ەسەڭگىرەتكەن ەسىرتكى

Google-گە «ەسىرتكى» دەگەن ءسوزدى تەرە قالساڭىز, كەيىنگى اپتادا وسى قىلمىسقا قاتىستى بىرنەشە اقپارات شىعا كەلەدى. ماسەلەن, كۇنى كەشە عانا ەكىباستۇز قالاسىندا پوليتسەيلەر ەسىرتكى ساتقانى ءۇشىن 24 جاستاعى جاس جىگىتتى قۇرىقتادى. ءدال وسى كۇنى اباي وبلىسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى سينتەتيكالىق ەسىرتكىنى زاڭسىز تاراتقان ازاماتتى انىقتاعان.

باق بەتتەرىندە بۇل دەرەكتەردىڭ ءجيى جاريالانۋى ونىمەن كۇرەستىڭ ءالى دە اقساپ جاتقانىن كورسەتەدى. وعان سەبەپ كوپ. تەحنولوگيانىڭ قارىشتاپ دامۋىمەن قىلمىس تا تسيفرلاندى. ءارى «تاۋەلدىلەر» تەك ناۋقاستىڭ كەلىسىمىمەن عانا ەسەپكە الىنادى. ولاردىڭ قاتارىنداعى ءجۇز مىڭنان استام وتانداسىمىز پسيحواكتيۆتى زاتتاردى ۇنەمى پايدالانادى. ونىڭ بەستەن ءبىر بولىگى ەسىرتكىگە تاۋەلدى. ەل ىشىندە ناشاقورلاردىڭ سانى شىن مانىندە بۇدان الدەنەشە ەسە كوپ. «تاپسىرىس سۇرانىستان تۋادى» دەگەن قاعيدانى ەسكەرسەك, جىل باسىنان بەرى 59 ەسىرتكى جاسايتىن تسەح جويىلىپتى. بۇل تۋرالى تۇركىستاندا وتكەن تمد-عا مۇشە ەلدەردىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىندە ايتىلعان ەدى.

«سونداي-اق الماتىدا شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساي وتىرىپ, پوليتسەيلەر بىرقاتار دوستاستىق ەلدەرىنىڭ ازاماتتارىنان قۇرالعان ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ جولىن كەستى. قىلمىسكەرلەردەن 80 توننادان استام پرەكۋرسور تاركىلەندى. وسىلايشا, 10 توننادان استام دايىن ەسىرتكىنىڭ ءوندىرىسى توقتاتىلدى», دەپ جازدى ءىىم-ءنىڭ رەسمي سايتى.

«شىن مانىندە, ديسپانسەرلىك ەسەپ – ادامعا قۇقىق بەرەتىن شارا. جاڭا پسيحواكتيۆتى زاتتاردى قولداناتىن ادامدار بۇل ەسەپتەن اۋلاق بولۋعا تىرىسادى. ولاردى تۇتىنۋدىڭ ەرەكشەلىگى ولاردىڭ مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنبەۋىنە نەمەسە كەش بولعان كەزدە جۇگىنۋىنە اكەلەدى», دەدى «مەنتالدى دەنساۋلىق ەمحاناسىنىڭ» توراعاسى الماس قۇسايىنوۆ.

الەمدە كەيىنگى ون جىل ىشىندە ەسىرتكى زاتتارىن پايدالانىپ, دەنساۋلىعى السىرەگەن ادامداردىڭ سانى 50 پايىزعا ارتتى. تاۋەكەل توبىندا جاستاردىڭ سانى باسىم. رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى ناشاقوردىڭ ورتاشا پورترەتىن جاساعان. بۇل – ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار ساناتىنداعى ورتا ءبىلىمى بار 35 جاسقا دەيىنگى ەر ادام.

«بىزدە ناشاقور رەتىندە ەسەپتە تۇرعانداردىڭ بارلىعىنىڭ رەسمي ستا­تيستيكاعا سايكەس شامامەن 6% جاستار ەكەندىگى تۋرالى دەرەكتەر بار. بىراق بۇل – وتكەن جىلعى دەرەكتەر, بيىل جاستاردىڭ جاسى 35 جاسقا دەيىن ۇلعايعاندىقتان, الەۋمەتتانۋ كەڭىرەك بولادى. دەمەك بۇل كورسەتكىش ايتارلىقتاي ارتادى. نەلىكتەن ءبىز بولەك زەرتتەۋ جۇرگىزگىمىز كەلەدى؟ جاستاردىڭ تاۋەلدى بولۋىنىڭ سەبەپ­تە­رىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. كوبىنەسە بۇل پسيحيكا­لىق دەنساۋلىق پەن دايىندىقسىزدىق ماسەلەسى», دەدى «جاستار» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ايسۇلۋ ەر­نيازوۆا.

ساراپشىلار ناشاقورلار سانىنىڭ ءوسۋىن «ديزاينەرلىك ەسىرتكى» دەپ اتالاتىن تانىمالدىلىقتىڭ ارتۋىمەن بايلانىس­تىرادى. بۇل ەسىرتكىنىڭ ءتۇرى اگرەسسيۆتى, وڭاي وندىرىلەدى جانە ادام تەزىرەك تاۋەلدى بولادى. سوندىقتان جاۋاپتى ورگان 2024 جىلدان باستاپ ەسىرتكى قولداناتىنداردى انىقتاۋ ءۇشىن وقۋشىلار اراسىندا مىندەتتى سكرينينگ ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.

ء«بىز بۇل ماسەلەنى زاڭنامالىق تۇر­عىدان پىسىقتاۋىمىز كەرەك, ويتكەنى ەسىرتكىقۇمارلىق ءار ادامعا قاتىستى. اسىرەسە مەكتەپ وقۋشىلارى تۋرالى ءسوز بولعاندا, بۇل ماسەلە وتە وزەكتى. 2012 جىلى مەكتەپ وقۋشىلارىن تەستىلەۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەندە كوپ اتا-انا قارسى بولدى. قازىر بارلىق اتا-انا قولداپ وتىر. كوپشىلىك تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەنىن قالايدى, ويتكەنى ناشاقورلىقتى باقىلاۋ قيىن. مەملەكەتتىك ورگاندار مەديتسينالىق كوميسسيادان ءوتۋ ءۇشىن قاجەتتى تالداۋلاردىڭ تىزبەسىن دايىندايدى. باستاپقى كەزەڭدە پسيحولوگتەردىڭ قاتىسۋىمەن اسسيست-تەست وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. ياعني پسيحولوگتەر ەسىرتكىنى قولداناتىنداردى انىقتاۋ ءۇشىن مەكتەپ وقۋشىلارىن پسيحوتەستەر ارقىلى تەكسەرەدى», دەدى ءىىم ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان ءامىرحانوۆ.

ايتا كەتەيىك, ەلدە ەسىرتكى زاتتارىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن 2025 جىلعا دەيىن جاڭا كەشەندى جوسپار قابىلداندى. ەسىرتكى جاعدايىن زەردەلەۋگە, پروفيلاكتيكاعا, حالىققا ساۋالناما جاساۋعا جانە سكرينينگ جۇرگىزۋگە, ۆەدومستۆولاردى بارلاۋ جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءۇشىن جابدىقتارمەن جاراقتاندىرۋعا 53 ميلليارد تەڭگە جۇمسالادى.