وتكەن جولداۋلاردا بەلگىلەنگەن باستامالار بويىنشا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدا مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەردىڭ جالاقىسى كوتەرىلىپ, حالىقتىڭ ءبىرازى وزدەرىنىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانۋ ارقىلى باسپانالى بولدى, دەنساۋلىعىن تۇزەتتى. دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى مەن مەكتەپتەر بوي كوتەردى. ەلگە كەڭ اۋقىمدا تشي تارتىلىپ, سىرتقى ساۋدا دەڭگەيى ءوستى. ال بۇل جولعى ماڭىزدى قۇجاتتا مەملەكەت باسشىسى الداعى ءۇش جىلدا ەلدىڭ دامۋىنا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى قاۋزادى.
جولداۋدا: «مەن ەكونوميكا سالالارىنداعى رەفورمالاردىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردىم. ونىڭ ءبارىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋدىڭ باستى شارتى – ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق. بۇل – اكسيوما. قارجى, سالىق-بيۋدجەت جانە اقشا-نەسيە ساياساتىن ۇيلەستىرۋ كەرەك», دەپ العا قويىلىپ وتىرعان مىندەتتەردىڭ ىشىندە ەلدىڭ ماكروەكونوميكالىق ساياساتىن قايتا قاراپ, جاڭارتۋ قاجەت ەكەنىنە باسا نازار اۋداردى.
ينۆەستيتسيا تاپشىلىعى ەكونوميكانىڭ وسۋىنە كەرى اسەر ەتەدى. نەگىزى ەلدەگى ونەركاسىپتىك كاپيتالعا قاراجات قۇيۋ باستى نازاردا تۇرۋى قاجەت. بىراق بانكتەر بۇل ۇدەرىسكە بەلسەندى اتسالىسپاي وتىر. سالدارىنان ۇكىمەت قارجىلاندىرۋ ىسىنە ارالاسادى. ال بۇل نارىقتىق ەكونوميكا قاعيدالارىنا ساي كەلمەيدى. ەلىمىزدەگى بانكتەردىڭ ناقتى سەكتوردان گورى تۇتىنۋشىلىق نەسيەگە باسىمدىق بەرەتىنى كوپشىلىككە ءمالىم. مۇنىڭ سالدارى جىلدان-جىلعا انىق بايقالىپ كەلەدى. ماسەلەن, وتانداستارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى قارىزعا بەلشەسىنەن باتىپ ءجۇر. وسى ماسەلەنى رەتتەۋ ماقساتىندا بيىل «جەكە تۇلعالاردىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانعان بولاتىن. بۇل باعىتتا جۇيەلى ءىس-شارالار قابىلدانىپ, تۇرعىنداردىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرۋدى بەلسەندى جالعاستىرۋ قاجەت.
قازىر ەلىمىزدە «قارىزسىز قوعام» جوباسى ىسكە قوسىلدى. بۇل جوبا حالىقتىڭ كوپ قارىزدانۋ ماسەلەسىن شەشۋ, بانكتەردىڭ كورپوراتيۆتىك سالانى نەسيەلەۋگە دەن قويۋىنا باعىتتايدى. بانك اكتيۆتەرىن ەلدىڭ ەكونوميكالىق اينالىمىنا قوسۋ ءۇشىن ارنايى ءىس-شارالار قابىلدانىپ, جۇيەلى جۇزەگە اسىرىلۋى ەكونوميكاعا سەرپىن بەرەدى. ويتكەنى جولداۋدا ايتىلعانداي ەلدەگى 21 بانكتىڭ تەك بىرنەشەۋىنىڭ ەكونوميكالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋى بۇل سەكتورعا تىڭ وزگەرىستەر قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى.
سونداي-اق پرەزيدەنت ۇلتتىق قور قاراجاتىن پايدالانۋدى دا وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسىنە كوڭىل ءبولىپ, قارجىلاندىرىلاتىن ستراتەگيالىق جوبالاردى ىرىكتەۋدە دۇرىس ساراپتاما جاساۋ قاجەت ەكەنىن ەسكەرتتى.
تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە – جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەكى قور بيرجاسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. ولاردىڭ الەۋەتىن بىرىكتىرۋ ارقىلى ىشكى قارجى نارىعىن رەتتەۋگە بولادى. شەتەلدەگى وسىنداي قۇرىلىمدارمەن سالىستىرساق, قور بيرجاسىنىڭ جۇمىسى شىنىمەن دە السىزدەۋ.
2009 جىلدارى بيۋدجەت جۇيەسىن رەفورمالاۋ كەزىندە ناتيجەگە باعدارلانعان بيۋدجەتتى قۇرۋ كوزدەلگەن ەدى. جولداۋدا سونى قايتا جانداندىرىپ, بيۋدجەتكە ەمەس, ناتيجەنى باسقارۋعا باسىم ءمان بەرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. وسى ماقساتقا قول جەتكىزگەندە بيۋدجەتتەگى اشىقتىق, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك پەن دەربەستىك قاعيدالارى ورىندالادى دەپ سانايمىن.
بۇعان قوسا 1995 جىلدان بەرى سالىق جۇيەسى رەفورمالارعا, وزگەرىستەرگە ۇشىراپ, بيزنەستىڭ وركەندەۋىنە كەدەرگى كەلمەيتىندەي, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى تومەندەمەيتىندەي وڭتايلاندىرۋعا باسىم ءمان بەرىلىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا: «مەن بۇدان بۇرىن ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سەكتورىنداعى سالىق مولشەرلەمەسىن سارالاۋ تۋرالى ايتقان ەدىم. بۇل شارا سالىق جۇكتەمەسىن ءوندىرىستىڭ كۇردەلىلىگىنە قاراي ءبولۋدى قامتاماسىز ەتەدى», دەپ بيزنەستى دامىتۋعا سالىق جۇيەسىنىڭ كەرى اسەرى بولمايتىنداي, سالىق جەڭىلدىكتەرى بەرىلۋ كەرەك ەكەنىن تاعى ءبىر شەگەلەپ ءوتتى.
ەكونوميكادان باسقا جالپى قوعامدىق دامۋعا قاتىستى ويىن تۇجىرىمداي وتىرىپ, پرەزيدەنت: «اركىم وتانشىل, ءبىلىمپاز, ەڭبەكقور, ءتارتىپتى, ادال, ءادىل, ۇنەمشىل ءارى جاناشىر بولسا, الىنبايتىن اسۋ جوق. ابايدىڭ «تولىق ادام» ىلىمىنەن باستاۋ الاتىن «ادال ازامات» تۇجىرىمداماسىنىڭ تۇپكى ءمانى – وسى», دەپ قازاق ۇلتىنىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزىن ايقىنداپ بەردى. شىنىمەن دە ەلىمىزدىڭ ءوسىپ, وركەندەۋىنە اتسالىسۋ – ءبارىمىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز.
ەلميرا اديەتوۆا,
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتى ەكونوميكا جانە قۇقىق فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى
