ەكونوميكا تىرەگى – رەفورما

«ەسكى رەتسەپتتەر» ەندى جۇمىس ىستەمەيدى...

سول سەبەپتى الەمدىك ەكونوميكا نا­رىقتىڭ ينديكاتورىنا اينالاتىن قوز­عاۋ­شى كۇشكە «ەكونوميكانىڭ دوسى» دەپ باعا بەرىپ, ونى ءوز ەلدەرىنىڭ مۇم­كىندىكتەرىنە قاراي بەيىمدەي باستادى. ازىرگە ىقىلاس كرەاتيۆتى ەكونوميكا- يننوۆاتسيا مەن اقپاراتتىق تەحنو­لو­گيا­عا اۋىپ تۇر. الەمدىك ترەند الدا­عى بەسجىلدىقتاردا ەكونوميكالىق وسىمگە جول اشاتىن, باسقاشا ايتقاندا, ەكونو­مي­كانىڭ نەگىزگى «دوسىنا» اينالاتىن ترەند-باعىتتار وسى بولۋى مۇمكىن ەكە­نىن ايتادى.

ەكونوميكاداعى يننوۆاتسيا ۇعىمىن 1911 جىلى اقش ەكونوميسى دجوزەف شۋمپەتەر اينالىمعا ەنگىزىپتى. ول ءوزىنىڭ «ەكونوميكالىق دامۋ تەورياسى» كىتابىندا ءوسۋ مەن ەكونوميكالىق دامۋ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردى ەنگىزدى, ءارتۇرلى تيپتەگى يننوۆاتسيالاردىڭ ءمانىن انىقتاپ, جىكتەپ شىقتى. شۋمپەتەر ءوسۋ مەن دامۋ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى بىلاي ءتۇسىندىردى: «تەمىرجول بولماسا ميلليون ۆاگونىڭىزدىڭ ءوزى تەك تەمىر-تەرسەك قانا». ءىت-تەحنولوگيالار جاڭا ەكونوميكالىق قۇرىلىمنىڭ وزەگى بولىپ قانا قويماي, باسەكەگە قابىلەتتى دەربەس سالاعا اينالۋعا ءتيىس. ءبىزدىڭ ال­دى­مىزدا ستراتەگيالىق ماڭىزدى مىن­­دەت تۇر – قازاقستاندى IT-ەلگە اينال­دىرۋ. بۇعان قازىردىڭ وزىندە نەگىز بار. قازاقستان ەلەكتروندىق ۇكىمەت پەن فينتەح دامۋ يندەكسى بويىنشا الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ قاتارىندا. وتاندىق IT سالاسىنىڭ كولەمى 2022 جىلى 5 ەسە ءوستى, ال بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ول 500 ميلليون دوللارعا جەتۋى مۇمكىن. ۇكىمەتتىڭ ماقساتى – 2026 جىلعا قاراي IT قىزمەتتەرىنىڭ ەكسپورتىن 1 ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ.

بۇعان ءىرى شەتەلدىك IT-كومپانيالارمەن بىرلەسكەن كاسىپورىندار اشۋ سەپتىگىن تيگىزەدى. جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋ سالاسىندا جەتەكشى حالىقارالىق كومپانيالارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, مامانداردى دايارلاۋعا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. كەم دەگەندە 3 بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەت وسى سالادا وقىتۋ جانە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ەلىمىز جاھاندىق ويىنشىلارعا ەسەپتەۋ قۋاتىن ساتاتىن پلاتفورما بولا الادى. سوندىقتان ءىرى داتا ورتالىقتارىنىڭ قۇرىلىسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن بارىنشا تارتىمدى جاعدايلار جاساۋ قاجەت.

ساراپشى توعجان قوجالىنىڭ ايۋىن­شا, ءبىزدىڭ ەلدەگى ادام كاپيتالىنىڭ مۇم­كىن­دىگى ەكونوميكانى «وكپەلەتىپ» الاتىن دەڭگەيدە ەمەس. قازاقستاننان شىققان IT ماماندارى, سولاردىڭ ونىمدەرى الەمنىڭ بارلىق ەلىندە سۇرانىسقا يە. بانك سالاسىنىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيامەن ينتەگراتسيالانۋى بويىنشا – ورتالىق ازيادا كوش باسىندامىز. «بىراق ولاردى سىناقتان وتكەرۋ, اينالىمعا ەنگىزەتىن ورتانىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. سوندىقتان بالالارىمىز قىر اسىپ كەتىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارتتوقاەۆ اقپا­راتتى تەحنولوگيا ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى كولەمىن ارتتىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. ەگەر وسى مىندەتتى ورىنداساق, ەلدە IT بازا قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ت. قوجالى.

وسى رەتتە ت. قوجالى ءبىزدىڭ جاع­دايى­مىزدا ەكونوميكانىڭ «دوسىن» انىقتاماس بۇرىن ونى حالىقتان الىستاتىپ تۇرعان فاكتورلاردىڭ باسىن اشىپ الۋ قاجەتتىگىن ايتادى. قولدانىستاعى جۇيە نەگىزىنەن ء«بارى دوستار ءۇشىن, قال­عانى زاڭ بويىنشا» قاعيداسىنا ىڭعاي­لاس­تىرىلىپ تەك ءىرى قۇرىلىمدارعا قىز­مەت كورسەتۋگە باعىتتالعانى وسىعان دە­يىن دە اشىق ايتىلدى. ءىس جۇزىندە بۇل جۇيە ەكو­نوميكاداعى وليگوپوليانى ودان ءارى كۇشەيتتى, باسەكەلەستىكتى تۇن­شىق­تىردى.

كۆازي سەكتور – مەملەكەت ىشىندەگى «مەملەكەت» پە؟

«وسى جۇيەنىڭ كەرى زاردابى دامۋعا كەدەرگى. قازىر رەسپۋبليكاداعى ەڭ تومەنگى جالا­قى 70 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. پرەزي­دەنت كەلەسى جىلدىڭ قاڭتارىنان ونىڭ مولشەرىن 85 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرۋدى تاپسىردى. مەملەكەت باسشىسىنا «85 مىڭ تەڭگەگە ءومىر سۇرۋگە بولادى» دەگەن مالى­مەتتى دايىنداعان تۇلعالاردىڭ باسىندا نە بارىن بىلمەيمىن. بىراق كۇنى كەشە عانا ءماجىلىس دەپۋتاتى رينات زايىتوۆ «85 مىڭ تەڭگە ءومىر سۇرۋگە جەتەدى» دە­گەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترىن ورنىنا قويدى. بۇل جەردە حالىقتىڭ نازارى قازاقستانداعى ەڭ جوعارعى جالاقى مەن ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ اراسىنداعى ايىر­ماشىلىققا اۋىپ كەتىپ تۇر. كەي­بىر كومپانيا باسشىلارىنىڭ ايلىق جالا­قىعا دەگەن تابەتىن تەجەي المايتىن دار­مەنسىزدىگىمىزگە نازار اۋدارىپ وتىر. قا­زىر حالىق پەن بيلىكتى ءبىر-بىرىنەن الىس­تاتىپ وتىرعان فاكتوردىڭ بىرەگەيى – وسى. 500-700 ملن تەڭگە بونۋس الاتىندار ور­تامىزدا جۇرگەندە الەۋمەتتىك تەڭ­دىك نەمەسە باسەكەلەستىك جايلى ايتۋ, تىپتەن كۇل­­كىلى. كۆازي سەكتورداعى قىزمەت­­كەر­لەر سانىن قىسقارتۋ نەمەسە ۇلت­تىق كوم­پا­­نيالاردىڭ ىشكى-سىرتقى شى­عىنىن ۇنەم­دەۋ ارقىلى دا بيۋدجەتتىڭ شى­عىس بولىگىن قىس­قارتۋعا بولادى», دەيدى ساراپشى.

مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا ايتىلعان ماقساتتاردىڭ تەرەڭدىگى مەن اۋقىم­دىلىعى ءبىر ەمەس, بىرنەشە بەسجىل­دىق­تىڭ «شەكپەنىنە» سىيمايتىنىن بايقاپ قالدىق.

ەكونوميكالىق دامۋ پاراديگماسى باسەكەلەستىك, سودان كەيىن وزگە ەلدەردەن ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن ارتىق­شى­لىق­تا­رىمىزدى ءتيىمدى پايدالانۋ بولىپ قالا بەرەدى. الدا تالاي قيىندىقتار كۇتىپ تۇرعانىن بۇل جولعى جولداۋ جاسىرىپ قويعان جوق, ءبارىن اشىپ ايتتى. بىراق جولداۋدا اشىق ايتىلعان جايلاردىڭ قالتارىسىندا جاسىرىنىپ قالعان شىن­دىقتاردى ەل كورىپ-ءبىلىپ وتىر. ەلدىڭ ادامي كاپيتالىنىڭ الەۋەتىنە, رەسۋرس­تىق بازاسىنا ءبىراز جۇرت قىزىعىپ قاراي­تىنىن الىس-جاقىن شەتەلدەرگە جاساعان ساپارلارىمىز كەزىندە تالاي رەت بايقاپ قالعان ەدىك.

جولداۋدا تاۋ-كەن ونەركاسىبى الداعى ۋاقىتتا دا ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ سەنىمدى ءوسۋ كوزى بولۋى كەرەكتىگى اشىق ايتىلدى, تابيعي بايلىققا باي ەلدىڭ گەولوگيالىق كارتاسىنا كوپتەن وزگەرىستەر ەنبەگەنىن مەملەكەت باسشىسى اشىپ ايتتى. بۇل سىننان كەيىن قوعامدىق سانادا تاۋ-كەن سالاسىن باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ قاجەت دەگەن پايىم شەگەلەنىپ قالدى. سەبەبى قازىر ءماجىلىس دەپۋتاتى, زاڭگەر باقىتجان بازاربەك «قازاقمىس» كورپوراتسياسى, «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ», «تەڭىزشەۆرويل», «قاراشىعاناق» سياقتى ءىرى كومپانيالاردىڭ جەر قويناۋى پايدالانۋ بويىنشا كەلىسىمشارتتارىن تەكسەرۋىمىز كەرەك دەپ ايتىپ ءجۇر. سەبەبى مۇنداي دەرەكتەردىڭ جابىق بولۋى ەل ىشىندە ءارتۇرلى باعىتتاعى پىكىرلەردىڭ تاراپ كەتۋىنە سەبەپشى.

ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپاننىڭ ايتۋىنشا, 30 جىل بويى وسىنداي ءىرى, الپاۋىت كومپانيالار اينالاسىندا رەپۋتاتسياسى كۇمان تۋدىراتىن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك فيرمالار قاپتاپ كەتكەن. «كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا ونداي فيرمالاردىڭ سانى مىڭداپ سانالادى. ولاردىڭ مىندەتىنە قىزمەت كورسەتۋ, جۇمىس جاساۋ ەمەس, تشو سياقتى الپاۋىت كومپانيالاردان ءىرى تاپسىرىستار الىپ, ونىڭ از بولى­گىن قازاق­ستاندىق كومپانيالارعا ءبولىپ, قالعان ءىرى بولىگىن شەتەلگە زاڭسىز شى­عارۋ كىرەدى», دەيدى ابزال قۇسپان.

اتى اتالىپ جاتقان بۇل شەتەلدىك كومپانيالارعا قازاقستانداعى جەر قوي­­ناۋىن يگەرۋ قۇقىعى تۇڭعىش پرە­زي­دەنتتىڭ تۇسىندا بەرىلگەن. كەلىسىم­شارتتا ناقتى نە جازىلعانى كوپشىلىككە جۇمباق. ولاردىڭ تابىسىنىڭ ميللياردتارمەن ەسەپتەلەتىنىن سالىق تولەم­دە­رىنەن دە بايقاۋعا بولادى. قازاقستان سالىق كودەكسىنىڭ 130-بابىنىڭ 3-تار­ماعىنا سايكەس مونيتورينگكە جاتاتىن ءىرى سالىق تولەۋشىلەردىڭ تىزبەسى بەلگىلەنەدى.

سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا بۇل تىزىمگە 354 ۇيىم ەنگەن. ءىرى كولەمدە سالىق تولەيتىن 10 كومپانيانىڭ تىزىمىنە كىرەتىندەر:

• «تەڭىزشەۆرويل» – سالىق تولەمى 4,6 ترلن تەڭگە;
• «قاراشىعاناق پەترولەۋم وپەرەي­تينگ ب.ۆ.» – 1,4 ترلن تەڭگە;
• «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اق – 434,9 ميلليارد تەڭگە;
• «وزەنمۇنايگاز» – 269,7 ميلليارد تەڭگە;
• «نورت كاسپيان وپەرەيتينگ كومپاني ن. ۆ.» – 239,1 ميلليارد تەڭگە;
• «قاراجانباسمۇناي» – 205,9 ميلليارد تەڭگە;
• «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق – 190,2 ميلليارد تەڭگە;
• «ازيا گاز قۇبىرى» – 166,5 ميلليارد تەڭگە;
• «Philip Morris Kazakhstan» – 161,8 ميلليارد تەڭگە;
• «ەمبىمۇنايگاز» – 159,3 ميلليارد تەڭگە.

جەر-انانى ساۋىقتىرۋ كەرەك

پرەزيدەنت ۇكىمەتتىڭ الدىنا قوي­عان مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – 2026 جىلعا قاراي گەولوگيالىق-گەوگرافيالىق بارلاۋ الاڭىن قازىرگى 1,5 ميلليوننان كە­مىن­دە 2,2 ميلليون شارشى شاقىرىمعا دەيىن كەڭەيتۋ. ەلدىڭ تاعى ءبىر بايلىعى – ونىڭ كەڭ-بايتاق اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى. ستراتەگيالىق ماقسات – ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ جەتەكشى اۋىل شارۋا­شى­لىعى ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالۋ. ەكونوميست قۋانىش ايتا­حانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىزگە ءبىرىن­شى كەزەكتە جەر-انانى ساۋىقتىرۋ باعدارلاماسىن قابىلداۋ كەرەك. 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا سۋارمالى جەر كولەمى 298 مىڭ گەكتارعا ازايعان. 575 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنان شىعىپ قالعان. ال پايدالانىلىپ جاتقان سۋارمالى جەرلەردىڭ سۋ مەن كارىزدىك جەلىلەرى ۋاقتىلى تازالانباي ۇيىق باسىپ, جەردىڭ سورلانۋىنا, تۇزدانۋىنا جانە ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە اكەپ سوعۋدا. «سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىندە جەمشوپ داقىلدارىنىڭ كولەمى عىلىمي نەگىزدەلگەن 32 پايىزدىڭ ورنىنا 11-اق پايىزدى قۇرايدى. سوندىقتان دا سۋارمالى جەرلەردە اسا باعالى جوعارى بەلوكتى جەمشوپ داقىلدارىنىڭ كولەمىن 2-2,5 ەسەگە ۇلعايتۋ كەرەك. بۇل تەك پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردى اينالىمعا ەنگىزۋ ارقىلى عانا ىسكە اسۋى مۇمكىن. ول ءۇشىن سۋارمالى جەرلەردىڭ مەلوراتيۆتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا ءتيىستى كولەمدە سۋبسيديالار مەن نەسيەلەر بەرىلۋى شارت», دەيدى ق. ايتاحانوۆ.

مەملەكەت باسشىسى سالىق ساياساتىن قايتا قاراۋدى پايدالانا وتىرىپ, اگرو­ونەركاسىپ كەشەنىندەگى ءونىمدى قايتا وڭدەۋ ۇلەسىن ءۇش جىل ىشىندە 70 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتىن قويدى, بۇل وڭدەۋدى ىنتالاندىرۋعا ءتيىس.

الەمدىك سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى, شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىراتىن ساۋدا جولدارىنىڭ تورابىنا اينالاتىن اۋماقتىق كەڭىستىكتەردى دە رەسۋرس دەپ ساناۋعا بولادى. پرەزيدەنت كولىك-لوگيستيكا سالاسى ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ درايۆەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان رەسەيمەن جانە قىتايمەن ىنتىماقتاستىقتى جال­عاس­تىرادى, سونداي-اق ترانسكاسپي باعىتىن نىعايتادى. پرەزيدەنت پارسى شىعاناعى پورتتارىنا جول اشاتىن «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» حالىقارالىق ءدا­لىزىن ماڭىزدى دەپ اتادى, وندا وسى با­عىت­تىڭ تەمىرجول بولىگىنىڭ وتكىزۋ قابى­لەتى ەكى ەسە ارتادى.

پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ ەۋرازياداعى نەگىزگى ترانزيتتىك حاب رەتىندەگى ۇستانى­مىن نىعايتۋعا جانە ۋاقىت وتە كەلە تولىق­قاندى كولىك-لوگيستيكالىق دەرجا­ۆا­عا اينالۋعا شاقىردى.

زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ جوقتى­عى ءتيىمدى ەكونوميكالىق ساياساتقا دەگەن ۇمتىلىستى جوققا شىعارادى جانە جاي عانا ەلدى شيكىزاتقا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا پوزيتسياسىندا قالدىرىپ, تەحنولوگيالىق جاعىنان تاۋەلدى ەتەدى. سوندىقتان رەسۋرستىق بازانى كەڭەيتۋ مىندەتتەرى ولاردى تەحنولوگيالىق وڭ­دەۋ­دىڭ وسۋىمەن بايلانىستى.

وتكەن اپتادا قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز جولداۋىندا ەكى وتاندىق قور بير­جا­سىنىڭ ء«بىرىن-ءبىرى قايتالاي­تى­نىنا, كەيدە ءتىپتى ءبىر-بىرىمەن باسەكە­لە­سەتىنىنە» نازار اۋداردى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا جۋرناليستەرگە بيرجالاردى بىرىكتىرۋ ماسەلەسى «پىسىقتالاتىنىن» ايتتى.

سوندىقتان سوڭعى باستاما تۋرالى ايتۋ ءالى ەرتەرەك. مۇندا ءبىز كۇشىنە ەنەتىن جانە ەلىمىزدىڭ قور نارىعىنا اسەر ەتەتىن زاڭنامالىق وزگەرىستەرگە تالداۋ جاسايتىن بولامىز. ينكليۋزيۆتى ءوسۋ جاعدايىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ينكليۋزيۆتى تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ تۇجىرىمداماسى 2008-2009 جىلدارداعى داعدارىس كەزىندە دۇنيەگە كەلدى, سودان بەرى ساياساتكەرلەر مەن زەرتتەۋشىلەر ونى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ساندىق جانە ناقتىلاۋعا ۇمتىلۋدا.

ەسكە سالايىق, ينكليۋزيۆتى ءوسۋ – بۇل ەل حالقىنىڭ بارلىق توپتارى ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە مۇمكىندىكتەر تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋمەن قاتار جۇرەتىن ەكونوميكالىق ءوسۋ. اگروونەركاسىپ كەشە­نىنە اگروعىلىمدى دامىتۋ جانە ونى اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءىس جۇزىندە قولدانۋ قاجەت. وسىنىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى تىك بىرىكتىرىلگەن اگروتەحنيكالىق حابقا اينالادى. سۋ سايا­ساتى وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋدا ءوز ورنىن الادى. سۋدى ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ۇدەرىسى تەزىرەك ءجۇرۋى كەرەك, دەدى پرەزيدەنت. سۋدىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىسى بولىپ تابىلاتىن اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى شىعىن كەيبىر اۋدان­داردا 40 پايىزعا جەتەدى. جاع­دايدى تۇزەتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن وزىق ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن جىلىنا 150 مىڭ گەك­تارعا دەيىن ەنگىزۋدى جەدەلدەتۋ جوسپارلانۋدا.

جولداۋدا ەڭبەك رەسۋرسى حالىقتىڭ بىلىم­دىلىك قابىلەتىن ارتتىرۋ جانە ەكو­­نو­ميكانىڭ ءتۇرلى سالالارىنداعى قىز­­مەت­كەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ تۇرعىسىندا كوبىرەك ايتىلدى. دەگەن­مەن, حالىق تاراپىنان ەڭبەك ونىمدى­لىگىن ارت­تىرۋعا شىعارماشىلىق كوزقاراس بار. پرەزيدەنت دارىندى جانە شىعار­ما­شىل ازاماتتاردىڭ الەۋەتىن ىسكە اسى­رۋ تاقىرىبىنا جەكە توقتالدى, ولار ءۇشىن ناقتى سەكتورمەن تىعىز ۇيلەستىرە وتىرىپ, وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بازاسىندا بارلىق وبلىس ورتالىعىندا ءبىرتۇتاس يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەنى قۇرۋ قاجەت. شىعارماشىلىق يندۋستريا باق, كينو, مۋزىكا, ديزاين, ءبىلىم بەرۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قامتيدى جانە ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ تاعى ءبىر نۇكتەسى بولا الادى.

پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, كرەاتيۆتى ەكونوميكا دارىندى شىعارماشىلىق ادامداردى تارتاتىن ءىرى قالالاردى دا­مى­تۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالۋدا. قازاقستاندا بۇل سالا ءالى دامىماعان. شىعارماشىلىق يندۋستريانىڭ ءىجو-گە قوسقان ۇلەسى 1%-عا جەتپەيدى, ال ونىڭ جۇمىسپەن قامتۋ قۇرىلىمىنداعى ۇلەسى وتە از. قازىر شىعارماشىلىق ين­دۋس­تريانىڭ ورتالىقتارى ءۇش ءىرى قالادا – استانا, الماتى, شىمكەنتتە شوعىر­لان­عان. دارىنداردى تارتۋ ورتالىقتارى – شىعارماشىلىق يندۋستريا ورتالىق­تارى ءار وبلىس ورتالىعىندا بولۋى كەرەك. ولار قاتىسۋشىلارعا ءوز ونىم­دە­رىن كوممەرتسيالاندىرۋ تۋرالى سۇراقتار بويىنشا كومەكتەسۋى كەرەك. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت كاسىپكەرلىكتى قولداۋ باع­دارلامالارىنا ۇقساس «كرەاتيۆ­تى­لەردى» قولداۋ بويىنشا ارنايى شارالار كەشەنىن ازىرلەۋدى ۇسىندى. وسى رەتتە كوپ كوڭىلىندە قوردالانىپ قالعان ساۋالدار جەتكىلىكتى. ولار – مەملەكەت قارجىلاندىراتىن ورتالىقتار شىعار­ما­شىلىق تۇلعالاردىڭ مەملەكەتتىك قول­داۋعا جۇگىنۋ قابىلەتىن باعالايتىن «كوركەمدىك كەڭەستەردەن» قانداي ايىر­ما­شىلىقتارى بار؟ بولاشاق جۇلدىزدىڭ جارقىراۋىنىڭ دامۋىن باعالاۋ جانە بولجاۋ كريتەريلەرى بولۋى مۇمكىن بە؟»...

ءبىرىنشى كەزەكتەگى ەكونوميكالىق مىن­دەتتەرگە توقتالعان پرەزيدەنت ەكونو­مي­كاعا اقشا كەرەك ەكەنىن ايتتى. بىراق بانكتەر ەكونوميكانى قاجەتتى كولەمدە نەسيەلەمەيدى, بۇل باعىتتا ۇلتتىق قورلار بەلسەندىرىلمەيدى, قور بيرجالارى ينۆەس­تورلاردان كاپيتالدى ناقتى سەكتورعا اۋدارمايدى. پرەزيدەنت شەنەۋنىكتەرگە ۇلتتىق بانك توراعاسىن اۋىستىرا وتىرىپ, ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋدى جاق­سار­تۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى ويلاستىرۋدى تاپسىردى. بانك يەلەرىنىڭ قارجىلىق ينستيتۋتتارى نەسيەلىك وتىنىمدەردى ءجيى ماقۇلدايتىن قيىن كەزەڭگە تاپ بولادى. اقشا تارتۋدىڭ تاعى ءبىر دالەلدەنگەن جولى – تىكەلەي ينۆەستيتسيا. 2022 جىلى رەكوردتىق 28 ميلليارد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ەكسپورت تا كوڭىل كونشىتپەدى – 84 ميلليارد دوللار. ينۆەستورلاردى تارتۋ ءۇشىن سالالاردا بارابار تاريفتىك جانە رەتتەۋشى ساياسات قۇرىلادى, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋ دەڭگەيى تومەندەيدى, جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەلەسى تولقىنى جوس­پارلانۋدا. شەنەۋنىكتەردىڭ پرەزيدەنت تاپسىرمالارىن قالاي جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسكەنى وسى جىلدىڭ سوڭىنداعى ەسەپتەردە ايقىندالىپ, ناتيجەسى 2026 جىل­­دىڭ سوڭىنا قاراي بەلگىلى بولماق. سو­نى­مەن ازىرگە ءبىزدىڭ ەكونوميكانىڭ دوسى – يننوۆاتسيا نەمەسە اقپاراتتىق تەحنولوگيا ەمەس, ەكونوميكاداعى وليگو­پوليانىڭ قىسىمىن السىرەتۋگە مۇم­كىندىك بەرەتىن رەفورما. ۇكىمەتتىڭ «تابا­نىنىڭ» ءبۇرى قانشالىقتى مىقتى ەكەنىن سونىڭ بارىسىنا, ناتيجەسىنە قاراپ باعالايتىن بولامىز...

الماتى