كورپوراتيۆتىك نەسيەلەندىرۋ سىر بەرە باستادى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋىندا كورپوراتيۆتىك نەسيەلەندىرۋدى قايتا باستاۋدى ناقتى تالاپ ەتتى.

«ەكونوميكاعا اقشا كەرەك. وتكەن جىلى بانكتەردىڭ تازا پايداسى 1,5 ترلن تەڭگەگە جۋىقتاسا, بيىل ءبىرىنشى جارتى­جىل­دىقتا 1 ترلن تەڭگەدەن استى. مۇنداي ارتىق تابىستىلىق بانكتەردىڭ ءتيىمدى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى ەمەس, نەگىزىنەن ۇلت­تىق بانك ينفلياتسيامەن كۇرەسۋ ءۇشىن پاي­دالاناتىن جوعارى بازالىق مول­شەر­لە­مەنىڭ سالدارى بولىپ تابىلادى. ۇكىمەت پەن پارلامەنت مەملەكەت مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل پايدانى نەعۇرلىم ءادىل قايتا ءبولۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋى كەرەك. قارجى ۇيىمدارىنىڭ سالىق سالىنبايتىن وتىمدىلىكتى نوتاعا ورنالاستىرۋدان الاتىن وراسان زور كىرىستەرى ماسەلەسى دە وزەكتى. بۇعان ەشقانداي لوگيكا نەمەسە مەملەكەتتىك كوزقاراس جوق», دەدى پرەزيدەنت.

شىنىندا دا, بانكتەردىڭ وراسان زور پايداسى بازالىق مولشەرلەمەنىڭ وتە جو­عا­رى بولۋىنا بايلانىستى ەكەنىن ءبارى­مىز بىلەمىز. ۇلتتىق بانك ونى ينفلياتسيامەن كۇرەسۋ ءۇشىن كەيىنگى ءۇش جىلدا كوتەردى. بۇل شەشىم ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى سوعىس جاعدايىنا بايلانىستى قابىلداندى. قازىر «قاي جەردەن قاتەلەستىك» دەگەن ساۋالعا ۇلتتىق بانك تە, ۇكىمەت تە جاۋاپ تابا الماي وتىر. سەبەبى ينفلياتسيا رەكورد­تىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى جانە تەڭگە رۋبلدەن اجىراپ, دوللارعا شاققانداعى كۇش-جىگەرىن كورسەتەتىن كەزدە سىر بەرىپ قالدى, نا­تيجەسىندە, كورپوراتيۆتىك نەسيەلەۋ تو­قى­راپ, تۇتىنۋشىلىق نەسيە ءوسىپ كەتتى.

بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋ لوگيكاسى نارىق زاڭىنا نەگىزدەلەدى, مول­شەرلەمە جوعارى بولعان كەزدە ادامدار نەسيە المايدى, كەرىسىنشە دەپوزيتتەرگە سالادى, وسىنىڭ اسەرىنەن ينفلياتسيا تومەندەيدى.

قارجى ساراپشىسى اندەي چەبوتارەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, بۇل فورمۋلا ءبىزدىڭ ەلگە كەلگەندە جۇرىسىنەن شاتاسىپ قالدى, بول­شەك نەسيەلەۋ كەيىنگى ايدا 3,9%-عا نەمەسە بىردەن 564 ملرد تەڭگەگە, جىل باسىنان بەرى 13,4%-عا ءوستى. بۇل – كە­يىنگى ەكى جىلداعى رە­كوردتىق ءوسىم. «ناتي­جەسىندە, اقشا-نە­سيە ساياساتى يمپورت پەن ينفلياتسيانى جە­دەلدەتەتىن بولشەك نەسيەلەندىرۋدىڭ دا­مۋىنا بايلانىستى ينفلياتسيانى تومەن­دە­تۋگە اسەر ەتپەگەنى بەلگىلى بولدى, بىراق ۇلتتىق بانك كورپوراتيۆتىك ساياساتتى قايتا باستاۋ ءۇشىن مولشەرلەمەنى تومەندەتۋگە تاۋەكەل ەتپەدى», دەيدى ساراپشى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانك­تىڭ بازالىق مولشەرلەمە تۋرالى ءباسپاسوز بايانىندا ەكونوميكانى, بيز­نەس­تى نەسيەلەندىرۋ تۋرالى ەشتەڭە ايت­پاعان. شاماسى ولار بازالىق مولشەر­لە­مەنىڭ نارىققا اسەرى از ەكەنىنە تولىق مويىنسۇنعان ءتارىزدى.

«سو­نىمەن قاتار نەسيەلىك ىنتا­لان­دىرۋ ماسەلەسى سانكتسيالارعا بايلانىس­تى ەكونو­مي­كانىڭ ەكى ءىرى كرەديتورىنىڭ كەتۋىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. ءبىز مۇنى وسىعان دەيىن دە ايتقانبىز. ەندى پرەزيدەنت ءبىزدىڭ نارىققا بولشەك نەسيە ەمەس, ارنايى ەكونوميكانى نەسيە­لەن­دىرۋدە مول تاجىريبەسى بار ءۇش جاڭا شەتەلدىك بانكتى اكەلۋدى تالاپ ەتتى. دۇنيە­­جۇزىندە مۇنداي بانكتەر ونشا كوپ ەمەس, ءبىزدىڭ نارىقتا جۇرگەندەرى دە – ساناۋلى. ەندى پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن قارجى سەكتورىنا ءبىراز وزگەرىستەر ەنگىزىپ, نارىقتى تازالاۋ كەرەك», دەيدى ا.چەبوتارەۆ.

ءبىزدىڭ نارىققا كەلۋدەن ۇمىتكەر بانك­­تەر­­دىڭ قاتارىندا قىتاي بانكتەرى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ءبىز وسىعان دەيىن جاز­­عانبىز. ءتىپتى ەلگە كەلگەن بانكتەر­دىڭ قاتارى ءۇش ەمەس, بەس بولسا, ولار نە­سيە­­لەندىرۋ دەڭگەيىنە اسەر ەتە المايتى­نىن دا جازعانبىز. قارجى ساراپ­شىسى ا.چەبوتارەۆتىڭ سوزىمەن ايت­قان­دا, قو­لى­ڭىزداعى 1 ملن تەڭگەنى ەدب دە­پو­زيت­تەرىنە سالساڭىز, جىلدىق ءوسىم 1 ملن 165 مىڭ تەڭگە بولادى. ال دونەر نۇكتەسىن اشقىسى كەلىپ, بانكتەن نەسيە الا الماي جۇرگەن كورشىڭىز سىزگە ونداي وسىممەن قاي­تارا المايدى. ءبىزدىڭ بيزنەستىڭ دە جاعدايى وسىنداي.

بانكتەردىڭ بيزنەسكە دەگەن ىقىلا­سى­نىڭ كەمشىندىگىنە ەشكىم ءشۇبا كەلتىرە المايدى. بىراق ۇلتتىق بانك ولارعا جىلىنا 16,5 پايىز تابىس تابۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بازالىق مولشەرلەمە بانك سەكتورىنىڭ جوعارى تابىسى كورپورا­تيۆ­تىك نەسيەلەۋدىڭ تومەندەۋىنە دە سەبەپ بولىپ وتىر. قازىر ءبىزدىڭ ەلدە نەسيە­نىڭ نارىقتىق باعاسى 20-21 پايىزدان باستالادى. مۇنداي پايىزبەن نەسيە الۋعا بيزنەستىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. وسى­لاي­شا جوعارى بازالىق مولشەرلەمە مەم­لەكەتتىك قارىزعا قىزمەت كورسەتۋ قۇنى­نىڭ وسۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر.

«2022 جىلى جوعارى بازالىق مول­شەر­لەمە قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملە­كەتتىك وبليگاتسيالار بويىنشا 382,4 ملرد تەڭگەگە شىعىندالدى. بۇل – 225 مەكتەپ, ورتاشا ەسەپپەن ءار مەكتەپكە 500 ملن-نان 3,5 ملرد-قا دەيىنگى قارجى. كاپيتال نارىعى قاراجات تارتۋ ءۇشىن ءبىرشاما جاق­سىراق پايىزدىق مولشەرلەمەلەردى بە­رە­دى, بىراق مۇنىڭ ءبارى 16,5 پايىز تاۋە­كەلسىز كىرىستىلىك مولشەر­لە­مە­سىنە دەيىن تومەندەيدى», دەيدى ساراپشى.

پرەزيدەنتتىڭ بانكتەردەن نوتالارعا جانە مۇمكىن باسقا دا مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا نەگىزىنەن بازالىق مولشەرلەمە بويىنشا قوسىمشا سالىق تولەۋدى تالاپ ەتۋ يدەياسىن ىشكى نارىق قۇپ كورىپ جاتىر. مۇنداي تەتىك الەمنىڭ ەشبىر ەلىندە جوق. وبليگاتسيالار مەن نوتالارعا سالىناتىن سالىقتار وسى باعالى قاعازداردىڭ رەنتابەلدىلىگىنىڭ سيممەتريالى وسۋىنە اكەلەدى. نارىق وسىلاي جۇمىس ىستەيدى, سون­دىقتان مۇنداي سالىقتار دۇنيەجۇ­زىندە ەش جەردە جوق. كورپوراتيۆتىك نەسيە­لەن­دى­رۋدى قايتا باستاۋدىڭ جانە مەم­لە­كەتتىك شىعىنداردى ازايتۋدىڭ جالعىز جولى.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, مولشەر­لە­مە بىردەن نولگە دەيىن تومەن­دەمەي, بىرتە-بىرتە ازايتىلۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ۇلت­تىق بانك قۇلدىراۋدىڭ باستالۋىنا قو­لايلى ءساتتى جىبەرىپ الدى.

ءىجو بويىنشا قاجەتتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇش جىل سايىنعى ءوسىم 6-7 پايىز بولۋى كەرەك. بىراق بيۋدجەت پەن بيزنەستەن نەسيەلىك يمپۋلس بولماسا, بۇل ناتيجە بەرمەيدى. قىتاي رەتسەپتى ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ ءۇشىن ارزان اقشا كەرەك. قىتاي بۇل تاجىريبەنى 2000-جىلدارى باس­تادى, سول جىلداردان باستاپ ىشكى جالپى ءوسىم 8-12 پايىزعا دەيىن ءوستى. بىزگە قازىر ەكونوميكا مەن بيزنەستى نەسيەلەندىرۋگە قىزىعۋشىلىق تومەن بولىپ تۇر. بۇل – ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك بىرلەسىپ اتقارا­تىن مىندەت.

ۇلتتىق بانكتىڭ ستاتيستيكاسىنا سۇ­يەن­­سەك, ەدب نەسيەلەندىرۋ باعىتىنىڭ بيز­نەس-كليەنتتەردەن جەكە تۇلعالارعا اۋىس­ۋى شامامەن بەس جىل بۇرىن بولعان. 2017-2020 جىلدار ارالىعىندا سەكتوردىڭ كور­پوراتيۆتىك نەسيە پورتفەلى 18,1%-عا (8,7 ترلن تەڭگەدەن 7,1 ترلن تەڭگەگە دەيىن) قىسقاردى, ال بولشەك پورتفەل 86,3%-عا (4 ترلن تەڭگەدەن 7,5 ترلن تەڭگەگە دەيىن) ءوستى. 2021 جىلى كورپوراتيۆتىك پورتفەل وسۋگە قايتا ورالىپ, 7,8 ترلن تەڭگەگە (+9,3%) جەتتى. اعىمداعى, وتە قيىن جىلدا ءوسۋ ءۇردىسى وسىنداي قارقىنمەن جال­عاسۋدا: 1 مامىرداعى جاعداي بويىنشا زاڭدى تۇلعالاردىڭ نەسيەلەر بويىنشا بە­رە­شەگىنىڭ قالدىعى 8 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. بۇل +3,3 پايىز. ءبىر جاعىنان, تسيفر­لىق تەحنولوگيالار مەن سكورينگتىك شە­­­شىمدەر تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردى بە­رۋ ۇدەرىسىن تۇبەگەيلى جەڭىلدەتتى, ال ءۇي شار­ۋا­شىلىقتارىنىڭ قارىزدىق جۇك­­تەمەسىنىڭ تومەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل قۇرالداردى قولدانباۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ايتپەسە بانك باسەكەلەستىكتە قايتىمسىز ۇتىلاتىن ەدى. سونىمەن قاتار سەگمەنت مەملەكەتتىك باعدارلامالارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن يپوتەكا ەسەبىنەن ءوستى. قازىرگى ترەند ەكونوميكالىق جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ فاكتورىنا باسىمدىق بە­رەدى. وسىعان دەيىن ۇلتتىق بانكتىڭ مول­شەر­لەمەسى ءبىر كۇيىپ, ءبىر جاندى. بۇل نەسيە نارىعىنىڭ قۇبىلمالىعىنا, قىسقارۋىنا اكەلدى. كەيىننەن ورتالىق بانك نەگىزگى مولشەرلەمەنى تومەندەتە باس­تادى, بۇل تۇتىنۋشىلاردى تاريفتەر ودان ءارى تومەن­دەي­دى دەگەن ۇمىتپەن نەسيە الۋدى كەيىنگە قال­دىرۋعا ءماجبۇر ەتتى.

ال ساراپشىلار بولسا, كورپوراتيۆتىك نەسيەلەۋدە توقىراۋ جوق ەكەنىن ايتادى. كەيىنگى بەس جىلدا زاڭدى تۇلعالارعا بە­رىلگەن نەسيەلەردىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى ورتا ەسەپپەن 11 پايىزعا جەتتى. ءبىر قىزىعى, 2017-2021 جىلدار ارالىعىندا قۇ­رىلىس جانە ساۋدا سالالارىنا نەسيە بەرۋ ورتا ەسەپپەن سايكەسىنشە 7 جانە 9 پا­يىزعا, ونەركاسىپكە 10 پايىزعا, اۋىل شارۋا­شىلىعىنا 6 پايىزعا ءوسىپتى.

«ەكونوميكانىڭ ءوسۋى ونىڭ قازىرگى مۇمكىندىكتەرىنە سايكەس بولۋى كەرەك. نەسيە ءوسىمى ەكونوميكالىق وسىمنەن ايتارلىقتاي اسىپ كەتكەندە, تاۋەكەلدەر تۋىندايدى. سونىمەن قاتار نەسيەلەندىرۋ كەلەشەگى زور سالانىڭ ءوسۋىن قاداعالاپ, تاۋەكەل دەڭگەيىن ەسكەرۋى كەرەك, ويتكەنى بانكتەر بيزنەس پەن نەسيەنى قايتارۋ بولاشاعىنا ازدى-كوپتى سەنىمدى بولۋى كەرەك», دەپ تۇسىندىرەدى ساراپشى ا.بەيسەمباەۆ.

قازاقستانداعى نەسيەلەردىڭ ىشكى جالپى ونىمگە قاتىناسى شامامەن 25%-دى قۇرايدى. بۇل – الەمدەگى ەڭ تومەنگى كور­سەت­كىشتەردىڭ ءبىرى. قازاقستان – ناقتى سەك­توردى نەسيەلەندىرۋ دەڭگەيى بويىنشا الەمنىڭ 160 ەلى اراسىندا 130-ورىندا. پوستكەڭەستىك ەلدەر اراسىندا بۇل كورسەتكىش تەك تاجىكستان, ۋكراينا جانە مولدوۆادا تومەن. سالىستىرۋ ءۇشىن الەم­دىك ورتاشا كورسەتكىش – 58 پايىز. ساراپ­شى­لار مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبىنە بىرنەشە فاكتور اسەر ەتىپ وتىرعانىن ايتادى.

«ەلدەگى ىسكەرلىك احۋالدىڭ وزگەرۋى بانك­تەردىڭ نەسيەلىك پورتفەلدەرىندە تىكە­لەي كورىنىس تابۋدا. ەگەر 2012 جىلى نەسيە پورتفەلىنىڭ 70%-ىن زاڭدى تۇلعا­لار­عا بەرىلگەن نەسيەلەر قۇراسا, قازىر ولاردىڭ ۇلەسى 37%-عا دەيىن ازايدى. نەسيە پورتفەلىنىڭ قىسقارۋىنا تاعى دا بانك سەكتورىن ساۋىقتىرۋ بويىنشا اۋقىمدى باعدارلاما اسەر ەتتى, 2016-2017 جىلدارى نەگىزىنەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ ءۇمىتسىز نەسيەلەرى ەسەپتەن شىعارىلدى. ودان كەيىن ەل نەسيەلەۋ تالاپتارىن قاتايتتى, بانكتەر نەسيەنى بولۋدە ساقتىق تانىتتى. ءبىر جاعىنان, بانكتەر نەسيە بەرۋدە شەكتەلگەن, ەكىنشى جاعىنان, جاقسى كەپىلدىك بەرە الاتىن جانە جاقسى قارجىلىق ەسەپ­تى­لىك كورسەتە الاتىن ناقتى كليەنتتەر دە اي­تارلىقتاي از. اقىرىندا, بولشەك نە­سيەلەندىرۋ نارىعىنىڭ ءوسۋى اياسىندا كووپەراتيۆتىك سەكتوردىڭ ۇلەسى تومەندەدى. زاڭدى تۇل­عا­لار­عا بەرىلگەن نەسيەلەر كەيىنگى 10 جىلدا 7-8 ترلن تەڭگە (قازىرگى ۋاقىتتا 8,3 ترلن تەڭگە) دەڭگەيىندە بولدى», دەپ اتاپ ءوتتى قار­جىگەر.

زاڭدى تۇلعالار نەسيە الۋدى جالعاس­تى­رۋ­دا, بىراق ولاردىڭ نەسيەلەرى قىسقار­دى, ولار نەگىزىنەن اينالىم قاراجاتىن جابۋ ءۇشىن نەمەسە ساۋدا ءۇشىن الىنادى. بانك سەكتورىنىڭ نازارى بولشەك نەسيەلەۋگە اۋىستى. كەيىنگى 10 جىلدا نارىقتىڭ بۇل سەكتورى 5 ەسە ءوسىپ, 35%-عا جەتتى. وسى­لايشا, بولشەك نەسيەلەندىرۋ بانك جۇ­يە­سىنىڭ دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى.

«Jusan Analytics» كومپانياسىنىڭ باس­قا­رۋشى ديرەكتورى ءانۋار قۋاندى­قوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, بانك اكتيۆتەرىنىڭ جوعارى شوعىرلانۋى باسەكەنىڭ تومەندەۋىنە جانە نارىقتىڭ مونوپوليالانۋىنا اكەلەدى. ال سوڭعىسىنىڭ تيىمدىلىگى تومەندەيدى.

سونىمەن قاتار ساراپشىلار 130 ەل­دەگى 3 ءىرى بانكتىڭ اكتيۆتەرىنىڭ شوعىر­لان­ۋىن سالىستىرىپ, شوعىرلانۋ مەن باسە­كە­لەستىكتىڭ تىكەلەي بايلانىسىن باي­قامادى. كوپتەگەن ەلدە شوعىرلانۋ قازاق­ستانداعىداي 60-70% دەڭگەيىندە بولدى.

«بۇل جاعداي باسەكەلەستىك نەگىزىنەن ءىرى ويىنشىلار اراسىندا ورىن الاتىنىن, ال كىشىلەرى ءىس جۇزىندە تاۋاشالىق بانكتەرگە اينالۋى كەرەك ەكەنىن كورسەتۋى مۇمكىن. ءبىر جاعىنان, بۇل ەۆوليۋتسيالىق تۇرعىدان دۇرىس بولىپ كورىنۋى مۇمكىن, بىراق ەكىنشى جاعىنان, ول ۇلكەن تاۋەكەلدەردى جاسىرادى. ويتكەنى بەلگىلى ءبىر تاۋاشالارداعى داعدارىس ورىن السا, بۇل بۇكىل بانك سەك­تورىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن», دەدى ءا.قۋاندىقوۆ.

قىسقاسى, مەملەكەت باسشىسى بۇل جولى دا بانك سەكتورىنا نازار اۋدارىپ, «بانكتەر ساعان ايتامىن, ۇكىمەت سەن تىڭدا» دەگەندى اڭعارتتى. ەندىگى ارەكەتتىڭ ناتيجەسى ۇب مەن ۇكىمەتتىڭ قابىلداعان شەشىمدەرىنە بايلانىستى.