سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
– الدا ۇلكەن مەيرام – رەسپۋبليكا كۇنى كەلە جاتىر. ايتۋلى مەرەكەگە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەرەكشە ءمان بەرىپ, ونى مەملەكەتتىك, ۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرىپ وتىر. وسىناۋ تاريحي كۇننىڭ باسپالداقتارىن جاساعان, مەرەيىمىزدى اسقاقتاتقان اتاۋلى وقيعالار بار. سونىڭ ءبىرى – قازاق بالاسىنىڭ عارىشقا كوتەرىلگەن كۇنى. بۇگىن ورتامىزدا وسى وقيعانىڭ باستى قاھارمانى – توقتار اۋباكىروۆ وتىر. شىن مانىندە عارىشكەر اعامىزدى ەلدىگىمىزدىڭ ءبىر ءرامىزى دەسەك تە بولادى. سوندىقتان دا بۇگىنگى كەزدەسۋىمىزدىڭ تاعىلىمى مول, – دەپ مازمۇندى جيىندى اشىپ بەرگەن «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى تۇلعامەن جۇزدەستىرگەن كەزدەسۋدى جۇرگىزىپ وتىردى. جيىنعا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ورالباي ابدىكارىم ۇلى, بىلىكتى دارىگەر سەرىك توقپانوۆ, توقتار اۋباكىروۆ تۋرالى جازىلعان «تۇڭعىش» كىتابىنىڭ اۆتورى, جۋرناليست تالعات ءسۇيىنباي جانە «Egemen Qazaqstan» گازەتى مەن وزگە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى قاتىستى. اۋەلگى اڭگىمە تيەگىن عارىشكەردىڭ ءوزى اعىتتى:
– مەنىڭ عارىشقا ۇشۋىمدى نامىستان تۋعان قادام دەسە دە بولادى. ءالى ەسىمدە, «ماياك» راديوسىنان بيبىگۇل تولەگەنوۆانىڭ ءانىن ەستىدىم. اۋەلەگەن اسەم ءۇن مەنى شەكسىز قيال, ۇلكەن ارماندارعا قاراي جەتەلەدى. «قازاقتىڭ بۇلبۇل قىزى دارا داۋسىمەن ۇلتتىق ءان ونەرىمىزدى الەمگە مويىنداتتى. الاش ازاماتتارىنىڭ اراسىندا نەگە وسىنداي مىقتىلار از؟» دەپ نامىستاندىم. سول نامىس مەنى قامشىلادى. ءوز سالامنىڭ شىڭىن باعىندىرۋ ءۇشىن تىنباي تەر توكتىم, جان-جاقتى ءبىلىم جينادىم, ىزدەندىم. قازاقتى مويىنداتۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى ءوزىم مىقتى بولۋىم كەرەك دەپ ءتۇيدىم.ۇشقىش بولىپ جۇرگەن كەزدە مەنى عارىشقا دا شاقىردى. ەكى رەت ۇسىنىس ءتۇستى, ەكى رەتىندە دە باس تارتتىم. ناقتى نە ءۇشىن بارماعانىمدى ءوزىم دە تۇسىنبەيمىن. بىراق مەنىڭشە, سول كەزدە مەنى بىرەۋ تاۋەلسىزدىگىمىز ءۇشىن ساقتاپ جۇرگەندەي كورىنەدى. ءۇشىنشى جولى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزى ەشكىممەن اقىلداسپاي-اق, مەنى عارىشقا باراتىنداردىڭ تىزىمىنە قوسىپ جىبەرىپتى. ءتۋابىتتى مىنەزىمدە قاتالدىق پەن قايسارلىق بار. ءوز قارسىلىعىمدى بىلدىرگەندە, ول كىسى ماعان ايتتى: «مۇنىڭ ساعان دا, ماعان دا كەرەگى جوق. مەن پرەزيدەنت بولدىم, سەن ونسىز دا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرىسىڭ. بىراق مىنە, 30 جىل حالىق كۇتىپ وتىر. سول ەلىڭ ءۇشىن بارۋىڭ كەرەك» دەدى. «حالقىڭ ءۇشىن» دەگەندە, ءبارى ورنىنا تۇسكەن ەدى. سول ساتتە-اق مەن ۇشۋعا دايىن بولدىم. ءتىپتى عارىشقا ۇشارىمنىڭ الدىندا گاگاريننىڭ جولىمەن عارىشكەرلەردىڭ ادەتتەگى ايتاتىن ءداستۇرى بويىنشا «پوەحالي!» دەمەي, ءوزىمنىڭ تۋعان تىلىمدە: «حالقىم, سەن ءۇشىن وتقا دا, سۋعا دا تۇسۋگە دايىنمىن!» دەدىم. سول حالقىمنىڭ تىلەگى مەن باتاسى مەنى عارىشقا جەتكىزدى. ەشقانداي قيىندىق تۋعان جوق, بارلىعى جوسپار بويىنشا جۇزەگە استى. مۇنىڭ ءبارى – حالىقتىڭ باتاسىنىڭ ارقاسى, كوپتىڭ تىلەگى. حالىق عارىشتان ءوز وكىلىن, ءوز بالاسىن كورگىسى كەلدى جانە سول مىندەتتى اتقارۋعا اللا تاعالا مەنى تاڭداعان شىعار. ماسكەۋ عارىش ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, كوپ ۇشقىشتىڭ ىشىنەن, ناقتىراق ايتساق, قازاقتىڭ ەمەس, كۇللى وداقتىڭ اراسىنان سول كەزدە جالعىز مەن عانا دايىن بولعان ەكەنمىن, دەپ اعىنان اقتارىلعان باتىر ءبىر ءسات وتكەن كۇندەرگە شەگىنىس جاساپ, عارىشتان جەر-اناعا كوز سالعان كەزدەگى ىشكى سەزىمدەرىن دە اقتارىلا ايتىپ بەردى: – قازاقتىڭ اتىنان عارىشقا ۇشقان العاشقى قازاق ەكەنىمدى ويلاعاننان-اق, ۇلت الدىنداعى پارىزىمدى مۇلتىكسىز اتقارۋعا تىرىستىم. ويتكەنى مەنىڭ ساپارىما بۇكىل الەم كوز تىگىپ وتىردى. ال حالقىم ءۇشىن مۇنىڭ ماڭىزى ءتىپتى تەڭدەسسىز ەدى. قازاقتىڭ الەم الدىنداعى مەرەيىن اسىرۋ ءۇشىن دە بۇل تاريحي ءسات قازاققا كەرەك-تۇعىن. ەلىمنىڭ عاسىرلار بويى ەزىلگەن ەڭسەسىن تىكتەۋىنە ءسال دە بولسىن سەبەپكەر بولۋ مەنىڭ ماڭدايىما بۇيىرىپتى, – دەدى عارىشكەر.
شىنىمەن دە 1991 جىلدىڭ 2 قازانى – قازاق ءۇشىن تاريحي كۇن! تۇڭعىش عارىشكەر توقتارمەن بىرگە ۇزاق جىلعى وتارلاۋدان كەيىن ەڭسەسى ەزىلگەن قازاقتىڭ رۋحى قايتا كوتەرىلىپ, ءبىر سىلكىنىپ العان ەدى. ال سول تاريحي وقيعاعا سەبەپكەر بولعان باتىر توقتار ەسىمى ماڭگىلىككە ۇلت جادىندا جاتتالدى. تاريحي قادامدى جاساۋ بار دەسەك, ونى ماڭگىلىككە تاسقا قاشاپ قالدىرۋ دا ۇلكەن ەڭبەك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە تۇڭعىش عارىشكەردىڭ ءاربىر تاريحي ءساتىن كىتاپقا تىزگەن جۋرناليست تالعات ءسۇيىنبايدىڭ «تۇڭعىش» كىتابىن تۇلعاتانۋعا قوسىلعان سۇبەلى ەڭبەك دەۋگە ابدەن لايىق. «تۇڭعىشپەن» تيىلماي, جاقىندا اسپان بالاسى تۋرالى تۋىندىنىڭ ەكىنشى باسىلىمىن جارىققا شىعارعالى وتىرعان اۆتور عارىشكەرگە ارناپ كىتاپ جازۋدىڭ قىر-سىرىن اڭگىمەلەپ بەردى:
– توقتار وڭعارباي ۇلى عارىشقا ۇشقان كۇننەن باستاپ ءباسپاسوز بەتىندە ءتۇرلى ماقالالار جاريالاندى. مەنىڭ دە كوپ جازبام سول كەزدە جازىلىپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جارىق كوردى. كەيىن عارىشكەردىڭ وزىمەن سويلەسىپ, ماقالادا قامتىلعان دەرەكتەردىڭ بارلىعىن توپتاستىرىپ, كىتاپ ەتىپ شىعارساق دەگەن ۇسىنىس ايتىپ, ناتيجەسىندە, «تۇڭعىش» كىتابى تۋدى. قازىر سول ەڭبەك تولىقتىرىلىپ, جاقىندا قايتا جارىق كورگەلى وتىر. ەكىنشى كىتاپتا ناقتى دەرەكتەر مەن دايەكتەردەن بولەك, عارىشكەردىڭ ازاماتتىق, ساياسي كوزقاراستارى, تۇلعالىق تولعامدارى دا كەڭىنەن قامتىلدى, دەگەن اۆتوردىڭ ءسوزىن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ورالباي ابدىكارىم ۇلى كەيىپكەردىڭ ازاماتتىق قاسيەتتەرىنە بۇردى:
– توقتاردىڭ بولمىسى ناعىز باتىرلارعا ءتان بىربەتكەي. قانداي جاعدايدا دا ءوزىنىڭ ازاماتتىق كوزقاراستارى مەن ويىنان اينىعان ەمەس. قاي كەزدە دە جۇرەگىندە ۇلتىنا – قازاعىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتى تاسىپ جاتادى. وسى جولدا باسىنان ءتۇرلى قيىندىقتى دا وتكەردى. بىراق ول سىنعان جوق. ءاربىر جەتىستىگى مەن ءاربىر ارەكەتى ارقىلى قازاقتى قالاي ءسۇيۋ كەرەك ەكەنىن تاماشا دالەلدەپ كەلەدى, دەدى قايراتكەر.
راس, اتاق-داڭق اركىمگە قونادى دەيمىز. بىراق سول بەدەلىن, بولمىسىن بۇزباي, قاراپايىم قالپىن ساقتاپ, ابىرويىن ادامدىق بيىگىندە اسقاقتاتا الاتىندارى سيرەك. تەگىندە ادام بالاسىن ءبىر-بىرىنەن دارالايتىن باستى قاسيەتى دە وسى – مىنەزى بولسا كەرەك. قازاقتان شىققان تۇڭعىش عارىشكەر, حالىق قاھارمانى توقتار اۋباكىروۆپەن جۇزدەسۋ بىزگە تاعى ءبىر مارتە مىنەزدىڭ قاسيەت ەكەنىن ۇعىندىرا تۇسكەندەي. باتىرلىقتىڭ شىڭى دا قالپىنان اينىماي ادام بولىپ قالۋ بولسا كەرەك. وسى ۇلكەن ەرلىكتىڭ ازامات بويىندا ساقتالعانىن كورىپ سۇيسىندىك. قاتالدىعى مەن قاراپايىمدىلىعى ءبىر بويىندا تاماشا توعىسقان توقتاردىڭ تانىمىندا دا, بولمىسىندا دا, ءتىپتى ءومىر ءسۇرۋ سالتىندا دا شەگى مەن شەتى جوق ەركىندىك ساقتالعانداي.
– قازاقتىڭ مىنەزى – نامىس. بۇگىندە سول مىنەزدىڭ وزگەرگەنى راس. وعان ءتۇرلى سەبەپتەر اسەر ەتتى. كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولدىق, ءتۇرلى قيىندىقتار مەن ناۋبەت جىلداردى باستان وتكەردىك. جانىمىزدى امان الىپ قالۋ ءۇشىن دە مىنەزىمىزدى وزگەرتۋگە, ءتۇرلى جولداردى تاڭداۋعا تۋرا كەلدى. كەزىندە قازاقتى نەگە قۇرتۋعا اسىقتى؟ ويتكەنى قازاقتا نامىستان ءنار العان مىنەزى بولدى. سول قاسيەتى باسقالاردى قايمىقتىراتىن. جىلدار بويى حالقىمىزدى ساقتاپ كەلە جاتقان دا سول قاسيەتىمىز ەدى. مەنىڭ ۇستەلىمنىڭ ۇستىندە ۇنەمى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءمۇسىنى تۇرادى. باتىر بەينەسىنە قاراپ, ءبىر سىلكىنىپ الامىن. قازاق قانداي بولۋى كەرەك؟ ونى تانۋعا, قازاقتىڭ مۇلگىگەن ساناسىن, ىشتەگى سەزىمىمىزدى وياتۋعا ۇكىمەت ۇلكەن سەبەپ بولۋى كەرەك ەدى. بىراق 30 جىلدىڭ ىشىندە ونداي باستاما بولعان جوق. ءبىر قۋاناتىنىم – قازىر قازاق ويانىپ كەلەدى. ىشتەگى سەزىمدى, مىنەزدى قانشا جاسىرساڭ دا, ول ۋاقىتى كەلگەندە مىندەتتى تۇردە سىرتقا شىعادى ەكەن. ارينە, بار بولسا. ال قازاقتا ول بار. قازاقتى ساقتاپ كەلگەن دە, ساقتايتىن دا – سول مىنەزى. ويتكەنى مىنەز – قاسيەت, مىنەز – كيە, – دەپ تاعىلىمدى كەزدەسۋدى عارىشكەردىڭ ءوزى تۇيىندەدى.
عارىش الەمى مەن ۇلتتى سۇيۋگە قاتىستى ۇلاعاتتى ويلار اعىل-تەگىل اقتارىلعان كەزدەسۋدەن كوپشىلىك قاۋىم, اسىرەسە جاستار جاعى ايرىقشا رۋحتانىپ شىققانى انىق. باتىردىڭ ءار ءسوزى ساناعا ساۋلە قۇيىپ, كەلەشەككە نىق سەنىم سىيلادى.
