تاربيە تارتىپپەن عانا شەكتەلمەيدى

حح عاسىردىڭ باسىندا الەم جاپپاي ساۋاتسىزدىقپەن كۇرەستى. ادامزاتتى قاراڭعىلىقتان الىپ شىعۋ ءۇشىن جازۋ مەن سىزۋ, ءبىلىم, عىلىمعا ۇيرەتتى. ساۋاتتى حالىق رەيتينگىسى بويىنشا ەلىمىز العاشقى وندىققا كىردى. ياعني حالىقتىڭ 99,8 پايىزى حات تانيدى. ال كەرىسىنشە دۇنيەجۇزىلىك دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ستاتيستيكاسىنا زەر سالساق, قازاق­ستان سۋيتسيدتەن العاشقى ون­دىققا كىرەدى, جاسوسپىرىمدەر ارا­سىنداعى سۋيتسيدتەن العاشقى ۇشتىكتە, جەمقورلىق بويىنشا ورتالىق ازيادا كوش باستاپ تۇر. سوندا سونشالىقتى ساۋاتتى بول­عان سايىن رۋحاني قۇلدىراپ بارا جاتقانىمىز قالاي؟

بىردە-ءبىر اتا-انا تەلەفون شالىپ: ء«سىزدىڭ مەكتەپتە جاتاقحانا بار ەكەن. بالامدى وتكىزەيىن دەپ ەدىم. جۇمىستان بالاما قارايتىن ۋاقىتىم جوق», دەدى. سوندا «اتا-انانىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپ­كەرشىلىگى قايدا؟» دەگەن سۇراق تۋىندادى. تاعى ءبىر مىسال. وتە جاقسى وقيتىن ۇزدىك وقۋشى بار. بىراق قاسىنداعى دوسىنا كومەك بەرە المايدى, اتا-اناسىن قۇرمەتتەۋدى بىلمەيدى, بويىندا كىشىپەيىلدىلىك, قاراپايىم­دىلىق, ادامگەرشىلىك, ۇلكەنگە قۇر­مەت دەگەن قاسيەتتەر جوق. ءوز الەمى وزىندە. جان-جاعىنا جاناشىرلىعى جوق وسىنداي وقۋشى ەرتەڭ ۇلتقا, حالىققا قان­داي قىزمەت ەتۋى مۇمكىن؟ جە­تىس­تىككە جەتۋ جولىندا دا اقساپ قالۋى عاجاپ ەمەس. وسىنداي قارا­پايىم مىسالداردىڭ ارتىندا «قۇندىلىق» دەگەن ۇعىم تۇر. وسى قۇندىلىقتى وقۋشىلاردىڭ بو­يىنا ءسىڭىرۋ ءۇشىن وتباسىندا اتا-انا, مەكتەپتە تاربيەشى-مۇعالىم, قوعامدا دوستارى مەن ورتاسى بىرگە اتسالىسىپ وتىرۋعا ءتيىس.

تاقىرىپقا تۇزدىق رەتىندە مەكتەپ-ينتەرناتتاعى تاربيەلەۋ جۇيەسىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستاردى ۇسىنعىم كەلەدى. ماقتانۋ ەمەس, تيتتەي بولسا دا وي­لاندىرۋ, تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن. جاسالىپ جاتقان جۇمىستى وزىم­دىكى دەپ ەمەس, بارشاڭىز­بەن ءبولىسۋدى ءجون كوردىك. ءبىرىڭىزدىڭ يدەياڭىزدى جانداندىرۋعا, بى­رىڭىزگە وي تاستاۋعا ۇلەس قوسار دەگەن نيەت. قۇندىلىق تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا مەكتەپ باسشىسىنان باستاپ تاربيە بەرەتىن مۇعالىم, قۇندىلىقتىڭ ءوزى ەلىنىڭ بولاشاعىنا دەگەن جاناشىر بولۋعا ءتيىس.

مامانداندىرىلعان مەكتەپ بولعاندىقتان وقۋعا 7-سىنىپتان باستاپ قابىلدايمىز. بيىل دا «دارىنعا» ىرىكتەۋدەن وتكەن ءتاپ-ءتاتتى بالاقايلار كەلدى. العاشقى كۇنى اناسىن ساعىنىپ جىلاپ العان وقۋشى دا بولدى. ورتاعا بەيىمدەلۋ ءۇشىن ءار وقۋشىعا ءتۇرلى ۋاقىت كەتەدى. بارلىق جەردە مۇعالىمگە قويىلاتىن ءبىر تالاپ بار, ول – بالاعا تاربيە, ءبىلىم بەرۋ. بىراق تاربيەنىڭ نە ەكەنىن دۇرىستاپ تۇسىندىرگەن ەشكىم جوق. تاربيەلەۋ دەگەندى ءتارتىپتى قىلۋ دەپ ويلايمىز. ولاي ەمەس, بالاعا جۇرەكپەن قارىم-قاتىناس جاساۋ قاجەت. بۇل ءوز ءون بويىمىزبەن ۇلگى بو­لۋدان باستالادى. ءبىر ءسوز ايت­ساق تا, جۇرەكپەن جەتكىزۋ ما­ڭىز­دى. جۇرەكپەن جاسالعان ءاربىر ارەكەتتە ناتيجە بولادى.

كىسىمەن قارىم-قاتىناس مادە­نيەتىن وتباسىنان سىڭىرە الماعان بالاعا مەكتەپتە دە, ءوسىپ, ۇلكەن بولعاندا دا ماقساتىنا جەتۋ قيىن. مۇعالىمگە ونداي بالانى وتە سەزىمتالدىقپەن جەتەكتەۋگە تۋرا كەلەدى. سۇيكىمسىز بالادان ەرتەڭ اينالاسىنا قادىرسىز ادام شىعۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇگىننەن باستاپ 7-سىنىپقا قا­بىلدانعان بالالاردىڭ بويىنا الدىمەن قۇندىلىقتاردى دارىتۋ, ورتاعا بەيىمدەۋ ءۇشىن ورتالارىندا بولۋعا اسىعامىز. جۇمىسقا كەلگەن مۇعالىمدەرگە قوياتىن العاشقى تالابىمىز دا وسى – بالانى ءوز بالاسىنداي جاقسى كورۋ. بالانىڭ ىقىلاسىن وياتا ءبىلۋ, قولىنان ءىس كەلەتىندىگىنە سەندىرە ءبىلۋ ماڭىزدى. مۇعالىم مەن بالانىڭ قارىم-قاتىناسى قۋانىشتى ءارى پايدالى بولسا, بۇل – ەڭ ءبىرىنشى جەتىستىك. بالاعا سىيلى بولۋىمىز ءۇشىن ءوزىمىز دە بالانى سىيلاپ, بولاشاق ەلدىڭ تۇتقاسى رەتىندە قۇرمەتپەن قاراپ, جاقسى كورۋگە ءتيىسپىز.

بىلتىرعى وقۋ جىلىنىڭ باسىندا ءبىلىم وردالارىندا جۇر­گىزىلەتىن تاربيە جۇمىسىنا ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمىن تاربيە تۇجىرىمداماسىنا ەن­گىزىپ, سول باعىت بويىنشا ۇرپاققا تاربيە بەرىپ جاتىرمىز. ال بيىل ەنگىزىلىپ جاتقان ء«بىرتۇتاس تاربيە باعدارلاماسى» بويىنشا اقمولا وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى ادىس­كەرلەرى ء«بىرتۇتاس تاربيە باعدارلاماسى: قۇندىلىقتار جانە ونى ىسكە اسىرۋ جوسپارى» اتتى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى تاربيە ماماندارىنىڭ بىلىك­تىلى­گىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سە­مينار-كەڭەس وتكىزدى. جيىندا تاربيەنىڭ ۇزدىكسىزدىگى, ونىڭ ۇلتتىق قۇندىلىققا باعىتتالۋى تۋرالى ءسوز قوزعالدى. بۇكىل قوعام بولىپ مەكتەپتەردەگى تاربيە ۇردىسىنە وزىندىك ۇلەس قوسۋعا جۇ­مىل­دىرىلۋ كەرەكتىگى ايتىلدى.

بالالاردىڭ بويىنا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىتۋ ءۇشىن مەكتەپتە بىرنەشە جوبا جۇمىس ىستەيدى. ءاربىر ۇرپاق قولىنا دومبىرا ۇستاپ وسۋگە ءتيىس. وتكەن وقۋ جىلىندا قولىنا دومبىرا ۇستاعان 7 وقۋشىنىڭ سانى جىل اياعىنا دەيىن 50-گە جۋىقتادى. «سىنىپپەن دومبىرا ۇيرەنەيىك» جوباسى ارقىلى بالالار ءبىر-بىرىنە دومبىرا ۇيرەتۋدى قولعا الا باستادى. بيىل دا بۇل ءداستۇردى جانداندىرامىز. ءوزىم جەتەكشىلىك ەتەتىن «ديرەكتور ساعاتى» جوباسى دا قانشاما وقۋشىنىڭ تاڭداۋى مەن كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوسىپ جاتىر. تەك بۇيرىق بەرىپ, باعىت-باعدار نۇسقاپ, باقىلاۋ جۇرگىزىپ قانا ەمەس, مۇعالىمدەرگە ۇلگى بولىپ, قانداي ءىس-شارا بولسا دا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراي وتىرىپ, العا سۇيرەگىم كەلدى. مەنەن سونداي ارەكەتتى كورگەن مۇعالىمدەر دە ىزىڭە ەرىپ, كورگەنىن جاسايدى. وقۋشىنىڭ دا سەنىمى ارتا تۇسكەنىن اڭعاردىم. بۇل جوبا اپتا سايىن ءاربىر بەيسەنبى كۇنى جۇرگىزىلەدى. جوسپارلانعان ساعاتقا زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قوعام قايراتكەرلەرى, جازۋشى, اقىن, اكتەر, ونەر ادامدارى, قولونەر شەبەرلەرى, ۋنيۆەرسيتەت ماماندارى سەكىلدى قوناقتار كەلەدى. باستى ماقسات – وقۋشىنىڭ وزىنە كەرەكتى ءومىر ساباعىن الۋى. تاڭداۋ جاساعاندا قاتەلەسپەۋ ءۇشىن, ەلىن سۇيەتىن, ۇلكەنگە قۇرمەت كورسەتەتىن ازامات بولىپ قالىپتاسۋ ءۇشىن كەلگەن قوناقتاردى ولاردىڭ ەڭبەك جولى ارقىلى ۇلگى ەتۋ ماڭىزدى. بۇل جوبا بالالاردىڭ اپتا سا­يىن قىزىعا كۇتەتىن ساعاتىنا اينالدى. جاتاقحانادا ء«بىر ساعات كىتاپ وقۋ» ساعاتىنىڭ دا وزىندىك ورنى بار. تەلەفونعا بايلانعان بالالاردىڭ كىتاپقا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ جانە وقىعان جەرىنەن ءبىر ءسوز بولسا دا جاتتاپ الۋ داعدىسىن قا­لىپتاستىرۋدى ماقسات تۇتتىق. تەك وقۋشى ەمەس, ول ساعاتتا مۇعا­لىم, تاربيەشى دە, مەكتەپ قىزمەت­كەرلەرى دە تۇگەل كىتاپ وقۋعا وتىرۋعا ءتيىس. «بالانى تاڭعال­دىرۋدى ۇمىتپا, دانالىق تاڭعا­لۋدان باستالادى» دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتامىز. قازىرگى وقۋشىلاردىڭ ىشىنەن ەلدىڭ جاناشىرلارى شىعۋى ءۇشىن بۇگىنگى ءىسىمىزدىڭ جاۋاپتى ەكەنىن سەزىنەمىز.

قىز بەن ۇلدىڭ تاربيەسىنە اسا كوڭىل بولەتىن حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز. مەكتەبىمىزدە «تو­مي­ريس» قىزدار, «سۇڭقار» ۇلدار كلۋبى دا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋگە باعىتتالدى. بۇل تۋ­را­­سىندا رەسپۋبليكالىق «قا­را­شاڭىراق» قوعامدىق بىر­لەستىگىمەن بىرلەسىپ كوپ ءىس-شارا وتكىزدىك. سونداي-اق وتباسى تاربيەسىن نىعايتۋ, اتا-انالارمەن بايلانىستى جانداندىرۋ, وتباسىنىڭ مەرەيىن كوتەرۋ ماقساتىندا «سەنىممەن بولاشاق» بىرلەستىگىمەن بىرلەسىپ, «وتباسى ينستيتۋتى» پسيحولوگ­تەرىمەن دە بايلانىس ورناتتىق. اتا-انانىڭ مەكتەپپەن بايلانىسىن نىعايتۋ جانە قالىپتاستىرۋ ءۇشىن اپتا سايىن اتا-انالارعا «شەرنياقىزىنان حات» جوباسى ارقىلى بايلانىسىپ وتىردىق. اۋىلدىق جەردەن كەلە المايتىن اتا-انالار ءۇشىن بۇل – ماڭىزدى جوبا. جۇمات شانين اتىنداعى تەاتر جۇمىسىنىڭ دا ءوز ۇلەسى بار. وقۋشىلار سويلەۋ, جاتتاۋ, ءرولدى قابىلداۋ, ءار كەيىپكەردىڭ ومىرىنەن ساباق الۋ تۋرالى ادامدىقتى قالىپتاستىراتىن قويىلىمداردا ويناۋ ارقىلى دامىپ كەلەدى. كەشكە ۇيىقتار الدىندا ون مينۋت بۇرىن جازاتىن «مە­نىڭ ءبىر كۇنىم» كۇندەلىك جازۋ ادەتى دە جازۋ داعدىسىن قالىپ­تاستىرۋمەن بىرگە ويلاۋعا, ساراپتاما جاساۋعا باعىتتايدى.

قانداي تال ەكسەڭ دە, ول كۇنگە ءزارۋ, ونىڭ جۇرەگى سانالاتىن تامىرى ىلعالعا مۇقتاج. بالا دا سول سەكىلدى. بالا تەك اتا-انا­سىنىڭ عانا ەمەس ۇستازدىڭ, قو­عامنىڭ مەيىرىمىمەن وسۋگە ءتيىس. قورىققاننان ەمەس, ۇياتتان ءولىپ كەتپەس ءۇشىن قىزمەت ەتۋ ماڭىزدى ەكەنىن ۇجىمنىڭ ەسىنە سالىپ وتىرۋدان جالىققان ەمەسپىز. سوندا عانا ۇلتقا قىزمەت جاساۋعا ادالدىق تانىتامىز.

ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – ءار ادام­نىڭ ءوز ىسىنە ادالدىعىنان كورىنىس تابارى ءسوزسىز. ونىڭ ىشىندە مەكتەپتەگى ۇستازداردىڭ ءار وقۋ­شىنى ءوز بالاسىنداي كورىپ, ەرتەڭگى كۇنى ومىردەن تاياق جەپ جىلاپ وتىرمايتىن جاعدايىن ويلاپ قابىلداۋى. ول ءۇشىن الاش قايرات­كەرى ءاليحان بوكەيحاننىڭ «ۇلتىنا, جۇرتىنا قىزمەت ەتۋ بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەگەنىن ەسكە تۇ­سىرگىم كەلدى. شىن مىنەز قا­بىرعاڭدى بىرتىندەپ سوگىپ جاتسا دا, وتباسىڭا, ۇرپاققا, حالقىڭا پايداسى ءتيۋى ءۇشىن ادال قىزمەت ەتۋ قاجەت. ولاي بولسا, بالالارعا قۇندىلىقتى قالىپتاستىرۋدى ءوز بويىمىزدان ىزدەپ كورەيىك.

رىسجان شامۇراتوۆا,

№2 «دارىن» مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ليتسەي-ينتەرنات ديرەكتورى

استانا