سالعىرتتىقتان ساقتانايىق!

جول جۇيەسىنە FIDIC قاعيداسى تولىق كىرەدى

– جوعارىدا ايتىلعان مەملەكەت­تىك ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن كولىك مينيستر­لىگى قايتادان قۇرىلدى. سەبەبى جول ماسەلەسى ەشقاشان وزەكتىلىگىن جويعان ەمەس. ەڭ الدىمەن, قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋىمىز كەرەك, – دەدى جاسۇو باس ديرەكتورى ز.ساعىنوۆ.

جول قۇرىلىسى سالاسىندا 30 جىل­دان اسا تاجىريبەسى بار مامان بۇعان دەيىن دە ستراتەگيالىق سالاعا پروفيل­دىك مينيسترلىك كەرەك دەگەندى ۇنەمى اي­تىپ جۇرەتىن. اۋەلى تاريحقا كوز جۇگىر­تەيىك. قازاق كسر اۆتوموبيل جولدارى مينيسترلىگى 1987 جىلى قۇرىلىپ 1994 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدى. ول كەز­دە قازاق جولدارى وداقتاعى ەڭ جاقسى­لار­دىڭ ءبىرى سانالدى. جىل سايىن 17 مىڭ شاقىرىم جولدى جوندەۋگە 1 ميلليارد دوللارعا جۋىق قارجى ءبولىنىپ كەلدى. سو­دان كەيىن قايتا قۇرۋلار كەزەڭى باس­تالدى.

بىرنەشە سالا ءبىر قۇرىلىمعا بىرىگىپ قارجىلاندىرۋ ازايدى. بۇل جول قۇرىلى­سى سالاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا اكەلىپ سوقتى. جىل وتكەن سايىن بولىنەتىن قاراجات كو­لەمى ازايا بەردى, ال جوندەلۋگە ءتيىس جول­دار­دىڭ شاقىرىمدارى ۇزارا بەردى, ۇزارا بەردى.

«بۇگىندە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسى جۇيكەنى توزدىرىپ تۇر. تىم ۇزاق ۋاقىتتى شىعىندايتىن, شاعىمداردان كوز اشتىرمايتىن جۇيەدە اشىقتىق مۇل­دە جوق. سوندىقتان جولداۋدا پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ ساپالى جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋدى تاپسىردى. وسى ماق­ساتتار ءۇشىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا جول سالاسىن ءتيىمدى باسقارۋعا, بيۋدجەت قاراجاتىن ۇتىمدى پايدالانۋعا جانە بارلىق دەڭگەيدە سىبايلاس جەم­قورلىق قاۋپىن ازايتۋ­عا مۇمكىندىك بەرەتىن FIDIC قاعي­دا­لار­ى ەنگىزىلەتىن بو­لادى», دەدى سالا باسشىسى.

FIDIC كونسالتينگتىك ينجەنەرلەردىڭ حالىقارالىق فەدەراتسياسى 1913 جىلى قۇرىلعان. بۇگىنگى تاڭدا جاھاندىق ورتا­لىقتىڭ ميلليوننان اسا ينجەنەر­لىك ماماندارى مەن 100-دەن اسا ەلدە 40 مىڭعا جۋىق ۇيىمى بار ەكەن.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە FIDIC كەلىسىمشارت­تا­رى تەك حالىقارالىق قارجى ينستي­تۋت­تارى (دۇنيەجۇزىلىك بانك, ادب, ەقدب) قارجىلاندىراتىن جوبالاردا قول­دا­نىلادى. ونىڭ ىشىندە «بالقاش – بۋرىلبايتال – كۇرتى – قاپشاعاي», «قاندىاعاش – ماقات», «اتىراۋ – استرا­حان – رەسەي شەكاراسى». ەندى كە­لى­سىم­شارتتىڭ بۇل نىسانىن جاسۇو باس دي­رەكتورى تۇسىندىرگەندەي, بيۋدجەت قا­را­جاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بارلىق جول جوباسىندا, ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولداردا دا قولدانۋ جوسپارلانىپتى.

«سالانىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارمەن بايلانىستى تاعى ءبىر ماسەلەسى – مەردىگەرلەر. بۇگىنگى تاڭدا ءىرى كومپانيا­لار تەندەرلەردى ءجيى جەڭىپ الادى. بىراق جولدى ءوزى سالۋعا ونشا ق ۇلىق تانىتپايدى. ياعني جۇمىستى جەتكىلىكتى ەڭبەك جانە ماتەريالدىق رەسۋرستارى (جۇمىس كۇشى, تەحنيكا, اككرەديتتەلگەن زەرتحانا) جوق قوسالقى مەردىگەرلەرگە بەرەدى. كونكۋرسقا قاتىسۋشىلار تەحنيكانى جالعا الۋ شارتىن كورسەتەدى, شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ونداي تەحنيكاسى جوق بولىپ شىعادى. جۇمىس كۇشى جەتكىلىكسىز, دۇرىس تەحنيكاسى جوق مەردىگەر قۇرىلىس ماۋسىمىنىڭ ورتاسىندا جۇمىستى توق­تاتىپ قويۋ فاكتىلەرى ءجيى كەزدەسەدى», دەدى ز.ساعىنوۆ

ساتىپ الۋ پورتالىندا جوبالاۋ-سمەتا­لىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋ بولىپ تابى­لاتىن كونكۋرستا, زاڭ مەملەكەتتىك سا­راپتاما قورىتىندىسىمەن ۇقساس جۇ­مىستاردى ورىنداۋدا 10 جىلدىق ۇز­دىكسىز تاجىريبەنىڭ بولۋىن تالاپ ەتەدى. الايدا جوبالاۋ ۇيىمدارى ءارتۇرلى سەبەپپەن ساراپتاما قورىتىندىلارىن الا المايتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى.

ال تەندەردى ۇتىپ العان شەتەلدىك كوم­پانيالار ءبىزدىڭ ەلدە جۇمىستى جاب­دىق­سىز قوسالقى مەردىگەرلىكپەن جۇر­گىزەدى (كەدەندىك تولەمدەردى تولەۋ قا­جەت­تىلىگىنە بايلانىستى). كوبىنەسە مەر­دى­گەر­لەردىڭ جەكە سىناق زەرتحاناسى جوق. تەك جالعا الىنعان نەمەسە ناشار جاب­دىقتالعان زەرتحانالار بولىپ كەلەدى. بۇل سايىپ كەلگەندە ساپاسىز جولداردىڭ سا­لىنۋىنا جول اشادى.

قولدا بار بارلىق ەڭبەك رەسۋرسىن ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتاي وتىرىپ, ولار ۇزدىكسىز تاجى­ريبەنى راستاۋ مۇمكىندىگىن جوعالتادى. وسى­لايشا, فورمالدى تۇردە دالەل­دەنگەن 10 جىلدىق تاجىريبەسى بار الەۋەتتى جەتكىزۋشىلەر ءبىر-بىرى­مەن باسە­كەگە ءتۇسىپ, ودان كەيىنگى بار­لىق جىلى اۆتو­موبيل جولدارىن جو­بالاۋ سالاسىندا تۇراقتى جەڭىمپاز­دار بولۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بار. بۇل سالاداعى باسەكەلەستىكتىڭ جولىن كەسەدى.

«قولدانىستاعى ەرەجەنىڭ نورمالا­رىندا باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ءۇشىن جاع­داي­لار قاراستىرىلماعان. مەم­لەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرىنىڭ تا­لاپتارىن قايتا قاراۋ قاجەت. ونىڭ ىشىندە كون­كۋرستىق قۇجاتتامادا تالاپ ەتىلەتىن شتات سانىنىڭ 70%-دان كەم ەمەس بولىگى بىلىكتى ماماندار بولۋى شارت. وعان قوسا كەمىندە 50%-ىن قۇرايتىن جەكە جابدىعىنىڭ بولۋى جانە كومپانيانىڭ اككرەديتتەلگەن سىناق زەرتحاناسى جانە ت.ب. بولۋى كەرەك دەگەن تالاپتى قوسقان دۇرىس», دەيدى جاسۇو باسشىسى.

ساپاسىز جول ساپالى ءبىلىمنىڭ جوقتىعىنان

جول قۇرىلىسىنداعى تاعى ءبىر وزەك­تى ماسەلە – تەحنيكالىق قاداعالاۋ قىز­مە­تىنىڭ ساپاسىز جۇمىسى. زاڭ بويىنشا تەحنيكالىق قاداعالاۋ قۇرىلىس-مون­تاجداۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىن, پاي­دالانىلاتىن ماتەريالداردىڭ, كونس­ترۋكتسيالار مەن جابدىقتاردىڭ, ولار­دىڭ جوبالىق قۇجاتتاماعا, تەحني­كا­لىق رەگلامەنتتەردىڭ تالاپتارىنا, ينجەنەرلىك ىزدەستىرۋلەردىڭ ناتيجەسى بو­لۋى مەن دۇرىستىعىن تەكسەرۋگە مىن­دەتتى. نەگىزگى مىندەت – اقاۋلار مەن بۇزۋشىلىقتاردى جەدەل انىقتاۋ جانە ولار تۋرالى تاپسىرىس بەرۋشىلەر مەن مەردىگەرلەردى حاباردار ەتۋ.

«تاجىريبەدە تەحنيكالىق قاداعالاۋ ينجەنەرلەرىنىڭ جۇمىسى ناشار جۇر­گىزىلەدى. ادەتتە ولار نىسانداردا ءجيى بولمايدى, ياعني تەحنيكالىق قاداعالاۋدى فورمالدى تۇردە جۇزەگە اسىرادى. كوپ­شى­لىگىنىڭ جول سالاسىندا ارنايى ءبىلى­مى جوق. ءبىر ينجەنەر بىرنەشە ۇيىمدا جۇمىس ىستەيدى جانە بىرنەشە جول, قۇرىلىس جوبالارىنا قاتىسادى. مۇنداي جاعدايلار ازايماي وتىر. بيىلدىڭ وزىندە ءارتۇرلى كوم­پانيانىڭ اتىنان بىرنەشە ۋچاس­كەدە ءبىر ۋاقىتتا تەحنيكالىق قا­داعالاۋ جۇرگىزگەنى تۋرالى 50 فاكتى انىق­تالدى», دەيدى ز.ساعىنوۆ.

وتكەن جىلى جول اكتيۆتەرى ساپاسى­نىڭ ۇلتتىق ورتالىعى جۇمىس ورىن­دا­رىن­دا ينجەنەر-تەحنيكالىق قادا­عا­لاۋ­­­دىڭ جوقتىعى بويىنشا 185 فاكتىنى انىق­تاسا, بيىلعى جىلدىڭ باسىنان بەرى 141 ۇق­ساس فاكتى تىركەلگەن. بۇل ورتالىق ما­مان­دارى ايىنا 4 رەت تاڭدامالى تەك­­سەرۋگە شىققان كەزدەگى انىقتالعان جايتتار.

نەگىزىندە, مۇنداي فاكتىلەر جەر­گىلىكتى جەلى نىساندارىندا ءجيى كەزدەسەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى كاسىپورىن انىق­تاعان دەرەكتەرگە سايكەس كەلمەيتىن 8,4 مىڭ جول-قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ 7 مىڭ­نان اسا سىناماسى وبلىستىق جانە اۋدان­دىق ماڭىزى بار جولداردان, قالالار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ كوشەلەرىنەن الىنعان.

جولداردىڭ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاعاننان كەيىن, جاسۇو زاڭنامادا كوزدەلگەن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ءۇشىن ماتەريالداردى مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس ينسپەكتسياسىنىڭ وبلىستىق باسقارمالارىنا جولدايدى. 2020 جىلدان بەرى وسىنداي 500-گە جۋىق ءوتىنىش جىبەرىلگەن. الايدا ولاردىڭ 35%-ى بو­يىنشا عانا وڭ شەشىم قابىلداپ, قالعان 65%-ى بويىنشا تەرىس جاۋاپ الىنعان نەمەسە شەشىم قابىلدانباي جاۋاپسىز قالىپتى.

«سوڭعى جىلدارى جولداردى ورتاشا جوندەۋگە باسا نازار اۋدارىلعان. جىل سايىن 200 ميلليارد تەڭگە­دەن اسا قاراجات, ونىڭ ىشىندە تەح­ني­كالىق قاداعالاۋ قىزمەتىنە 10 ميل­لياردقا جۋىق تەڭگە بولىنەدى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك ساۋلەت قۇرى­لىس باسقارمالارى بەرگەن تەرىس جاۋاپ­تاردىڭ نەگىزگى سانى ءدال وسى ورتاشا جوندەۋ نىساندارى بويىنشا الىنعان. مسقب ءوز شەشىمدەرىن «قر ساۋ­لەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىز­مەتى تۋرالى» زاڭىنا سايكەس اۆتومو­بيل جولدارىن ورتاشا جوندەۋ كەزىندە جىبە­رىل­گەن بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن ادامداردى جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتۋ وكىلەتتىگىنىڭ جوق­تىعىمەن نەگىزدەپ وتىر. كوبىنەسە ول جەر­دە تەحنيكالىق قاداعالاۋدى جۇزە­گە اسىراتىن ادامدارعا ەشقانداي شارا قولدا­نى­لىپ جاتقان جوق», دەيدى ساراپشىمىز.

بىراق اتالعان مەكەمە انىقتاعان بۇزۋ­شى­لىقتار – كەرن قالىڭدىعىنىڭ سايكەس كەلمەۋى, جابىن توسەۋ تەحنولوگيا­سىنىڭ بۇزىلۋى – جولداردىڭ ساپاسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى ەكەن.

اۆتوجول كوميتەتىنىڭ قۇزىرى ارتسا يگى

سوندىقتان بيۋدجەت قاراجاتى ەسە­بى­­نەن قارجىلاندىرىلاتىندىقتان جول­دار­دى ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇر­­گىزۋ كەزىندە سالعىرتتىققا جول بەرمەۋ كەرەك. جاسۇو تەحنيكالىق قاداعا­لاۋ­دى ەكى سالاعا – قالا قۇرىلىسى جانە جول سالاسىنا ءبولۋدى ۇسىنادى. جول شا­رۋاشىلىعىنداعى باقىلاۋ-قا­داعا­لاۋ فۋنكتسيالارىن جاڭادان قۇ­رىل­عان كولىك مينيسترلىگىنىڭ جول كومي­تەتىنە بەرىلگەنىن ءجون سانايدى. ال كو­ميتەتكە ءوز كەزەگىندە تەحنيكالىق قا­داعالاۋ ۇيىمدارىن اككرەديتتەۋ جانە تەح­ني­كا­لىق قاداعالاۋ ساراپشىلارىن اتتەستاتتاۋ, سونداي-اق جول قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ كەزىندە تەحنيكالىق قاداعالاۋ قىزمەتىنە قاتىستى اكىمشىلىك شارالار قولدانۋ قۇقىعى بەرىلۋى كەرەك دەيدى.