ارادا ەكى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, ەل ىشىندە كەنەسارى حان جانە ونىڭ قولباسىلارىمەن بايلانىستى ەل اڭگىمەلەرى جانە تاريحي جەرلەر كۇنى-بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلەدى. بىراق بۇل ماقالادا تەك كەنەسارى حاننىڭ جەكە باسىنا عانا توقتالماقپىز. كەنەسارىمەن بايلانىستى تاريحي جەرلەردىڭ ەڭ كوپ ساقتالعانى ۇلىتاۋ-تورعاي-ىرعىز ارالىعى. بۇل ءبىر جاعى تۇسىنىكتى دە, ياعني اتالعان ولكەلەر كوتەرىلىستىڭ نەگىزگى وشاعى ءارى ۇيىتقىسى بولعان جەرلەر. بۇل ولكەلەردە ساقتالعان جەرلەر كوبىنە «كەنەسارىنىڭ قىستاعان جەرى», «قورعانى», «قارۋ سوققان جەرى» دەگەن تۇرعىدا كەلەدى. ال كەنەسارى حاننىڭ كوتەرىلىسى باسىلعاننان كەيىن ونىڭ جاۋىنگەر سەرىكتەرىنىڭ ەلگە ورالۋىمەن كەنەسارىعا بايلانىستى تاريحي اڭگىمەلەردىڭ گەوگرافياسى ودان دا ءارى كەڭەيە تۇسەدى.
ءحىح عاسىردا دالادا بوي كوتەرگەن بەكىنىستەردىڭ اراسىندا تاريحي قالپىن ساقتاپ قالعانى – اقتاۋ بەكىنىسى. مىسالى, ۇلىتاۋ بەكىنىسى ءىزسىز جويىلىپ كەتسە, ىرعىز بەن تورعاي تاريحي قالپىن جوعالتىپ, ۇلكەن ەلدى مەكەندەرگە اينالعان (بۇل ءۇش بەكىنىس تىكەلەي كەنەسارىنىڭ كوتەرىلىسىن اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن سالىنعان). ال اقتاۋ كەيىن بوساپ قالعاندىقتان, ۋاقىت وتە كەلە تەك ىشكى قۇرىلىستارى جانە بەكىنىس قابىرعاسىنىڭ جوعارعى بولىكتەرى قۇلاعان. ۇلىتاۋ وبلىسىنا قاراستى جاڭاارقا اۋدانى تەرريتورياسىندا ورنالاسقان بۇل بەكىنىستىڭ جوباسى قازىر دە جاقسى ساقتالعان
(1-فوتو: ينتەرنەت رەسۋرس = https://24.kz/media/k2).
بۇل بەكىنىس اقتاۋ تاۋلارىنىڭ سولتۇستىگىندە ورىن تەپسە, ال تۇستىگىندە كەنەسارىمەن بايلانىستى تاعى ءبىر تاريحي ورىن جاتىر. جەرگىلىكتى حالىق بۇل جەردى «قورعان» دەپ اتايدى. بۇل جەردە 1838 جىلى كەنەسارى اسكەرلەرى بەكىنىسكە شابۋىل جاساۋدىڭ ايلا-تاسىلدەرىن مەڭگەرىپ, اسكەري وقۋ-جاتتىعۋ وتكىزگەن. وسى ماقساتتا ولار ادىرلى جەرلەردىڭ ىشىنەن, قولايلى ءبىر توبەنى تاڭداعان. توبەنىڭ تابيعي ءبىتىمى دوعا ءتارىزدى ءيىلىپ, ورتاسى الاڭقاي بولىپ كەلەدى. توبەنىڭ ءيىلىپ, ءبىر-بىرىنە جاقىن كەلگەن ارالىعىن قولدان توپىراق ءۇيىپ بەكىتىپ ءارى قاقپا قالدىرىپ (كىرەر اۋىز), ورلى بەكىنىس كەيپىنە كەلتىرگەن. سونىمەن قاتار توبەنىڭ ءۇستىن بويلاي تاستان (قاراپايىم بولسا دا) قابىرعا كوتەرگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەنەسارى بەكىنىسكە جان-جاقتان شابۋىل جاساۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىگىن قاراستىرعان. «بەكىنىستىڭ» جوباسىنا قاراپ, كەنەسارى اسكەرلەرى ەكىگە ءبولىنىپ, ءبىرى «قورعانۋشىلار», ەكىنشى توبى «شابۋىلشىلار» بولىپ اسكەري ويىن وتكىزگەن دەپ توپشىلاۋعا بولادى. ءارى بۇعان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان ەستىگەن مالىمەتتەر دە كۋا بولادى. زەرتتەۋشىلەر ت.ارشابەكوۆ پەن ءى.ءىسلاموۆ «اقتاۋ بەكىنىسىنە» بايلانىستى ەڭبەكتەرىندە [اقتاۋ بەكىنىسى. – قاراعاندى, 2007. – 29 ب.] «قورعانعا» بايلانىستى وسى نەگىزدەس دەرەكتەر كەلتىرەدى. ولاردىڭ جازۋىنشا «اقمولا قالاسىنىڭ تۇرعىنى ءابىلدا جاقىپ ۇلى, قاراعاندى وبلىسى جاڭاارقا اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى قوسان ءىبىراحىم ۇلى, بۇرالقى سەيتقازى ۇلى سياقتى كونەكوز قاريالاردان جازىپ الىنعان اڭىز-ەستەلىكتەر» بويىنشا بۇل قۇرىلىس اسكەري-جاتتىعۋ ماقساتىندا سالىنعان.
بۇل قورعاندى 1838 جىلى سالىنعان دەپ جازىپ وتىرعان سەبەبىمىز, كەنەسارى اقتاۋ توڭىرەگىندە تەك وسى جىلدارى عانا پايدا بولدى. ءارى 1838 جىلى كەنەسارى اقتاۋ بەكىنىسىنە شابۋىل جاساپ, ال اقمولا بەكىنىسىن باسىپ الىپ, ورتەپ جىبەرەدى. سوندىقتان «قورعاندى» كەنەسارى اسكەرلەرىنىڭ وسى بەكىنىستەرگە شابۋىل جاسار الدىندا دايىندىقتان وتكەن جەرى دەۋدىڭ تولىق نەگىزى بار. اقمولانى كەنەسارىنىڭ باسىپ الۋى تاريحي جازبالاردا تولىق كورىنىس تاپقان. ال اقتاۋ بەكىنىسىنە جاسالعان شابۋىلى تۋرالى دەرەك جوققا ءتان. بىراق جەكە-دارا مالىمەتتەردەن اقتاۋعا شابۋىلدىڭ ورىن العانى بايقالادى. مىسالى, ە.بەكماحانوۆ ەڭبەگىندە اقتاۋ بەكىنىسىنىڭ كومەندانتى كاستريۋريننىڭ «وتكەن ماۋسىم ايىنىڭ 22 كۇنى ساعات جەتىلەردە ب ۇلىكشى سۇلتان كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان 2 مىڭعا جۋىق قازاق بەكىنىسكە شابۋىل جاسادى جانە ولار شاشىراي شابۋىلداپ, ساعات شيرەگىندەي ۋاقىت وتكەندە بەكىنىستى قورشادى» دەگەن مالىمەتىن كەلتىرگەن [بەكماحانوۆ ە. قازاقستان ءحىح عاسىردىڭ 20-40-جىلدارىندا. – الماتى, 1994. – 303 ب.]. سونىمەن قاتار ب.ناسەنوۆتىڭ ومبى ارحيۆىنەن جيناقتاعان دەرەكتەرىنىڭ ىشىندە اقتاۋ بەكىنىسىنە قاتىستى ماڭىزدى قۇجات بار. وندا 1847 جىلى «كەنەسارىمەن بايلانىستا بولعان سۇلتاندار مەن بيلەر جونىندەگى مالىمەتتەر» تۋراسىنداعى ىستە قارقارالى جانە باياناۋىل ءوڭىرىنىڭ بىرقاتار تانىمال ادامدارىنىڭ تىزىمدەرى بەرىلگەن. ىشىندە مۇسا شورمانوۆ تا بار. ەڭ سوڭىندا بۇل ادامدار جونىندە «ۆ 1838 گ. ناحوديليس س سۋلتانوم كەنەسارويۋ پري ناپادەني نا اكتاۋسكوە ۋكرەپلەنيە» (ليست 20) دەپ جازىلعان [ناسەنوۆ ب. كەنەسارى – دالا مارشالى. 10 ت. 15-ءشى كىتاپ. – الماتى-نوۆوسيبيرسك, 2005. – 411 ب.]. كەنەسارى تۋرالى تاريحي جىرلاردا اقتاۋ باسىپ الىنعان بەكىنىس بولىپ ايتىلادى.
وسى اقتاۋ توڭىرەگىندە ورنالاسقان ەل ىشىندە ايتىلاتىن مالىمەتتەردە بەكىنىسكە بايلانىستى قىزىقتى جايتتار كەزدەسەدى. سونىڭ ءبىرى – ءازىل تۇرىندەگى «ارالبايلار سالىپ, قارەكەلەر شاۋىپ» دەگەن اۋىز-ەكى ءسوز. بەكىنىستى سالعان كەزدە جەرگىلىكتى حالىق تا كومەككە تارتىلسا كەرەك. ارالباي رۋىنىڭ (ارعىن-قۋاندىق) وكىلدەرى بەكىنىستى سالۋدا جالعا جۇمىس ىستەسە, ال قارەكە رۋىنىڭ (ارعىن-قۋاندىق) وكىلدەرى اقتاۋدى شاپقاندا كەنەسارىنىڭ اسكەرلەرىنىڭ ىشىندە بولعان. سول سەبەپتى جوعارىداعى ماتەل قالىپتاسقان ءارى ساقتالىپ قالعان.
1838 جىل كەنەسارى ءۇشىن وتە ءساتتى جىلداردىڭ ءبىرى بولدى دەسەك, قاتەلەسپەسپىز. ويتكەنى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قوس بىردەي اسكەري بەكىنىسكە شابۋىل جاساۋ ءارى بىرەۋىن باسىپ الۋ (اقتاۋدى باسىپ العانى ازىرگە بەلگىسىز) بۇدان كەيىنگى جىلداردا كەنەسارىنىڭ اسكەري ءىس-قيمىلدارىندا كەزدەسكەن ەمەس. بۇل ساتتىلىكتىڭ سەبەبى, وسى 1837-1838 جىلدارى اقمولا مەن قارقارالى وكرۋگى – قازاقتارىنىڭ جاپپاي تۇردە كەنەسارىنىڭ جاعىنا شىعىپ كەتۋىندە جاتىر. مىسالى, 1837 جىلى اقمولا وكرۋگىنە قاراستى مىنا بولىستىقتار كەنەسارىنىڭ قول استىنا ءوتىپ كەتتى: التاي-بايدالى, الەكە-التاي, قويلىباي-شاعىر, ءتىنالى-قارپىق, توبەت-تەمەش, مالاي-قالقامان, الشىن-جاعالبايلى جانە ت.ب. [ناتسيونالنو-وسۆوبوديتەلنايا بوربا كازاحسكوگو نارودا پود پرەدۆوديتەلستۆوم كەنەسارى كاسىموۆا (سبورنيك دوكۋمەنتوۆ). – الماتى, 1996. 61-63 ستر.].
ال 1838 جىلى قارقارالى وكرۋگىنە قاراستى دۇيسەنباي-شاقشاق, التوبەت, قارا-ايتىمبەت, قىرعىز, دادان-توبىقتى, تولەڭگىت (تومەندە ءسوز بولاتىن دايراباي باتىر وسى رۋدىڭ وكىلى), كەرەي, التەكە-سارىم, كارسون-كەرنەي, قويانشى-تاعاي بولىستىقتارى قازاقتارى كەنەسارى قاراماعىنا كوشىپ كەتەدى [ناتسيونالنو-وسۆوبوديتەلنايا بوربا.., 71-73 ستر.]. نازاردان تىس قالىپ كەلە جاتقان مالىمەتتەردىڭ ءبىرى, وسى اتالعان رۋلار ورتاۋ – قىزىلتاۋ بويىندا (اقتاۋ بەكىنىسى ايماعى) كەنەسارىنى العاش رەت «حان كوتەرگەن» (1841 جىلى ۇلىتاۋدا حان كوتەرۋدەن بۇرىن). بۇل مالىمەتتى زار-زامان وكىلى شورتانباي جىراۋدىڭ تومەندەگى ولەڭ شۋماقتارىنان اڭعارۋعا بولادى:
«ورتاۋدا كەنەسارى
حان كوتەرگەن,
ورتا ءجۇز سوڭىنا ەرگەن
تىم ەرتەدەن.
بەساتا بالاسىنان
جانعۇتتى بار,
بايسەيىت, دۇيسەنباي
مەن ەسباي, قارا,
ءبىر قول بولىپ كورىنەتىن جەكە دارا» [مادەلى جۇسىپقوجا ۇلى, شورتانباي قاناي ۇلى, ت.ب. شىعارمالارى. – الماتى, 2014. 115-ب.]. بۇل دەرەكتەرگە قاراعاندا «حان كوتەرۋ» وقيعاسى 1838 جىلدىڭ جاز-كۇز ايلارىندا بولۋى كەرەك. بىراق بۇل جىلداردان كەيىن اتالعان بولىستىقتاردىڭ نەگىزگى دەنى, اسىرەسە قارقارالى وكرۋگىنىڭ رۋلارى (جەكەلەگەن وكىلدەرى, شاعىن توپتارى بولماسا) ءوز ورىندارىنا قايتىپ ورالادى. بۇدان كەيىنگى جىلداردا كەنەسارى ورىنبور مەن باتىس ءسىبىر گۋبەرناتورلىعىنىڭ شەكتەسكەن ايماعىندا ( ۇلىتاۋ-تورعاي-ىرعىز) بولىپ, كەي جىلدارى قىستاۋعا سىر بويىنا قاراي كەتىپ ءجۇردى. كەنەسارى حان قايتىپ بۇل جاقتا بەلسەندى اسكەري ءىس-قيمىلدار جاساي قويمايدى. سولتۇستىك بالقاش وڭىرىندە (اقتوعاي, شەت, قارقارالى اۋداندارى) كەنەسارى حانعا قاراعاندا سارجانمەن بايلانىستى مالىمەتتەر, جەر اتاۋلارى ساقتالعان. «سارجان قاشقان» دەگەن جەر, «حان قاشتى» نەمەسە سارجاننىڭ جەرگىلىكتى ءبىر باتىرمەن كيكىلجىڭى سەكىلدى وقيعالار ەلى ىشىندە ءالى دە كەزدەسىپ قالادى ءارى جەرگىلىكتى ءباسپاسوز بەتتەرىندە, كىتاپتاردا كورىنىس تاپقان. سونىمەن بىرگە بۇل وڭىرلەردە كوتەرىلىس باسىلعاننان كەيىن قايتىپ ورالعان كەنەسارىنىڭ سەرىكتەرىنە بايلانىستى تاريحي اڭگىمەلەر وتە جاقسى ساقتالعان. ولاردىڭ قاتارىندا سۇلتان قۇدايمەندى عازين ء(اليحان بوكەيحانمەن اتالاس تۋىسى), اعىباي, دايراباي, بابەكە, قۇلەكە سىندى كەنەسارىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەرى, بۇلاردى جاسىرۋعا تىرىسقان نۇرلان سەكىلدى ەل ادامدارى, قۇنانباي بيلىگى, ت.ب. ەلگە تانىمال تۇلعالار ايتىلادى.
كەنەسارىمەن بايلانىستى دالا توسىندە ساقتالىپ كەلە جاتقان تاريحي جەردىڭ ءبىرى – تورعايداعى اقكول-جىلانشىق بويى. اقكول توڭىرەگىندەگى جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا (ناقتىلى ءبىر ورىندى نۇسقاماعانىمەن) جالپىلاما تۇردە «كەنەسارىنىڭ قارۋ سوققان جەرى» دەگەن اڭگىمە كەڭ تاراعان. سونداي توپشىلاما جەردىڭ ءبىرى – «قوس قىزدىڭ مولاسى». بۇل تاريحي ەسكەرتكىش ءۇيىندى بولىپ جاتقاندىقتان كەيبىر تۇرعىندار «كەنەسارىنىڭ قارۋ سوققان جەرى (زاۋىتى) وسى بولۋ كەرەك» دەپ ءوز ويلارىن بىلدىرەتىن. بىراق بۇل قوس ەسكەرتكىش, اتى ايتىپ تۇرعانداي, جەرلەۋ قۇرىلىسى ءارى جوشى ۇلىسى كەزەڭىنەن قالعان كونە جادىگەرلەر. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اراسىندا كەڭ تاراعان بۇل مالىمەتتىڭ جايدان-جاي پايدا بولعان قاۋەسەت ءسوز ەمەس ەكەنىن تاريحي دەرەكتەردەن بايقايمىز. مىسالى, ە.بەكماحانوۆتىڭ ەڭبەگىندە: «قازىرگى كەزدە كەنەسارى: مەندەگى ەكى باشقۇرت زەڭبىرەك قۇيۋعا كىرىستى دەپ قازاقتاردىڭ اراسىنا ءسوز تاراتۋدا, ەكەۋىنە ون قازاقتى كومەككە بەرىپ, ولاردى اقكول كولى جاعاسىنا جۇمىس ىستەۋگە قالدىرىپتى; پايدالاناتىن زاتتارىنان تەك كومىر عانا بەلگىلى, ولارعا سەكسەۋىل اعاشىن كۇيدىرىپ دايىندالعان بىرنەشە اربا كومىر اپارىپ بەرىپتى» دەگەن دەرەكتەر بار [بەكماحانوۆ., 199-ب.].
2011 جىلى قاراسۋ اۋىلى (جانكەلدين اۋدانى) جانىندا قازبا جۇمىستارىن اتقارىپ جاتقانىمىزدا, كيىكتى قورعاۋ جونىندەگى جەرگىلىكتى ينسپەكتسيا وكىلدەرى بىزگە ارنايى ءبىر ورىندى اپارىپ كورسەتتى. بۇل اقكولدەن 50-60 شاقىرىم قاشىقتىقتا, قاراقۇمعا سۇعىنا ورنالاسقان كادىر دەگەن جەر بولاتىن. ەن دالادا جەرگە جارتىلاي كومۋلى تۇردە, كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەن قالانعان پەش ساقتاۋلى تۇر. سىرت ءپىشىنى كىرپىش كۇيدىرەتىن پەشتى قايتالايدى (2-فوتو).
كورسەتۋشى ينفورماتورلاردان سۇراعانىمدا, بۇل ماڭدا قىزىل كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان مازار, كەسەنەنىڭ جوق ەكەنىن ايتتى. بۇل پەش جۇمباق كۇيىندە قالدى. مۇمكىن ورتاسىن ء(ىشىن) قازىپ كورسە, سۇراعىمىزعا جاۋاپ الارلىق مالىمەتتەر انىقتالار. كەنەسارىنىڭ قارۋ سوقتىرعان جەرىنىڭ ءبىرى ەمەس پە ەكەن دەگەن كۇدىگىمىز دە باسىم. وسى تورعاي وڭىرىندەگى قوشالاقتىڭ قۇمى – ەلدىڭ ايتۋىندا كەنەسارىنىڭ ءبىر قىس قىستاعان جەرى.
تورعاي وڭىرىندە دە كەنەسارىنىڭ باتىرلارى يمان, جاۋكە, قوشقار سەكىلدى ەل ادامدارى جونىندە دەرەكتەر مولىنان كەزدەسەدى. جاۋكە باتىردىڭ ۇرپاقتارى ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا ونىڭ اتىمەن مەشىت كوتەرگەن. بۇل مەشىت ءالى كۇنگە ءوز كەيپىن جوعالتپاعان. كەنەسارىنىڭ بالاسى سىزدىق تورە جونىندە دەرەكتەر بارشىلىق. ەلدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سىزدىق تورە ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جىلانشىق بويىنا كەلىپ-كەتىپ جۇرگەن. كەنەسارىعا تورعاي بويىنان جەرگىلىكتى تورەلەردەن قايىپ حاننىڭ ۇرپاقتارى قوسىلعان. ەلدىڭ ايتۋىنشا, قىرعىزدان قايتپاي قالعان ادامداردىڭ ىشىندە قايىپ حاننىڭ ۇرپاعىنىڭ ءبىرى – باسالقا سۇلتان. قايىپ حان ۇرپاقتارى قىپشاق ىشىندەگى توقپان رۋىمەن ارالاسىپ كەتكەندىكتەن, ەل بۇلاردى «تورە توقپان» دەپ اتاپ كەتكەن.
ۇلىتاۋ بويىندا دا كەنەسارى تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەر جەتەرلىك. كوبىنە اعا سۇلتان بولعان ەردەن ساندىباي ۇلىمەن بايلانىستى كەلەدى. باعانالىنىڭ ءتورت بوساعاسىنىڭ ءبىرى اتالعان بابىر بي دە كەنەسارىنى سوڭىنا دەيىن جاقتاعان ادام بولىپ ايتىلادى. ونىڭ 9 ۇلى وسى كەنەسارىعا قوسىلعان.
جامبىل وبلىسىنىڭ مويىنقۇم, سارىسۋ اۋداندارى تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا «كەنەسارىنىڭ تۋى تىعىلعان جەر» دەگەن مالىمەتتەر دە كەڭ تاراعان. وسىنداي ءبىر كەنەسارىدان قالعان تۋدىڭ ءبىر جۇرناعى بالقاش قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى قوڭىرات ەلدى مەكەنىندەگى ماعزۇم حاميتوۆ دەگەن قاريانىڭ قولىندا ساقتالىپ كەلە جاتىر. تۋدىڭ تاريحىنا كەلەتىن بولساق, ماعزۇم قاريانىڭ ارعى باباسى دايراباي كەنەسارى باتىرلارىنىڭ ءبىرى بولعان. رۋى تولەڭگىت (تاز-قۇسشى). دايراباي كەنەسارىنىڭ تولەڭگىتتەر جاساعىنا قولباسىلىق ەتكەن. تۋ ۇستاعان, تۋى سارى ءتۇستى. بۇل سارى تۋ تولەڭگىت جاساعىنىڭ بەلگىسى بولعان. كەنەسارىنىڭ ءوز تۋى, ماعزۇم قاريانىڭ ەستۋىنشە, اق ءتۇستى ەكەن. دايراباي باتىر 1803 جىلى تۋىپ, 1899 جىلى, ياعني 96 جاسقا كەلىپ دۇنيەدەن وزعان كىسى. ول قايتىس بولعان سوڭ, قازاعا جينالعان اعايىنى تۋدى «باتىردان تابارىك» قىلىپ ءبولىسىپ العان. جارتى مەترگە جۋىق كەزدەمە ءوز ۇرپاعىنىڭ قولىندا قالعان ەكەن. تۋدىڭ وسى بولىگى ۇرپاقتان-ۇرپاققا ءوتىپ, بۇگىنگە جەتىپ وتىر. تاريحي مۇرانى قولىندا ۇستاپ وتىرعان ماعزۇم قاريا دايرابايدىڭ شوپشەگى بولىپ كەلەدى.
تۋدىڭ ساقتالىپ قالۋى جونىندە قىسقاشا توقتالا كەتسەك. ماعزۇم قاريانىڭ ايتۋىنشا, اتاجۇرتتارى كەزىندەگى سەمەيگە قاراستى شۇبارتاۋ اۋدانى, № 3 اۋىل (تولەڭگىت اۋىلى) بولعان. اشارشىلىق جىلدارى تۋدىڭ قالعان بولىگىن ساقتاۋ ءۇشىن ماعزۇمنىڭ اتاسى حاميت (اكەسى باكىشتەن قالعان) قۇراندى وسى تۋمەن تىستاپ تاستاعان (3-فوتو).
ەلدە اشارشىلىق باستالىپ, قالعان ەل بالقاش ەلدى مەكەنىنە جەتۋگە ۇيعارادى. سودان تولەڭگىت اۋىلى جانە باسقا دا رۋلار بالقاشقا ەكى توپ بولىپ ءبولىنىپ اتتانادى. ءبىرى جازىق دالامەن كەتسە, ەكىنىشى توپ اينالما بولسا دا تاۋ جاعالاپ جۇرەدى. ماعزۇم قاريانىڭ اتالارى وسى سوڭعى توپتا بولادى. سوڭىندا تەك وسى تاۋ ساعالاپ (قىزىلاراي, قاراتال ارقىلى) جۇرگەن توپ قانا امان-ەسەن جەتەدى. جازىقپەن كەتكەن توپتىڭ ەشقايسىسى كەلمەيدى. دايرابايدىڭ 41 شاڭىراعى بولعان. سودان وسى بالقاشقا جەتكەنى 3 شاڭىراق قانا.
تاۋ ساعالاپ كەلە جاتقان توپتىڭ ىشىندەگى حاميت اقساقال اقيرەك دەگەن تاۋعا كەلگەندە قولىنداعى تۋمەن تىستالعان قۇراندى جانە ت.ب. دۇنيەلەرىن ءبىر توبەنىڭ باسىنا كومىپ, تۇسىنا بەلگى قويىپ كەتەدى. كەيىن, 1964 جىلى ماعزۇم اكەسى اقبار ەكەۋى قايىرا بارىپ قازىپ العان. سودان بەرى قولىندا ساقتاپ كەلەدى. تۋدىڭ ساقتالۋ ساپاسى وتە جاقسى. كەيبىر دىمقىل وتكەن جەرلەرى ازداپ سورتاڭ تارتقان. سوگىلمەگەنىنە قاراعاندا, ماتاسى جىبەك ءتارىزدى. شەتتەرى شاشاقتالعان.
دايراباي باتىرعا بايلانىستى ماعزۇم قاريادان جازىپ الىنعان بىرنەشە مالىمەتتى بەرسەك:
1) اكەلەرىمنەن ەستىگەنىم بويىنشا دايراباي بابام كەنەسارىنىڭ قاسىندا سوڭىنا دەيىن بولعان. مىڭ جىگىتىمەن قورشاۋدا قالعاندا, كەنەسارى اعىباي باستاعان 500 جىگىتكە قورشاۋدى بۇزىپ, جول اشۋعا بۇيىرادى. دايراباي دا ناۋرىزباي تورەمەن وسى توپتا بولىپ, جاۋدى جارىپ شىققان. بىراق ناۋرىزباي كەنەسارىنىڭ جاۋدىڭ قولىندا قالعانىن ەستىپ, «سەن تۇرعاندا كەنەسارىنى قىرعىز ولتىرمەيدى» دەگەن اعىبايدىڭ اقىلىنا قاراماستان, قايتا اعاسىنىڭ قاسىنا بارعان.
2) كەنەسارى اعىباي جانە باسقا دا باتىرلارمەن اقمولانى العان كەزدە, دايراباي ءوز قولىمەن حانعا ءبىر ورىس وفيتسەرىن جانە احمەت (تورە) سۇلتاندى اكەلىپ تاپسىرعان. كەنەسارى احمەت تورەنى بوساتىپ جىبەرىپتى. بۇل مالىمەتتەن دايراباي باتىردىڭ كەنەسارىعا كوتەرىلىستىڭ العاشقى كەزىنەن قوسىلعانىن كورۋگە بولادى. اقمولا بەكىنىسى جوعارىدا جازعانىمىزداي, 1838 جىلى الىنعان.
3) دايراباي ۇنەمى حاننىڭ ماڭايىندا بولىپ, قىزمەت قىلعان. تولەڭگىتتەرىنىڭ باسشىسى بولعان. كوبىنە حاننىڭ جەكە تاپسىرمالارىن ورىنداعان. ەلدەن سالىق جيناعان. بارىمتالارعا بارعان.
4) كەنەسارى كىشى جۇزدە ءبىر ساۋەگەي قاريا بار دەگەندى ەستىپ, جانىنا اعىبايدى قوسىپ, ناۋرىزبايدى اتتاندىراتىن وقيعا بار ەمەس پە! – ينفورماتور بۇل جەردە قارت ابىز بەن جاس ناۋرىزبايدىڭ وقيعاسىن ءسوز ەتىپ وتىر. بۇل اڭىز بويىنشا «ابىز: «ە, ناۋرىزباي, مەنىڭ جاسىم 120-عا كەلىپ وتىر. وسى جاستىڭ ىشىندە سەنەن ارتىق ەر كورمەدىم. ءۇش نارسەنىڭ سىرتتانى بار ەدى: ءيتتىڭ, قاسقىردىڭ, جىگىتتىڭ. سەن جىگىتتىڭ سىرتتانى ەكەنسىڭ. بىراق ادام بالاسىنا مەيىرىمىڭ جوق ەكەن, باعىڭ ماڭدايىڭدا عانا ەكەن. عۇمىرىڭ قىسقا 20–25-تەن اسپاسسىڭ, دۇنيەدە ارماندا قالما» دەگەن. – سول وقيعانىڭ ىشىندە دايراباي دا بولعان. دايراباي 40 جىگىتىن قاسىنا ەرتىپ, ناۋرىزباي مەن اعىبايعا قوسشى بولىپ بارعان. سول ساپاردا ساۋەگەي قاريا دايرابايدىڭ دا ءومىرىن بولجاپ, ۇزاق جاسايتىنىن ايتىپتى.
5) تولەڭگىتتەر تۋرالى. تولەڭگىتتەر نەگىزى 6 اتادان (قازاق, قىرعىز, قالماق, وزبەك, قاراقالپاق, ۇيعىر) قۇرالعان. كەيىن ۇلعايا كەلە «12 اتا تولەڭگىت» اتالعان. ولار: تاز-قۇسشى, مامادايىر-ماماشىق, ءدويىت-قىپشاق, سارىتابان-وڭاجىت, توپان-بوران, قوناي-قاناي. تولەڭگىتتىڭ ۇرانى «وراق», تاڭباسى «شالعى» سەكىلدى كەلەدى. شۇبارتاۋداعى تولەڭگىتتەردى «جانازاردىڭ تۋىنا, ومىرزاقتىڭ قۇتىنا جينالعان ەل» دەپ ايتادى. جانازار باتىر, ومىرزاق باي بولعان ادام.
جالپى, بۇل ماقالادا ەل ىشىندە كەنەسارى جانە ونىڭ جاۋىنگەر سەرىكتەرىمەن بايلانىستى ەل ىشىندە ساقتالىپ كەلە جاتقان تاريحي اڭگىمەلەر مەن تاريحي جەرلەردى كوپشىلىك وقىرمان قاۋىمعا جەتكىزۋدى ماقسات تۇتتىق. ءسوز سوڭىندا كەنەسارىنىڭ باسسۇيەگى تۋرالى ءبىر-ەكى اۋىز توقتالساق. كەيىنگى كەزدە زەرتتەۋشىلەر اراسىندا كەنەسارىنىڭ باسسۇيەگى ومبى قالاسىنان اسقان جوق دەگەن ويلار ايتىلىپ ءجۇر. وسى سوڭعى تۇجىرىمنىڭ جانى بار سەكىلدى. 1906 جىلى م.ا.تەرەنتەۆتىڭ «يستوريا زاۆوەۆانيا سرەدنەي ازي» اتتى مونوگرافياسى جارىققا شىققان. وسى ەڭبەكتە ورىس عالىمى كەنەسارى كوتەرىلىسى تۋرالى ءسوز قوزعاپ, سوڭىندا: «ي زدەس ۆ ودنوم يز ۋششەلي پوتەرپەل پوراجەنيە ي بىل ۋبيت ۆمەستە تەلەنگۋتامي (تەلوحرانيتەلي, پالاچي) ي 3.000 ۆويسكا. چەرەپ ەگو دوستاۆلەن بىل ك كن. گورچاكوۆۋ ي حرانيتسيا پري دەلە «و بۋنتە كەنيسسارى» دەپ جازادى [تەرەنتەۆ, س.204]. بۇل دەرەكتەن كەنەسارىنىڭ باسى حح عاسىردىڭ باس كەزىنە دەيىن ومبىدا بولعانىن اڭعارامىز. بۇل وزەكتى دە شەتىن ماسەلەنىڭ شەشىلەتىن كۇنى الىس ەمەس دەپ ويلايمىز. قالاي دەگەندە دە عىلىمي ىزدەنىس پەن ساراپتاما ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋعا ءتيىس.
ورىنباي وشانوۆ,
ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى
