ءوڭىر رامىزدەرى: ۇستىن مەن ۇستانىم

«سوندىقتان مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ تانىمالدىعىن ارتتىرا ءتۇسۋ كەرەك. ول ءۇشىن بىرىڭعاي ديزاين-كودتى, ورتاق ستاندارتتى ساقتاۋ وتە ماڭىزدى. رامىزدەرىمىز بىرەگەي ۇلتتىق كودىمىزدى ناقتى ءارى ايقىن كورسەتۋى كەرەك. مەن جاقىندا اسسامبلەيا سەسسياسىندا ەلىمىزدىڭ گەرالديكا بەلگىلەرىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتتىم. الدىمەن وڭىرلەردىڭ جانە قالالاردىڭ تاڭباسىن بىرىڭعاي ۇلگىگە كەلتىرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. قازىر ولاردىڭ كوبىنىڭ مازمۇنى جانە ءپىشىنى اركەلكى. سوعان بايلانىستى قوعامدا ءجيى سىن دا ايتىلادى. بۇل سالاعا مۇقيات تالداۋ جاساپ, ورتاق ۇستانىمدار ازىرلەۋ قاجەت», دەدى پرەزيدەنت. بۇل – شىن مانىندە ەلىمىزدىڭ گەرالديكاسىنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسى.

وڭىرلىك رامىزدەر دامىماي, ەل نىشاندارىنىڭ بايراعى بيىك بولماسى انىق. قولدانىستاعى وڭىرلىك رامىز­دەردە ولكە ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋ, نەگىزگى بەلگىلەردى, بەينەلەردى العا شىعارۋ, تانىستىرۋ كورىنىس تاپقانىمەن, تالعامسىز, كەمشىن تۇستارى دا جەتەرلىك. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە ء«بىر ەل – ورتاق مەملەكەتتىك مۇددەنى» ايقىندايتىن يدەيا كورىنبەيدى. ءرامىز بەن يدەيا اراسىندا ساباقتاستىق, ۇيلەسىمدىلىك شاشىراڭ­قى. شارتتىلىقتار اركەلكى. ەلىمىزدەگى بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ جولىندا اۋماق­تىق-ەتنوستىق, تىلدىك-كونفەسسيالىق قاۋىمداستىقتى بىرىكتىرىپ, ازاماتتاردىڭ وتانشىلدىق ساناسىن دامىتۋ ماڭىزدى. وڭىرلىك رامىزدەر – وتانىمىزدىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەرىن تاريحي-گەوگرافيالىق, ەتنوگرافيالىق جاعى­نان سايكەستەندىرۋدى وڭتايلاندىراتىن, جەرگىلىكتى بيلىك پەن حالىقتى بايلانىس­تىراتىن يدەولوگيالىق قۇرال. الايدا ولاردىڭ ستيليستيكاسى, كوركەمدىك, سەمانتيكالىق مازمۇنى مەملەكەتتىك ساياسات پەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ باسىمدىقتارىن كورسەتەتىن ەلەمەنتتەردى قۇرامايدى. ءار ءوڭىردىڭ ايقىن دا ساۋاتتى ءرامىزى – وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جۇرەگىنە تۋىپ-وسكەن وڭىرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن ەلدىك سەزىمىن ۇيالاتىپ, جارقىن بولاشاققا دەگەن سەنىمدى وياتادى.

