الاتاۋ بوكتەرىندە وتكەن سامميتكە قاتىسقان «J.P. Morgan» وكىلى, ماكروەكونوميست اناتولي شال مۇنايدىڭ بۇگىنگى باعاسى سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ تەڭگەرىمىنە كوبىرەك بايلانىستى ەكەنى, قازىر ونىڭ قۇبىلمالى سيپاتقا يە ەكەنىن ايتتى. ء«بىز مۇنايدى پايدالانۋدىڭ ەڭ جوعارى شەگىنەن 2023 جىلدىڭ جاز ايىندا ءوتىپ كەتتىك. 2024 جىلى مۇنايعا سۇرانىس باياۋلايدى, رەسەي دە, ساۋد ارابياسى دا 2023 جىلى اتاپ وتكەن ءوندىرىس كولەمىن جانە ەكسپورتتى قىسقارتۋدى بىرتە-بىرتە قىسقارتادى», دەپ ءتۇسىندىردى ول.
وسى رەتتە ماكروەكونوميست دامۋشى نارىقتار جانە قازاقستان ءۇشىن دە وزەكتى بەس تاۋەكەلدى اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, تاۋەكەلدىڭ العاشقىسى – جوعارى پايىزدىق مولشەرلەمە كەزەڭى. «دامۋشى ەلدەردىڭ ءىرى ەكونوميكالارى سول كەزدەگىدەن جاقسى جاعدايدا, ولار قاۋىپسىزدىك جاستىقتارىن جاسادى, يكەمدى ۆاليۋتا باعامىن قولدانادى, بيۋدجەت تاپشىلىعى نارىقتىڭ بارلىق سەگمەنتىندە سەزىلىپ تۇرادى», دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى. اناتولي شالدىڭ پىكىرىنشە, «تەوريالىق تۇرعىدان ەلىمىز ءۇشىن وزەكتى ەكىنشى تاۋەكەل نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرى – قىتاي مەن ەۋروپانىڭ تەك تسيكلدىك باياۋلاۋمەن عانا قيىنشىلىقتاردى باستان كەشىرۋىمەن بايلانىستى». «سىزدەردىڭ ەكونوميكاداعى 2023 جىلى وڭ ءوسىم تاڭعالدىردى, بىراق بىزگە ونىڭ ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا قالاي داميتىنى بەلگىسىز. بۇل – قازاقستان كىممەن ساۋدالاسۋى كەرەك دەگەن كوزقاراس تۇرعىسىنان بەلگىلى ءبىر تاۋەكەلدەر», دەدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ىشكى نارىقتاعى وڭ وزگەرىستەردى ازىرگە ءىجو-ءنىڭ جۇگىن «جەڭىلدەتەتىن جاعداي» دەپ باعالاۋعا بولادى, بۇل باسقا نارىق كوزدەرىنە نازار اۋدارعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءۇشىنشى تاۋەكەل, ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, بارلىق دامۋشى نارىق ءۇشىن دە, ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن دە وزەكتىسى – اقش-تاعى قۇلدىراۋ قاۋپىنىڭ جوعارى بولۋى. «2024 جىلى قۇراما شتاتتارداعى رەتسەسسيا قاۋپى ءبىزدىڭ سۋبەكتيۆتى باعالاۋىمىزدا جوعارى دەڭگەيدە قالىپ وتىر. دوللاردىڭ نىعايۋىنان, قۇبىلمالىلىقتىڭ جوعارىلاۋىنان دامۋشى نارىقتار زارداپ شەگەدى. قازاقستان ءۇشىن وتە وزەكتى – رەتسەسسيا جاعدايىندا مۇنايعا سۇرانىس ازايادى جانە مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى ابدەن مۇمكىن», دەپ اتاپ ءوتتى اناتولي شال.
ونىڭ تىزىمىندەگى ءتورتىنشى تاۋەكەل – مۇناي باعاسىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى ديناميكاسى. ء«بىز 2030 جىلعا قاراي جانار-جاعارمايعا سۇرانىس تاۋلىگىنە 1 ميلليون باررەلگە ازايادى دەپ ويلايمىز. بۇل رەتتە مۇنايعا دەگەن سۇرانىس ارتا بەرەدى, ويتكەنى اۆياتسيا ونەركاسىبى مەن مۇناي حيمياسى شيكىزاتتى كوبىرەك تۇتىنادى», دەپ ءتۇسىندىردى سپيكەر.
ونىڭ سوزىنشە, مۇنايعا سۇرانىس ارتۋ ءۇشىن كومپانيالار وندىرىسكە ينۆەستيتسيا سالۋدى جالعاستىرۋى كەرەك. بانك ساراپشىلارى مۇناي سەكتورىنداعى 300 جوباعا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, جوبالارعا سالىنعان ينۆەستيتسيا تابىستى بولىپ قالۋى ءۇشىن مۇناي باعاسى قانداي بولۋى كەرەك ەكەنىن انىقتادى. ناتيجەسىندە, 2030 جىلعا دەيىن باررەلىنە 60-100 دوللار ارالىعىندا بولاتىنى انىقتالعان. «قازاقستان ءۇشىن 100 دوللار وتە قولايلى بولار ەدى, 60 دوللار – جاقسى, ءومىر سۇرۋگە بولادى, بىراق اباي بولۋ كەرەك», دەپ ءتۇسىندىردى ساراپشى.
سونداي-اق سامميت بارىسىندا ەلىمىزدىڭ قانداي ەكونوميكالىق مودەلدى ۇستاناتىنى تۇسىنىكسىزدەۋ بولىپ وتىرعانى دا ايتىلىپ قالدى. مەملەكەتتىك كاپيتاليزم جۇمىس ىستەمەيدى, ويتكەنى مەملەكەت باسقارۋ تۇرعىسىنان ءوزىنىڭ تيىمسىزدىگىن كورسەتتى. ەكونوميكالىق ليبەراليزمنىڭ انگلوساكسوندىق مودەلى ءۇشىن قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, «ەكونوميكانى ءولتىرۋ» قاجەت. ال ەۋروپاداعىداي كورپوراتيۆتىك الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن كۇشتى كاسىپوداقتار كەرەك. ال ول بىزدە جوق. سينگاپۋر مودەلى ءۇشىن ادامدار ۇكىمەتكە ادال بولىپ, ونى ءتيىمدى مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ ورنىنا قولدايتىن تەحنوكراتيالىق زاڭدىلىق بولۋى كەرەك.
سامميت بارىسىندا AIX تاقىرىبىنا نازار اۋدارىپ, بىزگە تۇسىنىكسىزدەۋ كورىنگەن ءبىراز جايتقا جاۋاپ العىمىز كەلدى.
سەبەبى ەل نازارىنداعى قوس بيرجانىڭ ەسەپتەرىن قاشان جاريالايتىنى, اقش-تىڭ سانكتسياسىنا ءىلىنىپ قالعان «Polymetal International plc» دجەرسي ارالىنان ءبىزدىڭ ەلگە قانداي جولمەن كەلىپ قالعانى جۋرناليستەر ءۇشىن ەڭ قىزىقتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بولاتىن.
ەستەرىڭىزدە بولسا, 2023 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ باسىندا «Polymetal International plc» دجەرسي ارالىنان قازاقستانداعى استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنا (احقو) قايتا تىركەۋدىڭ ء«ساتتى اياقتالعانىن» حابارلادى. ونىڭ الدىندا اقش-تىڭ 2023 جىلدىڭ مامىر ايىندا توپتىڭ رەسەيلىك كومپانياسى «پوليمەتالل» اق-تى SDN سانكتسيالار تىزىمىنە ەنگىزگەن. رەدوميتسيلياتسيادان كەيىن AIX بيرجاسى پوليمەتالدىڭ نەگىزگى بيرجاسىنا اينالدى.
تيم بەننەتت, ەڭ الدىمەن, پوليمەتالدى قايتا قۇرۋ تۋرالى ءتۇسىندىرىپ بەردى. بۇل شەشىم تەك بيرجانىڭ ەمەس, سونىمەن بىرگە OFAC (Office of Foreign Assets Control)-پەن بىرگە اكىمشىلىكتىڭ شەشىمى ەكەنىن ايتتى. «بۇل ترانزاكتسيا ەشقانداي جاعدايدا سانكتسيالاردى بۇزبايدى. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ تاۋ-كەن سالاسىن دامىتۋ كەرەگىن ايتتى. ترانزاكتسيا كەزىندە سانكتسيالار ەشقانداي جولمەن بۇزىلماعان. ءبىز مۇنى مۇقيات باقىلاپ وتىردىق», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
ەكىنشى ماسەلەگە, AIX ەسەپتەرى تۋرالى پىكىر بىلدىرۋگە قۇزىرەتى جوق ەكەنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قارجىلىق ەسەپ وسى جىلى – 2023 جىلى جاريالانۋى كەرەك ەدى. «جىل اياعىنا دەيىن جاريالانباسا, مىندەتتى تۇردە تەكسەرەمىن», دەپ ۋادە بەردى.
بەننەتت احقو ءرولى قانداي ەكەنى تۋرالى دا ءوز كوزقاراسىمەن ءبولىستى. ول كاپيتال نارىقتارى تۇتاستاي العاندا ەلدىڭ ينفراقۇرىلىمى, «قاڭقاسى» ەكەنىن, قارجى ورتالىعىنىڭ رولىنە تۋرا وسىلاي دەپ باعا بەرەتىنىن ايتتى.
بەلگىلى وتاندىق ەكونوميست, CSI ستراتەگيالىق باستامالار ورتالىعى توبىنىڭ اعا سەرىكتەسى ولجاس قۇدايبەرگەنوۆ پرەزيدەنتتىڭ جۋىرداعى جولداۋىندا قازىرگى ۇكىمەتكە جۇزەگە اسىرۋ قيىن كوپتەگەن مىندەت قويىلعانىن اتاپ ءوتتى. «الدىڭعى تسيكلدە قالىپتاسقان مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ مادەنيەتى سەنىمسىزدىككە, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر اراسىنداعى قاقتىعىستاردى ۇدايى ىنتالاندىرۋعا نەگىزدەلدى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىنا جانە جۇمىس ساپاسىنا اسەر ەتتى. ال قازىر ونداي ىنتالاندىرۋ بولماسا دا ەشكىم ەشكىمدى ءبىر-بىرىنە قارسى قويىپ جاتقان جوق, بىراق سول مادەنيەت ينەرتسياسى ساقتالىپ وتىر.
ءىس جۇزىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمسىزدىك رەجىمىندە جۇمىس ىستەۋىن جالعاستىرىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى رەتتەۋشى رەسىمدەرگە جۇكتەلەدى. مەملەكەتتىك ورگاندار كوپ نارسەنى شەكتەن تىس رەتتەۋ ارقىلى حالىققا سەنىمسىزدىك تانىتا باستادى. تيىسىنشە, حالىق پەن بيزنەس بۇل سەنىمسىزدىكتى مەملەكەتكە قايتارادى», دەيدى ولجاس قۇدايبەرگەنوۆ.
ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنتتىڭ بارلىق باستاماسى دۇرىس جۇزەگە اسۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى وزگەرۋى كەرەك. مەملەكەتتىك اپپارات ءبىرتۇتاس, جاقسى ۇيلەستىرىلگەن كوماندا رەتىندە جۇمىس ىستەۋى كەرەك. «بىراق ازىرگە سەنىمسىزدىك مادەنيەتى جاريالانعان باستامالاردى جەڭىپ جاتىر», دەپ سانايدى ساراپشى.
ساراپشىنىڭ سوزىنشە, مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ قازىرگى جۇيەسى تىم قاتال. مىسالى, بانكتەردى رەتتەۋ ءتاسىلى ولاردى بيزنەسكە نەسيە بەرمەۋگە ماجبۇرلەيدى. سودان كەيىن بانكتەر شوب سۋبەكتىلەرىنە نەگە نەسيە بەرمەيدى دەگەن شاعىمدار ايتىلادى. بۇل تەك قارجى سەكتورىنا عانا قاتىستى ەمەس, بارلىق سالاداعى مەملەكەتتىك رەتتەۋدى جۇمسارتۋ قاجەت. «مۇمكىن بىرەۋلەر الەۋمەتتىك نارازىلىقتى تەجەۋ ءۇشىن باعانى ۋاقىتشا ۇستاۋعا ءماجبۇر, بىراق ورتاشا جانە ۇزاق قاشىقتىقتا بۇل جۇمىس ىستەمەيدى», دەپ اتاپ ءوتتى ەكونوميست.
تاعى ءبىر پانەلدىك سەسسيادا «Kusto Group» باسشىسى ەركىن تاتىشەۆ تە قازاقستاننىڭ دامۋى تاقىرىبىنا توقتالدى. كاسىپكەردىڭ پىكىرىنشە, ترانسفورماتسيا مەن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋ بارلىق سالاعا, سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك باسقارۋعا دا اسەر ەتۋى كەرەك.
ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن «Kusto Group» حولدينگىنىڭ باسشىسى ەلىمىز ماڭىزدى كولىك حابىنا اينالۋ ءۇشىن كولىك مينيسترلىگى قاجەت ەكەنىن ايتتى. «ۆاگوندار مەن تەمىرجول رەلستەرىنىڭ پايدالانۋ مولشەرى 30 جىلدان اسىپ كەتتى. ترانسكاسپي حالىقارالىق تاسىمالداۋ باعىتىن ايتپاستان بۇرىن «بىزدە نە بار؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋ كەرەك. ازەربايجاندا 14 پاروم بار. بىزدە جوق», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
ەركىن تاتىشەۆ بىزگە كۇشتى, بەلسەندى ازاماتتىق قوعام كەرەك ەكەنىن, اۋىلدان باستاپ, قوعامدىق پىكىر مەن بيزنەس باسشىلارىنا دەيىن وسى ەل مەن جەرگە يەلىك كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى. كۇشتى ازاماتتىق قوعامى جوق ەلدەردە ۇكىمەت ارقاشان ءتيىمسىز ەكەنىن جانە جۇمىس ىستەمەيتىنىن, ءپوپۋليزمنىڭ كۇشەيۋىنەن, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى تەز ءارى تۇبەگەيلى شەشۋگە ۋادە بەرەتىن ساياساتتان قورقاتىنىن جەتكىزدى.
سامميت سپيكەرلەرىنىڭ ءبىرى الماس چۋكين ءبىزدىڭ ەل – الەۋمەتتىك مەملەكەت, بىراق ونىڭ جامان جانە زياندى ەكەنىن ايتتى. «بيۋدجەتتىڭ جارتىسىنان استامى ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە حالىققا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋگە جۇمسالادى. دەگەنمەن بۇل قىزمەتتەرگە كوڭىلى تولاتىنداردىڭ قاتارى وتە از. سەبەبى حالىق ارزاننىڭ, ونىڭ ىشىندە تەگىن نارسەنىڭ قۇنى جوق دەپ ويلايدى. سول سەبەپتى حالىققا تەگىن قىزمەت كورسەتەتىن ورىنداردىڭ ساپاسىن جاقسارتپاساق, ەڭبەگىمىز ەش بولادى», دەيدى سپيكەر. وسى رەتتە ساراپشى الداعى 7 جىلدا وتانداستاردىڭ سانى قازىرگى تۋ كورسەتكىشىمەن 1,5 ميلليون ادامعا ارتاتىنىن, ونىڭ 1 ميلليونى ەڭبەككە جارامدى بولاتىنىن ايتتى. جىلىنا 140 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋ – وتە كۇردەلى ماسەلە.
الماس چۋكين ينفلياتسيانىڭ ەلگە سىرتتان اكەلىنەتىنىنە سەنىمدى ەكەنىن, حالىقتىڭ تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەرىنە جۇمساپ وتىرعان قارجىسى يمپورتتالعان ينفلياتسيانىڭ جەمساۋىنا جۇمسالىپ كەتەتىنىن ايتتى. مۇنداي ويدى كەزەكتى پانەلدىك وتىرىستا حالىق بانكىنىڭ باسشىسى ءۇمىت شاياحمەتوۆا دا بىلدىرگەن ەدى. قازاقستان يمپورتقا تاۋەلدى ەل بولعاندىقتان ينفلياتسيادان زارداپ شەگىپ وتىر. تۇتىنۋ نەسيەلەرى يمپورتتىق تاۋارلاردى ساتىپ الۋعا جۇمسالادى, باسقاشا ايتقاندا, اقشا وسى ارقىلى شەتەلگە كەتىپ جاتىر. CFO سامميتىنە قاتىسۋشىلار بۇگىندە ۇكىمەت دالىزدەرىندە جانە قوعامدا كوپ ايتىلىپ جۇرگەن زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى ەلىمىزگە قايتارۋ تاقىرىبىنا دا توقتالدى. «قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن بۇزباۋ ءۇشىن الىنعان اقشانى قايتارۋ ماسەلەسىنە مۇقيات قاراۋ كەرەك. بۇل قازاقستاننان كاپيتالدىڭ كەتۋىنە اكەلەدى. قازاقستاندىق ينۆەستورلاردىڭ نارىقتان كەتۋ ءۇردىسى بار, ارقاشان ساپالى ينۆەستورلار كەلە بەرمەيدى. ولاردىڭ اقشاسى بار, بىراق ەرتەڭ قالاي جۇرەتىنىن بىلمەيمىز», دەيدى حالىق بانكىنىڭ باسشىسى ءۇمىت شاياحمەتوۆا.
قىسقاسى, CFO ءسامميتى بارىسىندا ۇكىمەتتى ويلاندىراتىن, حالىقتى تولعاندىراتىن ماسەلەنىڭ كوپ ەكەنىنە كوزىمىز انىق جەتتى...
