باس قالانىڭ قونىسى مەن ءورىسى

بىراق ولار ءاۋ باستا ەلوردا تۇرعىندارىنىڭ سانى 300 مىڭ عانا بولعانىن, ونى 2030 جىلعا قاراي عانا 1 ميلليونعا دەيىن جەتكىزۋ قاراستىرىلعانىن بىلە بەرمەيدى. ال استانالىقتاردىڭ سانى قازىردىڭ وزىندە 1 ملن 383 مىڭنان اسىپ كەتتى. بۇل – رەسمي سان. سول سەبەپتى قالانى جىلۋمەن جانە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ قيىنعا ءتۇسىپ وتىر, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار, ەمدەۋ مەكەمەلەرى جەتىسپەيدى. مۇنىڭ ءوزى جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقتىڭ رەنىشىن تۋعىزىپ قانا قويماي, كەيدە الەۋمەتتىك جانجالدارعا اكەلىپ سوعىپ ءجۇر. ماسەلەن, بيىلعى جازدا سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى تۇرعىندار ۇيلەرىنە اۋىز سۋ بەرىلۋىن تالاپ ەتىپ, كولىك جولدارىن بوگەپ, ميتينگكە شىقتى. سونداي-اق جۋىردا الەۋمەتتىك جەلىدە استانانىڭ №71 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ گار­دەرو­بىنداعى كەزەكشىلەر ساباق­تان شىققان وقۋ­شى­لارعا سىرت كيىم­دەرىن تەز بەرىپ ۇلگەرمەي, با­لالار ءبىرىن-ءبىرى باسىپ-جانشىپ كەتە جازداعانى جايلى بەينەجاز­با جاريالاندى. قاپتاعان تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ ماڭىندا ور­نالاسقان وسى ءبىلىم ۇيىمى 1 200 وقۋشىعا ارنالعانمەن, وندا قازىر 5 مىڭداي شاكىرت ءۇش اۋىسىممەن وقۋعا ءماجبۇر.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت تو­قاەۆ بيىلعى 11 شىلدەدە ەلوردانى دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندە وت­كىز­گەن كەڭەستە: «ەلورداداعى نەگىزگى وزەكتى ماسەلەلەر قالانىڭ دامۋىنا قاتىستى ءتيىستى جوسپاردىڭ, ياعني دۇرىس جوسپارلاۋ جۇمىسىنىڭ جوق­تى­عىنان تۋىنداپ وتىر. مۇنى اشىق ايتۋىمىز كەرەك. باقىلاۋسىز جۇرگىزىلىپ جاتقان قۇرىلىس, ساپادان گورى سانعا ءمان بەرۋ جانە جان-جاقتى ويلاستىرىلماعان شە­شىم­دەر قالاداعى ومىرلىك ما­ڭىزى بار ينفراقۇرىلىمنىڭ تاپ­شى­لىعىنا الىپ كەلدى. جاعداي­دىڭ سونشالىقتى مۇشكىل بولۋىنا جاۋاپتى باسشى­لار­دىڭ بىلىكسىزدىگى نەمەسە باس پايداسىن ويلاعاندىعى سەبەپ بولدى. قالا باسشىلىعى قۇرىلىس كوم­پانيالارىنىڭ پاي­­دا­سىن ەمەس, مەملەكەت پەن ازا­مات­­تاردىڭ مۇددەسىن بارىنەن بيىك قويۋعا ءتيىس. وتكەن جىلىتۋ ماۋ­سىمىندا قالادا جىلۋ قۋا­تى­نىڭ تاپشىلىعى قاتتى سە­زىل­دى. قىس جى­لى بولعاندىقتان, اپات­­تان امان قالدىق. ال قالا باس­­شى­لىعى قالىپ­تى جىلۋمەن قامتا­ماسىز ەتۋگە دا­يىن بولماسا دا, ميلليونداعان شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋدى قولداپ كەلە­دى», دەدى. مەملەكەت باسشىسى قالانى دامىتۋ ىسىندە بىرىزدىلىك بول­ما­عان سوڭ, ورىنسىز قۇرىلىس كوبەيىپ, الەۋمەتتىك نىسان­دار مەن قو­عامدىق ورىندار بو­­لۋ­­عا ءتيىس جەرلەردە تۇرعىن ءۇي كە­شەن­­دە­رى سالىنعاندىعىن دا سىنادى.

پرەزيدەنت ايتقانداي, «جاۋاپتى باسشىلاردىڭ بىلىكسىزدىگى نەمەسە باس پايداسىن ويلاعاندىعىنىڭ» سالدارىنان بەرتىنگە دەيىن باس شاھاردا قۇرىلىس قالاي بولسا سولاي جۇرگىزىلىپ كەلدى. ءتىپتى قا­لا­نىڭ بۇرىنعى اكىمىنىڭ تۇ­سىندا كىشى تالدىكول كولىنىڭ ءبىر بولىگى قۇرعا­تىلىپ, ورنىنا كوپ­قاباتتى تۇر­عىن ۇيلەر سالىنعاندىعى جۇرتشى­لىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزعان بولاتىن. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل كوكتەمدە ەرىگەن قار مەن جازداعى جاڭبىر سۋىنىڭ كىشى تالدىكولگە جەر استىمەن بارىپ قۇيىلاتىن ارنالارىن بىتەپ تاس­تاۋعا اكەلىپ سوعىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان قازىر استانادا قالىڭ جاۋىن بولسا, كەي كوشەلەردى سۋ باسىپ, ۆەنەتسيانى كوزگە ەلەستەتىن كەلەڭسىز جاعداي تۋىندادى.

سونداي-اق ەلوردادان ون شاقى­رىمداي قاشىقتىقتاعى جەردە «ۇركەر» تۇرعىن ءۇي الابىن سالۋ دا قۇرىلىس سالۋشى كومپانيا­لارمەن جانە پىسىقاي ادامدار­مەن جەڭ ۇشىنان جالعاسقان استانا اكىمدىگىنىڭ بۇرىنعى باس­شى­­لارىنىڭ باس پايداسىن كوز­دەگەن شەشىمى دەسەك, قاتەلەس­پەس­پىز. ويتكەنى, العاش­قى تۇرعىن ۇي­لەرىنىڭ ىرگەتاسى بۇدان جيىر­ما جىلداي بۇرىن قالانعان, بۇگىندە 30 مىڭداي ادام تۇراتىن «ۇر­كەر­­دى» ءالى دە «قالاعا قارايتىن اۋىل» دەپ اتاۋعا بولادى. ءتىپتى وسىن­­داعى اسكەري قالاشىقتىڭ وزىن­دە ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋ جۇيە­سى جوق. ۇيلەردىڭ كوپشىلىگى قىر­كۇيەكتەن باستاپ مامىردىڭ ور­تا­سىنا دەيىن كومىر جاعىپ جى­لى­­تى­لاتىندىقتان, وسى ايلار ارا­لى­عىندا كوشەلەردى ءيىسى قولقانى قاباتىن قارا ءتۇتىن باسىپ كەتەدى. اۆتوجولداردىڭ جانىنان تروتۋار سالۋ ءىسى دە ەندى عانا باستالىپ جاتىر. قالا ورتالىعىنا قاتىنايتىن نەبارى ءۇش باعىتتاعى اۆتوبۋستاردا كەشكىلىك ۇيلەرىنە قايتقان جۇ­مىسكەرلەر مەن ستۋدەنتتەر بوش­­كەدەگى تۇزدالعان بالىقتاي سى­عىلىسىپ تۇرادى. «ۇركەردە» سامساعان ساۋدا ورىندارى مەن بىر­نەشە جازعى سپورت الاڭدارىنان باسقا, تۇرعىنداردىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن وتكى­زەتىن بىردە-ءبىر مادەنيەت مەكە­مەسى جوق.

مەملەكەت باسشىسى استاناعا جىل سايىن 50-60 مىڭ ادام قونىس اۋداراتىندىقتان جانە كۇن سا­يىن ەل وڭىرلەرى مەن شەتەلدەن 150 مىڭ ادام كەلەتىندىكتەن, قالانىڭ ينجەنەرلىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمىنا ايتارلىقتاي جۇكتەمە تۇسەتىندىگىن ايتا كەلىپ: «جاعدايدى باقىلاۋعا الۋ جانە كوشى-قون ۇدەرىستەرىن رەتتەۋ ءۇشىن پارمەندى شارالار قابىلداۋ قا­جەت. ەلورداعا كەلەتىندەردىڭ باسىم بولىگىن ەڭبەك ميگرانتتارى, اسىرەسە جاقىن ورنالاسقان وڭىرلەردەن جۇمىس ىزدەپ كەلۋشىلەر قۇرايدى. وسىعان بايلانىستى بۇل سالادا رەتتەۋ مەن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت», دەپ ۇكىمەتكە تاپ­­سىرما بەرگەن ەدى. سوعان سايكەس قازىر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ مينيسترلىگىندە ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, قول­دا­نىستاعى كوشى-قون زاڭنا­ما­سى­نا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ما­سە­لە­سى قاراستىرىلۋ ۇستىندە.

ءبىزدىڭ ويىمىزشا, پرەزيدەنت­­تىڭ استاناعا كوشى-قون ۇدەرىستەرىن رەتتەۋ مەن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جو­نىندەگى تاپسىرماسى ەلورداعا قو­نىس اۋدارۋشىلار مەن قىسقا مەرزىمگە كەلۋشىلەر سانىن قاتاڭ شەك­تەۋ­دى بىلدىرمەيدى. باستى مىندەت – وسى قۇبىلىستىڭ سەبەپتەرىنە جان-جاقتى تالداۋ جاساپ, ەلىمىزدىڭ باس شاھارىنا وڭىرلەردەن ۇدەرە كوشۋدى ازايتۋدىڭ ۇتىمدى شارالارىن قولدانۋ, سونداي-اق استاناعا قونىس اۋدارعان وتباسىلار مەن جۇمىسقا كەلگەن ازاماتتاردىڭ تا­­­لاپقا ساي تۇرمىس جانە ەڭبەك جاع­دايلارى مەن قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ بولۋعا ءتيىس.

بۇل رەتتە مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ بيىلعى «ادىلەتتى قازاق­ستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» جولداۋىندا بەلگىلەنگەن كەشەندى شارالار الداعى ۋاقىتتا بارلىق وڭىردە ەكونوميكالىق ورلەۋ تۋعى­زىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى كوپ­تەپ اشىلادى, مۇنىڭ ءوزى تۇرعىن­داردىڭ وزدەرى تۋىپ-وسكەن ەلدى مەكەندەرىندە تۇراقتاپ قالۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. بۇعان قوسا, ۇكىمەت كەيىنگى جىلدارى ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىن جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە ەرىكتى تۇردە قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسى سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار جانە شىعىس قازاقستان وبلىس­تارىندا قالىپتاسقان كۇردەلى دە­مو­گرافيالىق احۋالدى جاقسارتا الماعانىن, بۇل وڭىرلەردەن جىل سايىن كوشىپ كەتۋشىلەر سانى كوشىپ كەلۋشىلەردەن الدەقايدا كوپ بولىپ وتىرعانىن ەسكەرگەنى ءجون. ناقتى ايتقاندا, ەلورداعا بەت تۇزەگەن قونىس اۋدارۋشىلار كوشىن تەرىسكەي وڭىرلەرگە بۇرۋعا كۇش سالۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن ولاردى قوسىمشا ىنتالاندىرۋ شارالارىن قاراستىرۋ كەرەكتىگى ءسوزسىز.

ارينە, ەلورداداعى كوشى-قون ماسەلەسىن ۇدايى باقىلاۋدا ۇستاۋ جانە رەتتەپ وتىرۋ قاجەتتىگى انىق. وسى ورايدا 2019 جىلعى 4 اقپاندا استانانىڭ «كوكتال-1» تۇرعىن ءۇي الابىندا بىرەۋدىڭ جەكە ءۇيىنىڭ جانىنداعى ۋاقىتشا تۇرعىنجايدى جالداپ تۇرىپ جاتقان وتباسىنىڭ بەس قىزى تۇندە بولعان ورتتەن قازا تاپقانى ۇمىتىلماۋعا ءتيىس. سول قاسىرەتتى وقيعا قايتالانباۋى ءۇشىن قالانىڭ ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارى كوپتەگەن جەكە ۇي­لەر­دىڭ جانىنداعى ۋاقىتشا تۇر­عىنجايلاردىڭ جاي-كۇيىن جۇيەلى تەكسەرىپ, سانيتارلىق جانە ءورت قاۋىپسىزدىگى نورمالارىنىڭ ساقتا­لۋىن قاتاڭ قاداعالاۋى قاجەت. ۋا­­قىتشا تۇرعىنجايلاردى جالعا الۋشىلاردىڭ تىركەلۋى مەن جالعا بەرۋشىلەردىڭ ءتيىستى سالىقتى تو­لەۋى دە تەكسەرىس جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى.