سايلاۋشى سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسپەسىن

وسى ورايدا بيىلعى 19 ناۋرىز­دا العاش رەت پروپورتسيالىق جانە ما­­جوريتارلىق جۇيەلەر قاتار قول­دا­نىلىپ وتكىزىلگەن پارلامەنت ءماجىلىسى مەن بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار سايلاۋىنىڭ دا ساياسي ءمانى زور ەكەندىگىن ايتقان ءجون. ويتكەنى ەلىمىزدە قايتادان ەنگىزىلگەن ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا تىر­كەلگەن دەپۋتاتتىققا كانديداتتار بۇرىن-سوڭدى ۇشىراسپاعان دارە­جە­دە كوپ بولدى. بۇل – حالىقتىڭ مەملەكەت باسشىسى جاريا ەتكەن ساياسي رە­فورمالار باعىتىنا ۇلكەن سەنىم ارتقاندىعىنىڭ جانە ونىڭ ادىلەتتى قازاقستان ورناتۋ يدەياسىن شىن پەيىلمەن قولداعاندىعىنىڭ ناتيجەسى ەكەندىگى داۋسىز. الايدا ء«اپ-ادەمى ءان ەدى, پۇشىق شىركىن قور قىلدى» دەگەندەي, سايلاۋ ۇدەرىسىنە كەي ءوڭىر اكىمدەرى زاڭسىز ارالاسىپ, ءماجىلىس پەن ءماسليحات دەپۋتاتتىعىنا ء«وز ادامدارىن» وتكىزۋ ءۇشىن اكىمشىلىك رەسۋرستاردى قولدانعانى سايلاۋشىلار سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرگەنى انىق. سەبەبى جەكەلەگەن وبلىستاردا باسەكەلەستەرىن ادام سەنبەستەي اي­قىن باسىمدىقپەن جەڭگەن كان­دي­دات­تاردىڭ «تاڭعالارالىق جە­ڭىس­تەرى» وتە كۇماندى ەدى.

بۇل رەتتە جەزقازعان قالاسى قو­عام­دىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ابزالبەك مولاقوۆ: «جەزقازعاندا سايلاۋ ناۋ­قانىندا سايلاۋشىلارىمەن كوپ كەزدەسپەگەن ۇمىتكەردىڭ دەپۋتات بولىپ كەتكەنى الەۋمەتتىك جەلىدە ءبىراز تالقىعا ءتۇستى. ول ساياسي ناۋقاننان ءسال بۇرىن عانا ءىرى كاسىپورىنعا تا­عايىن­دالعان باسشى ەدى. ەگەر بۇ­رىننان ىستەپ كەلە جاتقان, ەلگە بەل­گىلى ازامات بولسا ءبىرسارى. حالىق: «وڭىر­گە بەلگىلى ادام نەگە دەپۋتات بولا المايدى؟», دەستى. بىلاي قارا­ساڭ, قيسىنعا كەلەتىن ءۋاج.

ەكى جىلدان بەرى جەرگىلىكتى دەڭ­گەي­دە ءوتىپ جاتقان اۋىل اكىمدەرى سايلاۋىندا دا كىمنىڭ جەڭەتىنى الدىن الا بەلگىلى بولىپ جاتادى. سايلاۋداعى كەلەڭسىزدىكتەر پرەزيدەنت باستاما­لا­رىنا كولەڭكە تۇسىرەدى. بىراق سىن نەگىزىنەن, جەرگىلىكتى بيلىككە باعىت­تال­عانى اقيقات. سوندىقتان الداعى ۋا­قىتتا وتكىزىلەتىن اۋدان جانە وبلىس­تىق دەڭگەيدەگى قالا اكىمدەرىن ساي­لاۋدىڭ ادىلەتتى ءوتۋى بارىمىزگە باي­لانىستى. سايلاۋ ءادىل بولماي, ادى­لەتتى قازاقستان دا ورنامايدى», دەيدى.

وسى ورايدا مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ سەگىزىنشى شاقىرىلعان پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا: «سايلاۋ ناۋقانى كەزىن­دە كوپتەگەن ورىندى سىن, بايىپتى ۇسىنىس ايتىلدى. ءبىز ايتىلعان سال­ماقتى ۇسىنىستاردى مىندەتتى تۇردە زەردەلەيمىز. ءبىز وتانىمىزدى ور­كەندەتۋ جولىندا زور بەتبۇرىس جاساپ, جاڭا داۋىرگە قادام باستىق. بىراق وزگەرىستەر مۇنىمەن بىتپەيدى. بۇل – ۇزاق جولدىڭ باسى عانا. رەفورمالار جالعاسا بەرەدى, ساياسي قۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ قاجەت. بۇل – اسا ماڭىزدى جۇمىس», دەگەن ءسوزى ەلىمىزدىڭ سايلاۋ جۇيەسىندە ءالى دە ولقى تۇستار بارىن جانە ولاردى تۇزەتۋ قاجەتتىگىن بىلدىرەدى.

ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى بيلىك باسىندا جۇر­گەن جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالار ءوز ءىس-ارەكەتتەرىندە حالقىمىزعا اتا­­­شىلدىق پەن جەرشىلدىك سىندى قو­­عام­­دىق دەرتتەر ءتان ەكەندىگىن قاي­مىعا ەسكەرىپ وتىرعاندىعى اڭعا­رىلادى. مىسالى, پرەزيدەنتتىڭ 2022 جىلعى 8 ماۋسىمدا قابىلداعان «وبلىس اۋماعىندا ورنالاسقان ءماس­لي­حاتتار نەمەسە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار جانە استانا ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارىنىڭ وبلىس, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا جانە استانا اكىمىن لاۋازىم­عا تاعايىنداۋعا كەلىسىم بەرۋى قاعي­دا­لا­رىن بەكىتۋ تۋرالى» جارلىعىنا سايكەس مەملەكەت باسشىسى وبلىس, رەس­پۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا جانە استانا اكىمى لاۋازىمىنا كەمىندە ەكى كانديدات ۇسىناتىنى بەلگىلى. ءبىر جىلدان اسا ۋاقىت ىشىندە قا­­لىپتاسقان تاجىريبە اكىمدىككە كان­­ديداتتار رەتىندە ورتالىقتان جانە جەرگىلىكتى جەردەن ەكى باسشى كادر تاڭداپ الىناتىندىعىن جانە اشىق داۋىس بەرۋ ارقىلى بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار دەپۋ­تات­تارىنىڭ كوپشىلىگى ورتالىقتا باس­شى­لىق قىزمەت ىستەگەن ازاماتتى تاعا­يىنداۋعا كەلىسىم بەرەتىندىگىن كورسەتىپ وتىر. ادەتتە جەرگىلىكتى جەردەن تاڭداپ الىنعان كانديداتتىڭ بەدەلى مەن ىسكەرلىگى ءھام «ساياسي سالماعى» ورتالىقتان ۇسىنىلعان ارىپتەسىنە قاراعاندا الدەقايدا تومەن بولىپ كەلەدى. ازىرگە بۇل ء«داستۇر» بىردە-ءبىر رەت «بۇزىلعان» جوق. ءتىپتى دەپۋتاتتار اراسىندا «نەگىزگى كانديدات» دەگەن ۇعىم پايدا بولىپتى. مۇنىڭ ءوزى قازىر جۇرتشىلىقتىڭ سىنىنا ۇشىراپ وتىر. دەمەك, مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىن بۇرمالاماۋ مەن جەرشىلدىككە جول بەرمەۋ ءۇشىن ەكى لايىقتى ۇمىتكەردى دە ورتالىقتان نەمەسە جەرگىلىكتى جەردەن ىرىكتەپ, ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ جابىق داۋىس بەرۋى ارقىلى تاڭداۋ جاساۋىن جولعا قويۋ قاجەت سياقتى.

