كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
2011 جىلدان باستاپ قولعا الىنعان حالىقتىق IPO تۋرالى ەل اراسىندا ءالى دە بولسا ناقتى تۇسىنىك قالىپتاسا قويعان جوق. دەگەنمەن, بۇل تەرميننىڭ ماعىناسى جانە ونىڭ جالپى قانداي باعدارلاما ەكەنى جونىندە ءتۇرلى اقپارات كوزدەرىنەن بىلۋگە بولادى. ينتەرنەت جەلىسىنە زەر سالساق, كەيبىر كومپانيالاردىڭ بيرجاعا شىعىپ, IPO وتكىزگەنى, سول ارقىلى بيزنەستىڭ ىرگەسىن قالاۋشىلاردىڭ ميللياردەر اتانعانى تۋرالى اقپاراتتى ارادىك كوزىمىز شالىپ قالادى. دەسەك تە جەكە كومپانيانىڭ كوپشىلىكتىڭ كومپانياسىنا اينالۋ ۇدەرسىنىڭ ارتىندا نە تۇرعانىن كوپ ادام بىلە بەرمەيدى.
IPO (initial public offering – حالىققا باستاپقى باعادا ۇسىنۋ) قانداي دا ءبىر كومپانيانىڭ اكتسياسىن ساتۋ ءۇشىن كوپشىلىككە باستاپقى ۇسىنۋ, بۇل جەردەگى «باستاپقى» ءسوزى كومپانيانىڭ ءوز اكتسياسىن بيرجاعا ءبىرىنشى رەت شىعاراتىنىن بىلدىرەدى. ءوزىنىڭ اكتسيالارىن كوپشىلىككە ساتۋعا ۇسىنعاندا كومپانيا IPO وتكىزەدى. ۇيىمنىڭ بۇل تۇرعىدا مارتەبەسى وزگەرەدى, ياعني جەكە كومپانيا كوپشىلىكتىڭ كومپانياسىنا اينالادى. مۇندا ءبارى دە اقشاعا كەلىپ تىرەلەدى – كومپانيا قارجى تارتۋدى ماقسات تۇتادى. قاراجات قولعا تۇسكەننەن كەيىن ول بيزنەستى دامىتۋعا نەمەسە ينفراقۇرىلىمنىڭ رەينۆەستيتسياسىنا جۇمسالۋى مۇمكىن. كومپانيا اكتسياسىنىڭ جاريالى تۇردە ساتىلىمعا شىعۋىنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – ەڭ ۇزدىك مامانداردى تارتا وتىرىپ, توپ-مەنەدجەرلەرگە ءتۇرلى قىزمەتتەر ۇسىنۋعا مۇمكىندىك تۋادى. سونداي-اق اكتسيالار كەلىسىم جاساۋ ارقىلى تولەمنىڭ ءبىر بولىگىن جابۋعا قولدانىلۋى مۇمكىن.
حالىقتىق IPO باعدارلاماسى ەلىمىزدە قور بيرجاسى ارقىلى (KASE) جۇزەگە اسىرىلادى. اتالعان قوردا ليستينگتەن وتكەن 50-گە جۋىق ۇلتتىق كومپانيالار بار. بۇل – كەز كەلگەن ەل ازاماتى وسى كومپانيالاردىڭ قۇندى قاعازدارىن ساتىپ الۋعا, كومپانيانى باسقارۋعا ءوز ۇلەسىن قوسا الادى جانە وسى تالابى ءۇشىن ديۆيدەند ارقىلى پايدا تابۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى دەگەن ءسوز.
مەملەكەت باسشىسى جىل سايىنعى جولداۋىندا «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ اكتيۆتەرى مەن اكتسيالارىن جەكەشەلەندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا «حالىقتىق ءىرو» ءتاسىلىن قولدانۋدى العا تارتا وتىرىپ, «ەير استانا» كومپانياسىنىڭ «حالىقتىق IPO» شاراسىن جۇرگىزۋى, QazaqGaz كومپانياسىن نارىققا شىعارۋعا دايىنداۋ, سونداي-اق ءىرى كومپانيالاردىڭ مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى وتكىزۋى جونىندە تاپسىرما بەرگەن ەدى. ۇكىمەتتىڭ ماقساتى اكتيۆتەردى باسقارۋداعى اشىقتىق پەن تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ ەكەنى بەلگىلى, ال ينۆەستورلار مەن كومپانيالار بۇدان قانداي پايدا تابادى؟ ەندى وسى ماڭىزدى ماسەلەنى حالىقتىق IPO باعدارلاماسىنا ەنگەن بىرنەشە كومپانيانىڭ مىسالىندا كەڭىرەك قاراستىرىپ كورەلىك.
نارىققا 2006 جىلى ءبىرىنشى بولىپ ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى تەلەكوممۋنيكاتسيالىق كومپانيا «قازاقتەلەكوم» شىقتى. IPO 2022 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ءوتتى جانە بۇل شارا بارىسىندا «سامۇرىق-قازىنا» 4,6% جاي اكتسيالارىن ساتتى. تۇرعىندار «قازاقتەلەكوم» اكتسيالارىن جالپى سوماسى 12,2 ملرد تەڭگەگە ساتىپ الدى, ءار اكتسيانىڭ ورتاشا باعاسى 30 560 تەڭگەنى قۇرادى. «قازاقتەلەكوم» اكتسيالارى شۇعىل سامعاۋدى دا, كۇرت قۇلدىراۋدى دا باستان وتكەردى. IPO-دان كەيىن اكتسيا قۇنى بىردەن 52 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ كەتكەن, سودان 6 مىڭعا دەيىن تومەندەگەن كەزدەرى بولدى. 2023 جىلعى 7 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا اكتسيانىڭ باعاسى – 33 300 تەڭگە.
اراعا 6 جىل سالىپ, 2012 جىلى رەسپۋبليكاداعى ەڭ ءىرى مۇناي قۇبىرى كومپانياسى «قازترانسويل» اق-نىڭ اكتسيالارى بيرجاعا شىعارىلدى. ناتيجەسىندە, كومپانيا 28 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجات تارتا الدى, بۇل رەتتە ورنالاستىرىلعان اكتسيالاردىڭ 79,1%-ى بولشەك ينۆەستورلاردىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. كومپانيانىڭ وسى سالاداعى تابىستارى «قازاقتەلەكوممەن» سالىستىرعاندا قاراپايىم كورىنۋى مۇمكىن, دەگەنمەن باعالى قاعازداردىڭ قيلى باعاسى مەن ولاردىڭ ينۆەستورلار ءۇشىن ءتۇرلى قولجەتىمدىلىگىن استە ەستەن شىعارماۋ كەرەك.
2014 جىلى قازاقستانداعى ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ وپەراتورى «KEGOC» اق IPO-عا شىقتى. ناتيجەسىندە, 40 مىڭعا جۋىق قازاقستاندىق كومپانيانىڭ اكتسيونەرلەرى بولدى, ال كاسىپورىن وزىنە 13 ملرد تەڭگەدەن اسا ينۆەستيتسيا تارتتى. 2023 جىلعى 7 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا كومپانيانىڭ 1 اكتسياسى 1 575,59 تەڭگەنى قۇرايدى.
2018 جىلى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق اتوم كومپانياسى IPO-عا ءوز اكتسيالارىن ۇسىندى. «قازاتومونەركاسىپ» لوندون قور بيرجاسىندا (LSE) 15% اكتسياسىن جانە حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا (Aحقو/AIX) 5%-ىن ساتتى. قازاقستاندىق ينۆەستورلاردىڭ ۇلەسى 47% بولدى, ال اكتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 451 ملن دوللاردى قۇرادى.
ءبىر جىلدان از ۋاقىت بۇرىن, 2022 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق مۇناي-گاز كومپانياسى حالىقتىق IPO شاراسىن ۇيىمداستىردى. ينۆەستورلارعا 153 ملرد تەڭگەدەن اسا سوماعا اكتسيالار ساتىلدى. ونىڭ 74,6 ملرد تەڭگەسىن ازاماتتار (48,5%), قالعانىن قازاقستاندىق زاڭدى تۇلعالار (47,2%) جانە شەتەلدىك جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار (4,3%) ساتىپ الدى.
پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ 6 قىركۇيەكتە وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا اتاپ وتكەندەي, 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن «KEGOC» اق-نىڭ 5%-عا دەيىنگى ۇلەسىن قايتا بيرجاعا شىعارۋ جوسپارلانعان. 2024 جىلى «ەير استانا», 2025 جىلى QazaqGaz, «قازاقستان تەمىر جولى», «سامۇرىق-ەنەرگو» قور نارىعىنا شىعادى. سونىمەن «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ IPO-عا شىعۋى جوسپارلانعان ءىرى اكتيۆتەرىنىڭ ءتىزىمى تۇگەسىلەدى. بۇل ءىس-شارالاردان نە كۇتۋگە بولادى؟
ساراپشىلار «KEGOC» اق-نى حالىقتىق IPO-عا شىعارۋ تۋرالى شەشىمدى كومپانيا ءۇشىن قوسىمشا شىعىنسىز كاپيتال تارتۋدىڭ ءتيىمدى جولى دەپ باعالايدى. بۇل جونىندە ەكونوميست ەلدار شامسۋتدينوۆ «كاپيتال» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ايتتى. ساراپشى ينۆەستورلار ءۇشىن جاقسى دامۋ كەلەشەگى بار دەپ بىلەدى: «كومپانيا اكتسيالارىنىڭ ءوسۋ الەۋەتى قالىپتى, ويتكەنى ونىڭ نەگىزگى قىزمەتى – ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇلتتىق ەلەكتر جەلىسى ارقىلى تاسىمالداۋ قانداي جاعدايدا دا ماڭىزىن جوعالتپايدى», دەيدى.
قازاقستاندىق ەڭ ءىرى «ەير استانا» اۋە كومپانياسىنىڭ IPO-عا شىعۋىنىڭ كەشىگۋى كومپانيانىڭ ەكى اكتسيونەرى – سايكەسىنشە 51% جانە 49% ۇلەسكە يە «سامۇرىق-قازىنا» جانە بريتاندىق BAE Systems كومپانيالارىنىڭ اكتسيالاردى ساۋداعا شىعارۋ ءتارتىبى بويىنشا ۇزاق ۋاقىت كەلىسە الماۋىنا بايلانىستى ورىن الدى. IPO ءۇشىن كىم, قانشا اكتسياسىن ساتۋى كەرەك دەگەن ماسەلەدە تاراپتار ورتاق مامىلەگە كەلە المادى. ۇلگى ءالى دە انىقتالعان جوق, دەگەنمەن كومپانيا نارىققا اكتسيالاردى 50%-عا دەيىن شىعارۋدى قاراستىرۋدا جانە كەز كەلگەن جاعدايدا اكتسيالاردىڭ جالپى العانداعى 51%-ى قازاقستاندىق رەزيدەنتتەردە – جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعالاردا قالۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمدا.
«سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ دامۋ جانە جەكەشەلەندىرۋ جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى ەرنار ءجانادىل اتاپ وتكەندەي, IPO وتكىزۋ ءۇشىن قولايلى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى 2024 جىلدىڭ ءساۋىر-مامىر ايلارى بولىپ سانالادى جانە 3 الاڭ – KASE, AIX جانە ەكىنشى اكتسيونەردىڭ بريتاندىق شىعۋ تەگىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىر حالىقارالىق الاڭ قاراستىرىلۋدا.
– «ەير استانا» IPO-عا تولىعىمەن دايىن. ونىڭ 2022 جىلعى ناتيجەلەرى – ايتارلىقتاي, كىرىسى 1 ملرد دوللاردان اسادى. تازا پايدا شامامەن 80 ملن دوللاردى قۇرايدى. بۇل – ونىڭ بۇكىل تاريحىنداعى رەكوردتىق كورسەتكىش, – دەدى ە.ءجانادىل.
«سامۇرىق-ەنەرگو» ەنەرگەتيكالىق حولدينگىنە كەلسەك, اڭگىمە «سامۇرىق-ەنەرگو» كومپانياسىنىڭ 2022 جىلى جەكە قۇرىلىم – Qazaq Green Power كومپانياسىنا بولىنگەن جاسىل اكتيۆتەر پورتفەلى تۋرالى بولىپ وتىر. «سامۇرىق-ەنەرگو» اق باسقارما توراعاسى سەرىك تۇيتەباەۆ اتاپ وتكەندەي, كومپانيا بىرنەشە سەبەپپەن قۇرىلدى. «بىرىنشىدەن, جاسىل ەكونوميكاعا كەڭ كولەمدى ينۆەستيتسيا تارتۋ قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋ. ەكىنشىدەن, حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق قاۋىمداستىقتىڭ كومىر وندىرۋگە دەگەن سۇرانىسىنىڭ تومەندەۋى بايقالادى. ۇشىنشىدەن, كومىر كومپانيالارىنىڭ باعالى قاعازدارىنا سۇرانىستىڭ تومەندەۋى بىلىنگەن جاعدايدا IPO وتكىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولامىز», دەدى س.تۇيتەباەۆ.
«قازاقستان تەمىر جولى» تەمىرجول وپەراتورىنىڭ IPO-سى دا 2025 جىلعا جوسپارلانعان, دەگەنمەن ۇيىمداستىرۋشىلار اكتسيونەردىڭ قارىز سوماسى ءۇش جىلدىق پايدادان اسپاۋى ءۇشىن الدىمەن قارىزدى ازايتۋ كەرەك ەكەنىن العا تارتىپ وتىر. سونىمەن قاتار قتج-نىڭ قىسقامەرزىمدى جانە ۇزاقمەرزىمدى قارىزىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگى اقش دوللارىندا كورسەتىلگەن, بۇل كومپانيانى ۆاليۋتا باعامىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا تاۋەلدى ەتەدى. ايتالىق, 2022 جىلى قتج باعامدىق ايىرمانىڭ كەسىرىنەن 34,1 ملرد تەڭگە كولەمىندە شىعىنعا ۇشىرادى. سوندىقتان IPO كەيىنگە شەگەرىلۋى ابدەن مۇمكىن.
بۇرىن «قازترانسگاز» ۇك» اتالىپ كەلگەن QazaqGaz ۇلتتىق گاز كومپانياسىنىڭ دايىندىعى ويداعىداي. كومپانيانىڭ ءوزى دە, ساراپشىلار دا اتالعان مەرزىمگە ءازىر ەكەنىن ايتادى. بۇل رەتتە اكتسيالار پاكەتىن ورنالاستىرۋ ۇلەسى «قازمۇنايگاز» كەزىندەگى سياقتى 3%-دان باستالادى دەپ بولجانۋدا. بولجامداردىڭ قانشالىقتى ورىندالاتىنى الداعى ەكى جىلدا بەلگىلى بولادى.
قازاقستان ۇكىمەتى 2011 جىلى قالىپتاستىرعان حالىقتىق IPO-عا ۇمىتكەرلەردىڭ باستاپقى تىزىمىنەن 2 كومپانيا قالىس قالىپ وتىر. ولار – 2013 جىلى جشس بولىپ وزگەرتىلگەن «قازمۇنايگاز» اق-نىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى «قازتەڭىزترانسفلوت» ۇلتتىق تەڭىز تاسىمالداۋشىسى جانە «قازتەمىرترانس» كومپانياسى. «قازتەمىرترانس» – جۇك ۆاگوندارى پاركىنىڭ ءىرى وپەراتورى, «قازاقستان تەمىر جولىنىڭ» ەنشىلەس كاسىپورنى. كومپانيا قتج باس ۇيىمىمەن بىرگە IPO-عا ءۇشىنشى كەزەكتە شىعادى دەپ جوسپارلانعان ەدى, بىراق بۇل جوبا كەيىنگە قالدىرىلعان سىڭايلى. ونى قتج ىشكى قارىزدارىن وتەپ, رەتتەپ بولعان سوڭ قايتا قاراۋى ابدەن مۇمكىن.
ءىرو حالىقتىق بولعاننان كەيىن وعان مىقتى, تۇراقتى تابىس اكەلەتىن كومپانيالار شىعۋى قاجەت. ويتكەنى باعدارلامانىڭ ءبىر ماقساتى – حالىقتىڭ ينۆەستيتسيالىق ساۋاتىن كوتەرۋ بولسا, ەكىنشى ماقساتى – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ, تۇرعىندارعا دەپوزيت نە جىلجىمايتىن م ۇلىكتەن باسقا تابىس الىپ كەلەتىن قوسىمشا قارجى قۇرالىن ۇسىنۋ. سوندىقتان دا «حالىقتىق ءىرو» كەزىندە مىقتى كومپانيالاردىڭ, ياعني قازىرگى داعدارىستا تاۋەكەلى جوق كومپانيالاردىڭ باعالى قاعازدارى شىعارىلادى. باسقاشا ايتقاندا, «حالىقتىق ءىرو-عا» شىعارىلاتىن كومپانيالار – قور نارىعىندا «كوگىلدىر فيشكا» دەگەن اتاۋعا يە مىقتى كومپانيالار. قورىتا كەلگەندە, «حالىقتىق IPO» – ازاماتتارعا تابىستى كاسىپورىنداردىڭ اكتسيالارىنا يە بولىپ, سودان پايدا تابۋ مۇمكىندىگى; مەملەكەتتىك كومپانيالارعا قارجىلارىن ءوندىرىس پەن كاسىپورىندى كەڭەيتۋگە جانە دامىتۋعا, جاڭعىرتۋعا سالۋ مۇمكىندىگى; ينۆەستورلاردىڭ سانىن كوبەيتۋ جانە جاڭا ينۆەستورلار تارتۋمەن قاتار, قۇندى قاعازدار نارىعىن دامىتۋ مۇمكىندىگى.
