ءتىپتى بالالاردىڭ 17,5 پايىزى سەرگىتكىش سۋسىندى اپتاسىنا بەس-التى رەت تۇتىنادى. ماماندار زيانىن ايتىپ دابىل قاقسا دا ناتيجە بولماي تۇر. سونىڭ سالدارىنان جۇرەك تالماسىنا شالدىعىپ, اۋرۋحانا توسەگىنە تاڭىلعان ازاماتتار سانى كوبەيگەن. ەندى ەلىمىزدە 21 جاسقا تولماعاندارعا مۇنداي كۇش بەرەتىن سۋسىنداردى ساتۋعا تىيىم سالىنۋى مۇمكىن.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, ەلىمىزدە مينەرالدى جانە گازدالعان سۋلاردى قوسپاعاندا, الكوگولسىز سۋسىنداردى ءىشۋ كولەمى 2018 جىلى 1 ملرد 329 ملن ليتردەن 2022 جىل قورىتىندىسىندا 2 ميلليارد 387 ميلليون ليترگە دەيىن كۇرت وسكەن. سونىڭ ىشىندە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ ۇلەسى جوعارى. كەي دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك, وتانداستارىمىز مۇنداي سۋسىنداردىڭ كۇنىنە 30 مىڭ ءليترىن ىشەدى. دەمەك نارىقتا «قۋات بەرەدى», «قاناتتاندىرادى» دەپ جارنامالانىپ جۇرگەن سۋسىنداردىڭ ساۋداسى قىزىپ تۇر.
ءارى تۇتىنۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە «ۇيقى كەلسە – سەرگىتەدى» نەمەسە «ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار اعزانى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتەدى» دەگەن جاڭساق تۇسىنىك تە قالىپتاسقان. ءسويتىپ, ءتانى شارشاپ, كۇش جيناعىسى كەلگەندەر «سيقىرلى» سۋسىندى ءسىمىرىپ الادى. دارىگەرلەر بولسا, ونىڭ ىشىندە ەشقانداي ەنەرگيا جوق, ول تەك ەنەرگيا قوزدىرۋشى ەكەنىن ايتىپ الەك.
دەسە دە, ەسكەرتپەنى ەلەمەي, ەنەرگەتيكالىق سۋسىندى ەلىرىپ ءىشىپ, اۋرۋحانا توسەگىندە جاتقاندار كوپ. ماسەلەن, الماتىدا جارتى جىلدان استام ۋاقىت ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار ءىشىپ, فاستفۋدپەن تاماقتانعان 17 جاستاعى ءجاسوسپىرىم اۋىر حالدە اۋرۋحاناعا جەتكىزىلگەن. تەكسەرۋ كەزىندە ناۋقاستىڭ قىزۋى كوتەرىلىپ, ەرىننىڭ قاناۋى, اۋىز قۋىسىنىڭ جارالارى, بۋىنداردىڭ اۋىرۋى جانە مۇرىننان قان كەتۋ سەكىلدى بەلگىلەر بايقالعان. ءتىپتى جەتكىنشەك جۇرە الماعاندىقتان, ونى اۋرۋحاناعا اربامەن اكەلۋگە تۋرا كەلگەن.
«باۋىر جۇمىسى ناشارلاعاندىقتان بالاعا «باۋىر قىزمەتىنىڭ بۇزىلۋى» دەگەن دياگنوز قويدىق. باۋىرداعى كواگۋلياتسيا فاكتورلارى سينتەزىنىڭ بۇزىلۋى. ياعني پروترومبيندىك كەشەندى فاكتورلاردىڭ جۇرە پايدا بولعان تاپشىلىعى. گەموفيليا دياگنوزى راستالمادى. ك ءۆيتامينىن ەنگىزۋ جانە ونى تولىقتىرۋ ارقىلى ەمدەۋ جۇرگىزىلدى», دەدى الماتى قالاسى بويىنشا تاجىريبەلى دارىگەر – باس بالالار گەماتولوگى, №2 بالالار اۋرۋحاناسى گەماتولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۇلجالعاس ايتجانوۆا.
ەلوردا تۇرعىنى التىنبەك الدەشوۆ تە – سەرگىتكىش سۋسىنداردى كوپ قولداناتىنداردىڭ ءبىرى. ءبىر جىل بۇرىن ەسىنەن تانىپ, اۋرۋحاناعا جەتكىزىلگەن ول قازىر ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردان تۇبەگەيلى باس تارتقان.
– كومپيۋتەردە كوپ جۇمىس ىستەيمىن. ۆيدەو مونتاجدايمىن, سونىمەن كۇنىنە 10 ساعاتتان ارتىق ۋاقىتىم مونيتورعا تەلمىرۋمەن وتەدى. كوزىڭ دە, ءوزىڭ دە شارشايسىڭ. ماعان «Gorilla» كۇش بەرەتىن. كۇنىنە 4-5 قۇتىعا دەيىن ىشەتىن بولدىم. كەيدە تاماق تا ىشپەي, ەنەرگەتيكالىق سۋسىندى ءىشىپ جۇرە بەرەتىن ەدىم. الايدا جارتى جىل بۇرىن كوزىم قاراۋىتىپ, دەنەم السىرەپ, ءجيى ەستەن تانىپ قالاتىن بولدىم. ونى ءبىر كۇنى انام كورىپ, بىردەن دارىگەرگە اپاردى. ارينە, جاقسى جاڭالىق ەستىمەيتىنىمىز انىق ەدى. دارىگەرلەردىڭ «ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى وسىلاي ىشە بەرسەڭ, ءولىپ كەتۋىڭ دە مۇمكىن», دەگەنىن ەستىپ انام ونداي سۋسىنداردى ىشۋگە مۇلدەم تىيىم سالدى. باسىندا قيىن بولعانىن جاسىرمايمىن. اپتاسىنا 1-2 رەت ءىشىپ تە ءجۇردىم. كەيىن ونى سۋمەن الماستىردىم. سولاي ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ىزدەمەيتىن دە بولدىم, – دەدى ا.الدەشوۆ.
ەنەرگەتيكالىق سۋسىن – كوفەين, تاۋرين, گليۋكوزا جانە باسقا دا ۇدەتكىش ينگرەديەنتتەرمەن بايىتىلعان سۇيىقتىق. تەوريالىق تۇرعىدا سۋسىن ميدىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, فيزيكالىق كۇش كەزىندە وعان قارسى توزىمدىلىك پەن قوسىمشا قۋات بەرۋگە ءتيىس. بىراق ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سۋسىن قۇرامىنداعى كوفەيندىك زاتتار ادام بويىنداعى ءبىر تاۋلىككە جەتەتىن قۋاتىن 2-3 ساعاتتىڭ ىشىندە جۇمىلدىرىپ, سول ساتتە بەلسەندى بولۋىنا سەپ بولادى دا, ارتىنشا ورگانيزم السىرەپ, دەنەسى زورىعادى.
«جەدەل حيرۋرگيا بولىمشەسىنە اسقازاننىڭ جەدەل ويىق جاراسى مەن ەروزياسىنان قان كەتۋمەن تۇسكەن جاس جىگىتتەردى كوپ بايقادىم. سونداي-اق قابىلداۋ بولىمىنە ءىشتىڭ تۇسىنىكسىز اۋىرۋى, جۇيكە قوزۋى, مازاسىزدانۋ, جۇرەك اينۋى, دارەتى بۇزىلعان جاس جىگىتتەر كوپ جۇگىنەدى. كەيبىر ناۋقاستاردى جانساقتاۋ بولىمىنە جاتقىزۋعا تۋرا كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى ابدومينالدى ورگانداردىڭ جەدەل حيرۋرگيالىق اۋرۋلارىن دياگنوستيكالاۋدا قيىندىقتار تۋدىرادى, حيرۋرگتەر ءمان-جايدى انىقتاۋ ءۇشىن دياگنوستيكالىق لاپاروسكوپياعا جۇگىنەتىن جاعدايلار بولادى. بارلىق جاعدايدا ناۋقاستار ەنەرگەتيكالىق سۋسىندى كۇنىنە 3-4 قۇتىعا دەيىن ۇزاق ۋاقىت قابىلداعانىن ايتادى», دەدى جوعارى ساناتتى حيرۋرگ-دارىگەر, س.د.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ №1 حيرۋرگيالىق اۋرۋلار كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ابىلاي بايماحانوۆ.
نەگىزى ەنەرگەتيكتەردە كوفەين كوپ. مىسالى, بىزدە تانىمال «Redbull» سۋسىنىنىڭ 250 ميلليليترىندە 80 مگ كوفەين بار. «Monster» سۋسىنىنىڭ 480 مل – 160 مگ كوفەين, «Gorilla» مەن «Dizzy» سۋسىنىندا 100 مل – 30 مگ كوفەين بار. بۇل سۋسىندار جوق دەگەندە 0,3 جانە 0,5 ليتر بولىپ ساتىلادى. ال ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ادام ءبىر كۇندە 63 مل كوفەيننەن ارتىق تۇتىنباۋى قاجەت. بۇعان قوسا, سەرگىتكىش سۋسىن قۇرامىندا قانت كوپ.
«بۇل سۋسىندى قان قىسىمى جوعارى ادامدارعا مۇلدەم ىشۋگە بولمايدى. راسىندا كوفەيندى اسا كوپ پايدالانۋ ولىمگە الىپ كەلەدى. ەنەرگەتيكالىق سۋسىنعا تاۋەلدى بولماس ءۇشىن سۋدى كوپ ءىشۋ قاجەت. وسىلايشا, سۋسىنعا دەگەن قاجەتتىلىكتى باساسىز. «ۆ» توبى ۆيتاميندەرىن جانە ماگني ءىشىپ, اراسىندا جەڭىل سپورتپەن شۇعىلدانۋ كەرەك», دەدى وتباسى نۋتريتسيولوگى ليليا ما.
سەرگىتكىش سۋسىنداردى تۇتىنۋدىڭ اۋقىمى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. قازىر دۇكەن سورەلەرىندە جالعان ەنەرگەتيكالىق سۋسىن ساۋدالاپ جۇرگەندەر دە بار. قۇزىرلى ورگاندار بىلتىر 364 ەنەرگەتيكالىق سۋسىن ءتۇرىن سىناقتان وتكىزىپتى. سويتسە 30 ءتۇرلى ءونىم تەحنيكالىق رەگلامەنت تالاپتارىنا ساي كەلمەي شىققان. ونىڭ بەسەۋى قاۋىپسىزدىك, 10-ى ءونىم قوسپالار كورسەتكىشتەرىن, ال 17-ءسى تاڭبالاۋ تالاپتارىن بۇزعان. ەسكەرە كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, قاۋىپتى ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ بارلىعى شەتەلدەن كەلگەن. ماسەلەن, رەسەيلىك سۋسىنداردىڭ قۇرامىندا ناتري بەنزواتىنىڭ مولشەرى نورمادان اسىپ كەتكەن. ەسكەرە كەتسەك, بۇل قوسپا ءونىمنىڭ جارامدىلىق مەرزىمىن ۇزارتۋ ءۇشىن پايدالانىلادى.
جاقىندا شىمكەنت قالاسىندا دا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى زاڭسىز ازىرلەگەن جاسىرىن تسەحتىڭ جۇمىسى اشكەرەلەندى. تەكسەرۋ بارىسىندا سۋسىن تولتىرىلعان 21 مىڭ كونترافاكتىلى تاۋار تاركىلەنگەن. ميكروبيولوگيالىق زەرتتەۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ جاساعان ساراپتاما قورىتىندىسى بويىنشا, تاركىلەنگەن تاۋار تۇتىنۋعا مۇلدەم جارامايدى ءارى ادام اعزاسىنا وتە زياندى بولىپ شىققان. قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تسەحتىڭ ىشىنەن مۇنان بولەك بوس قۇتىلار, قاقپاق, قۇرعاق قوسپا مەن قاپتاما زاتتارىن ايعاقتى زات رەتىندە الدى.
ەڭ سوراقىسى قوعامدا اتا-انا مەن مەملەكەت تاراپىنان جەتكىلىكتى باقىلاۋدىڭ دا جوقتىعى جاسىرىن ەمەس. ۇلتتىق قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعى وقۋشىلار اراسىندا ساۋالناما جۇرگىزگەن ەدى. وعان ەلىمىزدىڭ 20 وڭىرىنەن 11-15 جاس ارالىعىنداعى 8,5 مىڭنان اسا وقۋشى قاتىسقان. ناتيجەسىندە, جاسوسپىرىمدەردىڭ شامامەن 45%-ءى ەنەرگەتيكالىق سۋسىندى ءىشىپ كورگەنىن مويىندادى. ال كامەلەتكە تولماعانداردىڭ شامامەن 3%-ى كۇن سايىن ەنەرگەتيكالىق سۋسىندى ىشەتىنىن راستاعان. وسى رەتتە ۇكىمەت وتىرىسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اجار عينيات ەنەرگەتيكالىق سۋسىندارعا جاس ۇرپاقتىڭ قۇمارتۋى الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىرعانىن ايتتى.
«سالاماتتى ءومىر سالتى داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى كومەك ۇيىمدارىندا 452 سالاماتتى ءومىر سالتى كابينەتى, 4 608 دەنساۋلىق مەكتەبى, تەمەكىگە قارسى كابينەت جانە 157 جاستار دەنساۋلىق ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. تەمەكىنى تۇتىنۋدى ازايتۋ ءۇشىن 2023 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ تەمەكى ونىمدەرىنە اكتسيزدىڭ ستاۆكالارى كوتەرىلدى. تۇتىنۋدىڭ ەلەكتروندىق جۇيەلەرىنىڭ (ۆەيپتەر), ولار ءۇشىن حوش يىستەندىرگىشتەر مەن سۇيىقتىقتاردىڭ اينالىمىنا تولىق تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ بويىنشا ماجىلىستە زاڭعا وزگەرىستەر قاراستىرىلدى. 21 جاسقا دەيىنگى ادامدارعا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ساتۋعا تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ جونىندەگى نورمانى تالقىلاۋ ءراسىمى جۇرگىزىلۋدە», دەدى مينيستر.
ايتا كەتەيىك جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ كەيبىرىندە جاسوسپىرىمدەردىڭ ەنەرگەتيكالىق سۋسىن ىشۋلەرى مەن اگرەسسيۆتى مىنەز-ق ۇلىق تانىتۋلارى اراسىندا ءوزارا بايلانىس بارى انىقتالعان. اسىرەسە, وسىنداي سۋسىنداردى كۇندەلىكتى ىشەتىندەردە اشۋشاڭدىق كوبىرەك بايقالعان. سوندىقتان ەنەرگەتيك تۇتىنۋدىڭ قاۋىپتىلىگى مەن سۋسىنعا تىيىم سالۋ ماسەلەسى بۇكىل الەمدە قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. بۇگىندە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى «قۇرىقتاۋدا» تۇرىكمەنستان قازاقستاندى باسىپ وزدى. ال قىرعىزستان بيلىگى «جارناما تۋرالى» زاڭىنا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى جارنامالاۋعا تولىعىمەن تىيىم سالدى. بۇعان قوسا وزبەكستان, ازەربايجان, بەلارۋس, قىرعىزستان دا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى كامەلەت جاسىنا تولماعاندارعا ساتۋعا تىيىم بار. فرانتسيا, دانيا جانە نورۆەگيادا سەرگىتكىش سۋسىندار تەك ءدارىحانالاردا عانا ساتىلادى ەكەن.
