. ۇستاز ەڭ اۋەلى ادامگەرشىلىكتىڭ اق جولىن ۇستانىپ, بىلىكتى دە ءبىلىمدى بولۋى كەرەك. تابان استىندا ويعا وي قوساتىن, شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىن ىزدەنىمپاز بولسا ءتىپتى جاقسى. بۇل قاسيەتتەردىڭ ءبارى ءبىر ادامنىڭ بويىنان تابىلا بەرمەۋى مۇمكىن, البەتتە. دەگەنمەن وسىنىڭ ءبارى ءبىر ادامنىڭ بويىنا جيناقتالسا, قۇبا-قۇپ.
ارايلىم بەكبوسىنوۆا:
– مۇعالىم مەيىرىمدى بولۋى كەرەك. ەڭ ءبىرىنشى الدىڭدا وتىرعان بالاعا ءبىلىم, تاربيە, باعىت-باعدار بەرمەس بۇرىن مۇعالىمنىڭ جۇرەگىنەن مەيىرىمدىلىك توگىلىپ تۇرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. سەبەبى مەيىرىم, ماحاببات بار جەردە كوپ دۇنيەنى بالانىڭ ساناسىنا, جۇرەگىنە ءسىڭىرۋ قيىندىق تۋدىرمايدى.
ايدانا شالقارقىزى:
– ۇستازدىق – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. العاش مۇعالىم بولىپ مەكتەپكە كەلگەن كەزدە ءوزىمدى ءالى دە بولسا وقۋشى سەزىنگەنىم ەسىمدە. جاۋاپكەرشىلىكتى جان-جۇرەگىمەن سەزىنىپ كەلگەن ادامعا كۇن سايىن وقىپ, ىزدەنۋگە تۋرا كەلەدى. الدىڭدا جيىرما بالا وتىرسا, ءبارىنىڭ جاي-كۇيىن تۇسىنە ءبىلۋىڭ كەرەك. ءبىلىم كۇندە جاڭارىپ جاتادى. سول بىلىمگە ىلەسىپ وتىرۋ قاجەت. قازىر وزىڭمەن جۇمىس ىستەۋ وتە ماڭىزدى.
- مەكتەپتىڭ مىندەتى – بىلىممەن بىرگە تاربيە بەرۋ. كەيدە بالانىڭ تاربيەسىنە مەكتەپ ەمەس, اتا-انا جاۋاپتى دەگەن دە پىكىر ايتىلادى. بالانىڭ قالىپتاسۋى مەن تاربيەسىندە مۇعالىمنىڭ ءرولى قانداي؟
ءشارىپ تۇراپ:
– مەن مۇنى ءۇش تۇرگە بولەمىن. بىرىنشىدەن, مۇعالىم تەك ءبىلىم بەرۋ عانا ەمەس, قوعامدا بولىپ جاتقان كەلەڭسىز ءىس-ارەكەتتەرگە پىكىرىن ايتىپ, سودان شىققان ءتۇيىندى وقۋشىلارعا جانە ءوز ۇجىمىنا ايتىپ, ءبولىسىپ وتىرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ەكىنشىدەن, ءوز ىسىڭە ىزدەنىسپەن قاراپ, جاڭاشا, تىڭ ويلارمەن ءبولىسىپ, ءوز پانىنە بايلانىستى زاماناۋي ادىستەردى ءبىلىپ, ۇيرەنىپ, سولاردى وقۋشىلارعا ۇيرەتىپ وتىرۋ ماڭىزدى. ۇشىنشىدەن, ۇستازدار كوبىنە ءوز بالالارىنا ءمان بەرە الماي قالادى. ۇستاز وتباسىندا اقىلشى, قامقورشى, ۇلگى تۇتار قاراپايىم اتا-انا بولۋى كەرەك. ءوز بالالارىنىڭ كەلەشەگىنە ءمان بەرۋ ماڭىزدى.
ارايلىم بەكبوسىنوۆا:
– تاربيە بەرۋ – مەكتەپتىڭ باستى مىندەتى. ويتكەنى ءال-فارابي بابامىز «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەن. رۋحاني قۇندىلىق, ادامگەرشىلىك, مەيىرىمدىلىك, پاراساتتىلىقتىڭ بارلىعى الدىمەن بەرىلگەن كەزدە وقۋشى العان ءبىلىمىن دۇرىس باعىتقا قولدانا الاتىنداي دەڭگەيگە جەتەدى. ودان كەيىن بالانىڭ تاربيەسىنە تەك اتا-انا, مۇعالىم, سىنىپ جەتەكشى عانا جاۋاپتى ەمەس. بالانىڭ تاربيەسىنە بۇكىل قوعام, مەملەكەت جاۋاپتى.
ايدانا شالقارقىزى:
– بۇل جەردە اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمەن قاتار, مۇعالىمدە دە بالانى وزگەرتە الامىن دەگەن سەنىمى بولۋى كەرەك. ويتكەنى بالا تاربيەسىندە مۇعالىمنىڭ ءرولى زور. قازىرگى تاڭدا بالالارعا كوبىنەسە كوڭىل ءبولۋ جەتپەيدى. بالا نازاردى مەكتەپتەن ىزدەپ كەلەدى.
ەكىنشى سىنىپقا ساباق وتكىزىپ جاتقانمىن. ءبىر كەزدە ەكى وقۋشى توبەلەسە كەتتى. مۇعالىم بار ەكەن دەپ قىسىلعان دا جوق. كەيىن ەكەۋىمەن جەكە-جەكە سويلەستىم. سويتسەم, بىرەۋى ساباق وقىعىسى كەلمەگەندىكتەن توبەلەس شىعارعان. ال ەكىنشىسى سىنىپتاستارىنان شەتتەتىلىپ قالا بەرەدى ەكەن. سوندىقتان وزىنە باسقالاردىڭ نازارى تۇسكەنىن قالاعان. جەكە سويلەسكەننەن كەيىن الگى بالا مەنى كورسە, «اپاي» دەپ جۇگىرىپ كەلەتىن بولدى. دەمەك, ونىمەن سويلەسكەنىم, كوڭىل بولگەنىم جاقسى اسەر ەتكەن.
- ءار مۇعالىمنىڭ ءوز قولتاڭباسى بار. ءسىزدىڭ وقۋشىلارمەن جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلىڭىز قانداي؟ نە نارسەگە ءمان بەرەسىز؟ نەنى نازاردا ۇستايسىز؟
ءشارىپ تۇراپ:
– كەز كەلگەن ادام – قوعامنىڭ مىزعىماس ءبىر بولىگى. مۇعالىم دە سولاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان ۇستاز بولعاننان كەيىن بىلىمگە, مادەنيەتكە ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك. ءار ۋاقىتتا اتا-بابالارىمىزدان كەلە جاتقان وزىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى, ءتىلىمىزدى, ءدىنىمىزدى قورعاپ, دامىتىپ وتىرۋ كەرەك. سولاردى نازاردان تىس قالدىرماۋ ماڭىزدى.
ارايلىم بەكبوسىنوۆا:
– ءار مۇعالىمنىڭ جىلدار بويى قالىپتاسقان ادىستەمەسى, تاجىريبەسى بولادى. ال ەندى وقۋشىلارمەن جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن كەزدە مەنىڭ ماماندىعىم قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولعاندىقتان, باستى نازاردا ۇستايتىنىم – بالالاردىڭ ءتىل تازالىعى. ساۋاتتىلىققا ءمان بەرەمىن. بالا نە جازسا دا, ءوز ويىنان تازا جازۋدى تالاپ ەتەمىن. ەكى اۋىز ءسوز سويلەسە دە, قازاقشا سويلەۋىن سۇرايمىن. سونىمەن قاتار كىتاپ وقۋعا كوپ نازار اۋدارامىن ءارى شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋدى دا تالاپ ەتىپ وتىرامىن. ويتكەنى بوس ۋاقىتتا كينوعا اپارۋ, سپەكتاكل كورسەتۋ دە تاربيەنىڭ ءبىر تەتىگى.
ايدانا شالقارقىزى:
– ءار سىنىپقا ءارتۇرلى ءتاسىل قولدانامىن. مىسالى, كىشكەنتاي بالالاردى مۇمكىندىگىنشە اشىپ, سويلەتۋگە, بىرگە جۇمىس ىستەۋگە, توپتىق جۇمىستار جاساپ, ەركىن ويلاندىرۋعا تىرىسامىن. مۇمكىندىگىنشە بالالاردىڭ شىعارماشىلىعىنا كوبىرەك كوڭىل بولەمىن. باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى 10 مينۋتتان ارتىق بىرنارسەنى ىستەي المايدى, جالىعىپ كەتەدى. سوندىقتان ءار 10 مينۋت سايىن ءارتۇرلى تاپسىرمالار بەرەمىن. ولاردى جالىقتىرىپ الماۋ ماڭىزدى. سودان كەيىن سىنىپتاعى بارلىق بالانىڭ قامتىلۋىن, ءبارىنىڭ سويلەۋىن, ساباققا قاتىسۋىن دا نازاردا ۇستايمىن.