قازىر ەلىمىزدە 17 وبلىستىڭ 13-ىندە, 3 مەگاپوليستە, 186 اۋداننىڭ 137-سىندە, 89 قالانىڭ 33-ىندە وڭىرلىك ءرامىزى بار. بۇرىنعى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ 2015-2023 جىلدارى جۇرگىزگەن مونيتورينگى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردىڭ وڭىرلىك ءرامىزىن ازىرلەۋ, بەكىتۋ, قولدانۋ, پايدالانۋ جۇيەسىنىڭ دامىماعانىن كورسەتتى. وڭىرلىك رامىزدەردى مادەني-كوركەمدىك بەزەندىرۋ, يدەيالىق جەتىلدىرۋ جانە نور­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرمەن بەكىتۋ تاسىلدەرىن رەگلامەنتتەيتىن ادىس­­­نامالىق جانە زاڭنامالىق بازا جوق. وڭىرلىك رامىزدەردى بەكىتۋ بىرەسە ءماس­ليحاتتاردىڭ شەشىمدەرىن, بىرەسە اكىمدىكتەردىڭ قاۋلىلارىن, ەندى بىردە اكىمدەردىڭ وكىمدەرىن, تاعى ءبىر جولى كونكۋرستىق كوميسسيالاردىڭ حات­تامالىق شەشىمدەرىن قابىلداۋ ار­قىلى جۇزەگە اسىرىلعان. استانا مەن الماتى قالاسىن قوسپاعاندا, جەرگىلىك­تى اتقارۋشى ورگاندار مەن وكىلەتتى ورگانداردىڭ ءتيىستى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەرىنىڭ وڭىرلىك رامىزدەرىن بەكىتۋ جونىندەگى زاڭنامالىق وكىلەتتىكتەرى ايقىندالماعان. قولدانىستاعى زاڭ­نامادا دا وڭىرلىك رامىزدەردى ازىرلەۋ, بەكىتۋ, قولدانۋ جانە پايدالانۋ نور­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرمەن رەتتەلمە­گەن. وسىعان وراي جاڭارعان قوعامنىڭ سايا­سي-الەۋمەتتىك, مادەني-رۋحاني سالا­سىن قايتا قۇرىلىمداۋ كەزەڭىندە, گۋما­ني­تارلىق عىلىم وكىلدەرى, ساۋلەت, ديزاين, بەينەلەۋ ونەرى ماماندارى كۇش بىرىكتىرىپ, «قازاقستان گەرالديكاسى» تۇجىرىمداماسىن جاساپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى تاريح جانە ونەر فاكۋل­ت­ەتى كافەدرالارىنان ەلەكتيۆتى كۋرس اشىپ, كوللەدجدەر مەن مەكتەپتەردە ستارتاپ ۇيىرمەلەرىن ۇيىمداستىرىپ, ورتاق ەرەجە مەن ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىق ازىرلەۋى قاجەت.

استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ وڭىرلىك رامىزىنە كەلسەك, ەلوردا ءرامىزى ەكى بەينەنى – بايتەرەك پەن شاڭىراقتى بىرىكتىرۋ ارقىلى جاسالعان. بايتەرەك پەن شاڭىراق ەلىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنەن حابار بەرەدى. ەكەۋى دە سارى ءتۇستى. تورتكۇل دۇنيەنى قۇشاعىنا سىيعىزعان بايتەرەك – ءومىر مەن وركەندەۋ بەلگىسى. بايتەرەكتىڭ ۇشار باسىنداعى التىن جۇمىرتقانى شاڭىراق بەينەسى بەزەندىرىپ تۇر. شاڭىراق وتباسىنىڭ عارىش كەڭىستىگىمەن ورتاقتاستىعىن اڭعارتادى. بايتەرەككە اڭىزداعى سا­مۇرىق قۇستىڭ سامعاۋىن تانىتاتىن قۇس­قاناتى ويۋى سالىنعان. الماتى قالاسىنىڭ رامىزىندە قالانىڭ سەگىز اۋدانىن بەينەلەيتىن سەگىز الما گ ۇلىنىڭ بۇتاعىن تىستەگەن ءىربىس بەينەلەنگەن. ءىربىس مويىنىن ارتقا بۇرعان قالپى, العا كەتىپ بارادى. بۇل قالا دامۋىنداعى ەجەلگى كەزەڭمەن قازىرگى كەزەڭنىڭ ساباقتاستىعىن كورسەتەدى. ءىربىستىڭ جوعارعى جاعىندا الاتاۋدىڭ قارلى شىڭدارى مۇنارتادى. ءرامىز سىرتقى-ىشكى شەڭبەردەن تۇرادى. كوگىلدىر ءتۇستى سىرتقى شەڭبەر شاڭىراق باۋلارىمەن, ۋىق ۇياشىقتارىمەن جيەكتەلسە, التىن ءتۇستى ىشكى شەڭبەر قىزىل ءتۇستى ويۋ-ورنەكپەن كومكەرىلگەن.

وبلىستاردىڭ وڭىرلىك ءرامىزىن بايىپتاساق, جامبىل, اقمولا وبلىس­تارىنىڭ رامىزىندە تابيعي لاندشافتار قامتىلسا, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ ءرامىزى كەڭەس كەزەڭىنىڭ گەرالديكالىق بەلگىلەرى پايدالانىلعان. الماتى, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تارىنىڭ رامىزىندە قاناتتى ءىربىس پەن گريففيننىڭ سپيرالدى بەينەسى سياق­تى ميفتىك بەينەلەر الىنعان. جامبىل, قوستاناي وبلىستارىنىڭ رامىزىندە فلورا مەن فاۋنا بەينەلەرى باستى بەلگىلەر رەتىندە بەرىلگەن. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ رامىزىندە حالىق مۋزىكالىق اسپاپتارى كورىنىس تاپسا, جەتىسۋ وبلىسىنىڭ ءرامىزى شەڭبەر ىشىندە ورنالاسقان. شەڭبەردىڭ شەتى مەن ىشىندە ويۋ, جەتىسۋدىڭ تاريحي ورىندارى كورىنىس تاپقان. ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ رامىزىندە قازاق دالاسىنىڭ كيەلى جانۋارى – قۇلان بەينەلەنگەن.

اۋداندار مەن قالالاردىڭ وڭىرلىك ءرامىزىن دە جەتىلدىرۋ ماڭىزدى. مۇندا دا اۋماق ەرەكشەلىگىن كورسەتەتىن بەينەلەر, ەتنوگرافيالىق ەلەمەنتتەر, ازاتتىق اڭسارلارى, تابيعي وزگەشەلىكتەر كورىنىس تاپقان. بىراق ماماندار تاراپىنان ايتىلعان ناقتى سىن دا جوق ەمەس.

ءتۇرلى دەڭگەيدەگى رامىزدەر ءوز-وزىنەن تۋا سالمايدى. جوبانى تالقىلايتىن رەسپۋبليكالىق كوميسسيا 2011 جىلى 30 قىركۇيەكتە پرەزيدەنتتىڭ №155 جارلىعىمەن قۇرىلعان. كوميسسيا مەملەكەتتىك رامىزدەر مەن ۆەدومستۆولىق جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن وزگە دە ماراپاتتار گەرالديكاسى ماسەلەلەرىمەن اينالىسادى. سونداي-اق مەملەكەتتىك تۋ, ەلتاڭبا, گيمندى ورنالاستىرۋ, اۋىستىرۋ ەرەجەلەرىنىڭ بۇزىلماۋىن, ورناتىلعان مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ تەحنيكالىق جانە باسقا دا تالاپتارعا ساي كەلۋىن قاداعالايدى. كوميسسياعا وبلىستارداعى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەردى پايدالانۋ ستاندارتتارىن ساقتاۋىن انىقتاعان مونيتورينگ ناتيجەلەرى ۇسىنىلادى. وبلىس اكىمدەرىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەردى پايدالانۋ, قولدانۋ جانە ناسيحاتتاۋ جونىندەگى باياندامالارى, سونىمەن قاتار كەمشىلىكتەردى جويۋ شارالارى تۋرالى ەسەپتەرى تىڭدالادى. وسى سالاداعى جۇمىستىڭ ءساتتى ءجۇرۋى ساراپتامالىق كەڭەسكە دە بايلانىستى. مينيسترلىكتىڭ 2015 جىلى 10 جەلتوقسانداعى №380 بۇي­رىعىمەن قۇرىلعان مەملەكەتتىك رامىزدەر جانە گەرالديكالىق بەلگىلەر ماسە­لەلەرى جونىندەگى عىلىمي-كونسۋل­تاتيۆ­تىك ورگان – ساراپتامالىق كەڭەستىڭ جۇمى­سى حالىقتىڭ كوز الدىندا. بۇل كەڭەس مەملەكەتتiك رامىزدەر مەن گەرال­دي­­كالىق بەلگىلەردى ازىرلەۋ, پايدالانۋ, جە­­تiل­دiرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ازىرلەپ, نور­­ماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانى جەتiلدiرىپ وتىر.

وتاندىق گەرالديكانىڭ جاڭا ارناسى – وڭىرلىك رامىزدەردى ازىرلەۋ مەن سارالاۋ, بەكىتۋ وسىنداي كەزەڭدەردەن وتەدى. ارينە, اتالعان سالا جۇمىسى تولىق ورىندالدى دەۋگە ءالى ەرتە. الدا كوپ جوبا-جوسپارلار بار. بۇل ىستە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك, عالىم-زەرتتەۋشىلەر, ديزاين-سۋرەتشىلەر مەن ساۋلەتشىلەر, قوعامدىق ۇيىمدار بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋى ماڭىزدى.

ايدىن رىسبەك ۇلى,

گەرالديست عالىم