ال ءوڭىر اكىمدەرىنىڭ پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ جانە ءماسلي­حات­تاردىڭ دەپۋتاتتىعىنا, سونداي-اق اۋدان اكىمدەرىنىڭ اۋىل اكىمدىگىنە وزدەرىنىڭ «سەنىمدى» ادامدارىن سايلاتۋعا تىرىسىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. كوبىنەسە سولاي بولىپ جات­قانى دا – قازىرگى ءومىر شىندىعى. سو­نىڭ سالدارىنان سايلاۋشىلاردىڭ ءبىر بولىگى ەلىمىزدىڭ سايلاۋ جۇيە­سى­نە سەنىمى شامالى. بۇل رەتتە ور­تالىق سايلاۋ كوميسسياسىنان باس­تاپ, اۋماقتىق, وكرۋگتىك جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ بارلىعىنىڭ قۇرامىن جاڭارتۋ, ولاردىڭ مۇشەلىگىنە بارلىق ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدەرىن تارتۋ سياقتى ۇسىنىستار ايتىلىپ جۇرگەنىمەن, مۇنداي شارالاردىڭ تيىمدىلىگى شامالى دەپ سانايمىز. سەبەبى رەسمي تىر­كەلگەن ساياسي پارتيالارعا حا­لىق­تىڭ سەنىمى سەلكەۋسىز ەمەس, ءارى ولار­­دىڭ قايسىبىرىنىڭ وڭىرلەردەگى مۇ­شە­لەرىنىڭ سانى مۇلدەم از. ءتىپتى شال­عاي­داعى اۋىلداردا «Amanat»-تان باسقا پارتيانىڭ باستاۋىش ۇيىمى تۇگىل, بىردە-ءبىر مۇشەسى جوق.

بىزدىڭشە, قاي سايلاۋدى بولسىن ءادىل وتكىزۋ ءۇشىن فرانتسۋز يمپەراتورى III ناپولەون ايتقانداي-مىس, «داۋىس قالاي بەرىلگەندىگى ماڭىزدى ەمەس, قالاي سانالعاندىعى ماڭىزدى» ەكەندىگىن ەسكەرگەن ءجون. سوندىقتان بىرىنشىدەن, كورشىلەس قىرعىزستان سياقتى سايلاۋ جۇيەسى وزىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, داۋىس بەرۋدىڭ ءۇش فورماتىن – ەلەكتروندىق ءادىستى, قاعاز بيۋللەتەندى جانە بيو­مەت­ريا­لىق تەحنولوگيانى قاتار قولدا­نۋ­دى ەنگىزۋ وتە قاجەت. ويتكەنى بۇل جۇيە دا­ۋىس بەرۋدىڭ ادىلدىگىن قامتا­ماسىز ەتىپ, وعان ەش كۇمان تۋعىز­بايدى. ەكىن­شىدەن, داۋىس بەرۋ بارىسىندا ءارتۇرلى قۇقىق بۇزۋشى­لىق­تار­دىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا داۋىس بە­رە­تىن ورىندارعا بەينەباقىلاۋ ورناتپاي بولمايدى. ۇشىنشىدەن, اكىمشىلىك رەسۋرستى قولدانعانى ءۇشىن شەنەۋنىكتەرگە مەيلىنشە قاتاڭ جازا بەلگىلەگەن ءجون. تورتىنشىدەن, كانديداتتاردىڭ سايلاۋشىلاردىڭ داۋىستارىن ساتىپ العانى ءۇشىن دە قاتال جازا قولدانۋ قاجەت. ەگەر وسىنداي شارالار كەشەنى قابىلدانباسا, كەز كەلگەن سايلاۋ قانشا ءادىل وتكىزىلسە دە, ونىڭ قورىتىندىسىمەن كەلىسپەي, داۋ-داماي تۋعىزۋشىلار تابىلاتىنى انىق. مۇنى دا حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتىپ وتىر.       تاعى ءبىر ما­ڭىزدى جايت – الداعى ۋاقىتتا سايلاناتىن اۋدان جانە وبلىستىق ما­ڭىزى بار قالا اكىمدەرى جوعارى جاق­قا جالتاقتاماي, وزدەرىن سايلاعان جەر­گىلىكتى تۇرعىنداردىڭ يگىلىگى جو­لىندا بارىنشا دەربەس جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ولاردىڭ قولىندا قوماقتى قاراجات بولۋعا ءتيىس. وسى­نى ەسكەرگەن مەملەكەت باسشىسى بيىلعى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكو­نوميكالىق باعدارى» جولداۋىن­دا: «اۋدان اكىمدەرىنە جەرگىلىكتى بيۋد­جەتتى باسقارۋ قۇقىعىن بەرگەن ءجون دەپ سانايمىن. بۇل, ەڭ الدىمەن, سول جەردەگى ماسەلەلەردى جەدەل شەشۋ ءۇشىن قاجەت», دەپ اتاپ ايتتى. وسىعان وراي, ۇكىمەت بيۋدجەت كودەكسىنە ءتيىستى وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, ءماجىلىستىڭ قاراۋىنا ەنگىزۋ ءىسىن كەشىكتىرمەگەنى ءجون.