وسى ماقالامىزدا يگى ىستەرىن بايانداعالى وتىرعان شۇلەنگەر ازامات – ءاليار سەيىتوۆ. ول – جامبىل گيدرومەليوراتسيا ينستيتۋتىن بىتىرگەن مامان سۋشى, قازاق سۋ شارۋاشىلىعى كاسىپورنىنىڭ قىزىلوردا وبلىستىق فيليالى شيەلى وندىرىستىك ۋچاسكەسىنىڭ اعا ينجەنەر-گيدروتەحنيگى, سالا ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, سۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى. جومارت ازاماتىنىڭ قولىن بايلاماي, قايتا قولداپ, دەمەپ وتىراتىن زايىبى قۇتتىقىز ىقانوۆا – شيەلى اۋداندىق مۇراجايىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. ءالياردىڭ زامانداس وزگە مىرزا ازاماتتاردان ەرەكشەلىگى – ءسوز باسىندا ءمان-ماعىناسىن تاراتىپ ايتقان شۇلەنگەرلىكتىڭ بارلىق ماعىناسىندا ونىڭ بويىنان تابىلۋى, بولمىسى ايتقان سوزىنەن, اتقارعان ىسىنەن ايقىن كورىنىپ ءجۇرۋى.
بيىلعى وقۋ جىلى باستالعاندا ءاليار مەن قۇتتىقىز توڭىرەگىندەگى ەل ۇيرەنىپ قالعان ادەتتەگى ىستەرىن تاعى جاسادى. تەمىرجول بويىنداعى 21-بەكەت دەپ اتالاتىن اۋىلدا العاش مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ وتىرعان بارلىق بالاعا جانە ۇستازدارعا ءوز باقتارىندا وسىرگەن گۇل شوقتارىن جانە وعان قوسا بۋما-بۋما الما تاراتتى. كورگەن, ەستىگەن جان سۇيسىنەر مۇنداي قامقورلىق قۇشاعى گۇلگە, قالتاسى جەمىسكە تولىپ, شاتتىققا كەنەلگەن بالالار جۇرەگىنە ىزگىلىك بولىپ قۇيىلارى, جاقسى ونەگە ءومىر بويى ەسىنەن شىقپاسى انىق. ەڭبەك قۋانىشىمەن گۇلدەي قۇلپىرعان ءاليار مەن قۇتتىقىز تەك ءوز اۋىلدارىمەن شەكتەلىپ قالمايدى, القىزىل گۇل شوقتارى مەن ءتىل ۇيىرگەن ءتاتتى المالار كورشى جانسەيىت, المالى اۋىلدارىنىڭ بالاۋسا وقۋشىلارى مەن ۇستازدارىنا دا تاراتىلادى. ولاردىڭ بۇل ىزگىلىكتى ءىستى داستۇرگە اينالدىرعانىنا ون جىلدان اسىپتى.
ءالياردىڭ باعباندىقپەن اينالىسقانىنا قىرىق جىلداي بولىپتى. ءار ىسكە ءبىر نارسە سەبەپ. 1983 جىلى جازدا قازاقستاننان قىزىلوردا وبلىسىنان ەكى سۋشى مامان وزبەكستانعا بەكاباد قالاسىنا ءبىر ايعا ىسساپارعا جىبەرىلەدى. سونىڭ ءبىرى – ءاليار سەيىتوۆ. مىندەتى – وزبەك اعايىنداردىڭ سىرداريا وزەنىنەن قازاقستانعا جىبەرەتىن سۋ مولشەرىن كۇندە ولشەۋ, بەلگىلەنگەن مولشەردىڭ تۇراقتى بولۋىن, كەمىپ كەتپەۋىن قاداعالاۋ. بەكاباد قالاسىنىڭ ماڭىندا سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىنا فارحاد سۋ قويماسى سالىنعان ەكەن. بۇلار سول فارحاد سۋ قويماسىنان قازاقستانعا كەتەتىن سۋدى ولشەۋ كورسەتكىشتەرىن بەكاباد قالاسىنا ماسكەۋدەن ارنايى ۋاكىل بولىپ كەلىپ جاتقان كسرو سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مامانىنا, الماتىعا قازاق كسر سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە كۇندەلىكتى حابارلاپ وتىرادى.
ء«بىز سۋدىڭ بەرىلۋىن قاداعالاعان ءبىر اي ىشىندە قازاقستاننىڭ سۋ شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەكى رەت, ودان بولەك, وسى مينيسترلىكتىڭ باسقا دا دارەجەلى سۋ ماماندارى بىرنەشە رەت كەلىپ, ءبىزدىڭ وزبەك, تاجىك سۋ ماماندارىمەن بىرلەسىپ اتقارىپ جۇرگەن سۋ ولشەۋ جۇمىستارىمىزدىڭ ناتيجەلەرىن تالدايتىن, تۋىنداعان شۇعىل شەشۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر بولسا, ولاردى قازاق, وزبەك جانە تاجىك اعايىندار ءوزارا تالقىلاپ, مامىلەگە كەلىپ, ۋ-شۋسىز دەر كەزىندە رەتتەپ وتىردى», دەپ ەسكە الادى ءاليار.
سول بەكابادتا ءالياردى قايران قالدىرعان ءبىر نارسە – وزبەك ارىپتەستەرىنىڭ وزگەشە بەينەتكەشتىگى, باعباندىعى, ديقاندىعى. سۋ قويماسىنىڭ بيىك جاعالاۋى بوس قالماپتى, تۇنىپ تۇرعان باۋ-باقشا, جەمىس اعاشتارى ەدى. سۋدى بيىككە سوراپپەن تارتىپ شىعارىپ, سۋعارادى ەكەن. ولاردىڭ سۋشىلىعى مەن باعباندىعى قاتار ءجۇرىپ, بەينەتىنىڭ زەينەتىن كورىپ جاتادى.
وزبەك مۇراپتارىنىڭ بۇل ءىسى اليارعا ءبىز دە نەگە وسىلاي ىستەمەسكە دەگەن ۇلكەن وي سالادى. ويلاپ قانا قويمايدى, ءوز كاسىبىنە قوسا باعباندىقتى وسىلاي قولعا الادى. 21-بەكەت اۋىلىندا اعىپ جاتقان ەكى ارنانىڭ اراسىن باققا اينالدىردى, سۋدى بيىككە سوراپپەن شىعاردى. ەككەن اعاشتىڭ ءبارى بىردەي ءونىپ كەتە قويمايدى, قايتالاپ ەگۋىنە دە تۋرا كەلىپ جاتتى. گۇل وسىرۋگە قۇتتىقىزدىڭ بەيىمدىلىگى دە ۇلكەن سەپ بولدى. قىرى مەن سىرىن, وسىمدىك تابيعاتىن تۇسىنۋگە جىلدار كەتەتىن باعباندىق ونەرگە ۇيرەتكەن اكەسى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن گيدروتەحنيگى مۇقامەديار سەيىتوۆ ەدى. ءسوز ورايىندا ايتا كەتەيىك, ءالياردىڭ اعاسى دا سۋشى, ول – قازاق كسر سۋ شارۋشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى شايمەردەن باكىروۆ. ءالياردىڭ بۇل توسىن يگى ءىسى سول كەزدەگى وبلىس باسشىلارىنىڭ نازارىنا ىلىكتى, ءوڭىردىڭ مۇراپتارىن جيناپ, ءالياردىڭ ءىس-تاجىريبەسىن ۇيرەنۋگە ارنالعان ارنايى سەمينار دا وتكىزدى, سۋشىلارعا باعباندىقپەن اينالىسۋ دا مىندەتتەلدى. بىراق زاماننىڭ وزگەرۋى بۇل يگىلىكتى باستامانىڭ اياقسىز قالۋىنا اكەلىپ سوقتىردى.
قازىر اركىم ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ تىرشىلىك كەشكەن زاماندا ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىن كورۋ, ودان كۇنكورىستىك پايدا الۋعا بىرنەشە جىل ۇزاق ۋاقىت كەتەتىن باعباندىقپەن اينالىساتىندار سيرەك. وسى جاعدايعا جانى اشيتىن ءاليار جۇرگەن جەرىندە, ءباسپاسوز ارقىلى دا باعباندىقتى قايتادان قولعا الۋعا ەلدى شاقىرادى, جۇرتشىلىققا ۇندەۋ تاستايدى, تىڭ باستاما كوتەرەدى. بىراق سەلت ەتكەن قولداۋشىلار از. ەلىمىزدە جىلدان-جىلعا شيەلەنىسىپ كەلە جاتقان سۋ تاپشىلىعى جاعدايىندا سۋدى كوپ قاجەت ەتپەيتىن جەمىس باقتارىن ءوسىرۋ دە ىرىستىڭ ءبىر كوزى بولار ەدى. بۇل كاسىپتى قولداۋعا دا مەملەكەتتىك كوزقاراس كەرەك. جەڭىلدىكپەن نە قايتارىمسىز ۇزاقمەرزىمدى قارجىلىق قولداۋسىز ەكىنىڭ ءبىرى بۇل ىسكە بارا بەرمەيدى جانە ادامنىڭ ءبارى بىردەي باعباندىققا بەيىم ەمەس, بۇل دا ونەر, بۇعان دا بەيىم, ماشىق قاجەت.
– تاپشىلىقتىڭ ءبىر سەبەبى – ونسىز دا از سۋدى ەسەپسىز پايدالانۋ, ىسىراپشىلدىق, – دەيدى ءاليار سەيىتوۆ. – جەكە شارۋاشىلىقتاردىڭ كوبىنە بىرىڭعاي كۇرىش ەگۋگە كوشىپ كەتۋى, عىلىمي نەگىزدەلگەن اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن ساقتاماۋدىڭ سالدارى جىل سايىن وسى جەتىمسىزدىككە ۇرىندىرىپ وتىر. سالعان قاراجاتىن تەز قايتارىپ الۋدى جانە ۇستەمە مول پايدا تابۋدى كوزدەيتىن جەردى ۋاقىتشا جالعا الۋشى ينۆەستورلار كەلەشەك ءۇشىن جەر قۇنارلىلىعىن ساقتاۋدى ويلاي بەرمەيدى. ال كۇرىش, بيداي, جۇگەرى, جوڭىشقا, باقشا داقىلدارىن تاناپتارعا اۋىستىرىپ ەگۋ جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاپ قانا قويمايدى, ءونۋ, ءوسۋ مەرزىمى اركەلكى, سوعان قاراي سۋارۋ مەزگىلى دە ارقالاي, قاتار كەلە بەرمەيتىن ەتىپ عىلىمي ويلاستىرىلعان ەگىستىك جۇيەسى ەدى. بۇل ەگىستىكتەر جاعدايىنىڭ قاجەتتىلىگىنە قاراي ارقايسىسىنا سۋدى ءوز مەزگىلىندە مولشەرلەپ جىبەرىپ, ۇتىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, سول كەزدە از سۋدىڭ ءوزى بارىنە دە جەتىپ جاتاتىن. ەگەسىز قالعان سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ تالاي جىلدان قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەرىن كەزىندە قازاق كسر سۋ شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بولعان ناريمان قىپشاقباەۆتان باستاپ سۋ ماماندارى ءاردايىم-اق ايتىپ كەلدىك. پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىندا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, سۋدىڭ 30 پايىزى شىعىن بولدى, سۋ قۇرىلىستارىنىڭ 60 پايىزى توزدى. قوعا, قامىس ءشوپ باسقان, تالاي جىل تازارتۋ كورمەگەن ارنالاردان سۋ جۇرمەي قالدى. بيىل جامبىل وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋدانىنىڭ ەگىستىگى سۋدان قالىپ, توتەنشە جاعداي جاريالانعان كەزدە بارىپ بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارىلدى. جاز كەزىندە سىرداريا وزەنىنىڭ تابانى كورىنىپ جاتاتىن جاعدايعا جەتكەن ەدىك, كوكساراي سۋ قويماسىنا سۋ جيناۋ, دارياعا توسپا ورناتۋ ەگىس سۋارۋ كەزىندەگى تاپشىلىقتى شەشە المادى.
سۋ ماسەلەسىن اۋىل شارۋشىلىعى, ەكولوگيا مينيسترلىگى سياقتى ءتان ەمەس سالالاردىڭ قولىنان الىپ, مەملەكەت باسشىسى سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىن قايتا قۇرۋى كەش تە بولسا, ورىندى شەشىم ەدى. ەندى الداعى ۋاقىتتا سۋ ماسەلەسىندە قىرعىز, وزبەك, تاجىك اعايىندارمەن ماماندار تىلىندە سويلەسە الاتىن ىزدەۋشى بار. بىراق تالاي جىلعى يەسىزدىكتىڭ سالدارىن جويۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك, بىلىكتى ماماندار دا ازايعان.
41 جىل مۇراپ بولعان ءاليار وسىلاي تولعانادى, كۇيىنەدى, قۋانادى. شۇلەنگەر مۇراپ – تۋعان جەرگە ءنار بەرگەن, يگى تىرلىگى ءار بەرگەن, ءومىرىن ءوز قولىمەن ءماندى دە, ءساندى ەتە العان ازامات. جاسامپاز ەڭبەككە باستايتىن تىنىمسىز ىزدەنىسى, وزىق ويى ادامدى بەيجاي قويا ما, ول اۋدان, قوعام ءومىرىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا دا ويلارىن ورتاعا سالىپ, جيىنداردا, ءباسپاسوز بەتىندە ءاردايىم ماسەلەلەر كوتەرىپ جۇرگەنى.
بيىل شيەلى اۋدانىنىڭ قۇرىلعانىنا 95 جىل تولىپ وتىر. شيەلى داڭقىن اسىرعان ونىڭ جانى جايساڭ, قايراتى قۇرىش ەڭبەك ەرلەرى. ولارعا «شيەلى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» مارتەبەلى اتاعىن بەرۋ داستۇرگە اينالعان. وسى اتاققا ەل قامىن ويلاعان, ءىسى ونەگەلى, ەڭبەگى بەرەكەلى, زامانىنىڭ ەرى مۇراپ ءاليار سەيىتوۆ تە لايىق.
اقايدار ىسىم ۇلى,
«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ
ارداگەر ءجۋرناليسى
استانا
