باعدات مۋسين: ەلىمىز تسيفرلاندىرۋدان ورتالىق ازيادا كوش باستاپ تۇر

– ءبىز­دىڭ ەل كەڭ جولاقتى ين­تەر­نەتكە قول­جەتىمدىلىكتى قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن ينفرا­قۇ­رى­لىمعا ين­ۆەستيتسيا سالۋعا با­سىمدىق بەردى. بۇل قازاق­ستان­نىڭ تسيفر­لىق دامۋعا جا­سا­عان ماڭىزدى قادام­دا­رى­نىڭ ءبىرى بولدى. باس­تا­ما ءوزىن-ءوزى قان­شا­لىق­تى اقتادى؟

– ينفراقۇرىلىمعا قارجى قۇيۋ قالالاردىڭ عانا ەمەس, شال­عاي اۋدانداردىڭ دا جەلىگە قوسىلۋىنا مۇمكىندىك بەردى. وسى­لايشا, ەلدەگى ينتەرنەت قول­دانۋشىلارىنىڭ كوبەيۋىنە ىق­پال ەتتى. سونداي-اق بۇقارا مەن بيزنەسكە مەملەكەتتىك قىز­مەت­تەردى الۋ ءۇشىن ىڭعايلى ەلەك­تروندى سەرۆيستەردى ۇسىنا وتىرىپ, تسيفرلىق ۇكىمەت تۇجىرىم­دا­­ماسىن جان-جاقتى ەنگىزۋگە جول اشتى. بۇل بيۋروكراتيالىق جۇكتەمەنى ازايتادى ءارى مەملە­كەت­تىك ورگاندارمەن ءوزارا ارەكەت­تە­سۋ­دى جەڭىلدەتەدى. سونىمەن قا­تار قازاقستان يننوۆاتسيالىق حابتار قۇرۋ جانە تەحنولوگيالىق كوم­پانيالارعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى يننوۆاتسيالىق جو­با­­لار مەن ستارتاپتاردى قول­داپ كەلەدى. ەلدەگى تسيفرلىق يندۋ­س­تريانىڭ تۇراقتى دامۋىن قام­تا­ماسىز ەتۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قادامىنا ءبىلىم بەرۋ مەن كادرلاردى دايارلاۋعا ينۆەستيتسيا سالۋدى ايتار ەدىم. IT ءبىلىم بە­رۋ جانە جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەت­تەرمەن ءارى تەحنولوگيالىق كوم­پانيالارمەن ارىپتەستىك ەل ۇكىمە­تى­نىڭ باسىم مىندەتىنە اينالدى. قازاقستان حالىقارالىق ۇيىم­دار­مەن جانە شەت مەملەكەتتەرمەن تسيفرلىق ترانسفورماتسيا سالاسىندا ىنتى­ماقتاسىپ وتىر. بۇل ءوزارا وزىق تاجىريبەلەرمەن الماسۋعا جول اشادى. بۇگىندە ءبىزدىڭ ەل ينفرا­قۇ­رىلىمدى, تسيفر­­لىق ۇكىمەتتى, يننوۆاتسيالار­دى جانە كادرلاردى دايارلاۋدى دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىپ وتىر. ءارى تسيفرلاندىرۋ سالاسىندا تولايىم جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدى تسيفرلىق دامۋ بو­يىنشا ورتالىق ازياداعى تابىستى ەلگە اينالدىرادى.

– ەل پرەزيدەنتى بيىلعى جول­داۋدا وتاندىق IT قىزمەت­تەر­دى ەكسپورتتاۋدى ارتتىرۋعا ەرەكشە ءمان بەردى. بۇل سالادا قازىرگى اياق الىسىمىز قانداي؟

– ءىت قىزمەتتەر ەكسپورتى جىل وتكەن سايىن ۇلعايىپ كە­لە­دى. ماسەلەن, 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا IT قىز­مەت­تەردىڭ ەكسپورتى 334 ملن دول­لاردى قۇرادى. وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا بۇل كورسەتكىش 115 ملن دوللارعا تەڭ بولدى. سا­­راپ­­شىلاردىڭ بولجامى بو­يىنشا جىل سوڭىنا دەيىن 500 ملن دوللارعا جەتۋى كەرەك. بۇل ءوسىم – IT سەكتوردى دامىتۋدىڭ تابىستى ستراتەگياسىنىڭ جانە مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋدىڭ انىق دالەلى. سونداي-اق مۇنداي ءوسىم وتاندىق IT يندۋستريانىڭ الەۋەتى زور ەكەنىن ايعاقتايدى. ما­سەلەن, بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ مي­نيسترلىك «GovTech» باعىتى بويىنشا ءىرى تەحنولوگيالىق كوم­­پانيالارمەن ىنتىماقتاسىپ وتىر. بۇل قادام قازاقستانعا ەلەك­تروندى ۇكىمەت سالاسىندا ءوز برەن­دىن قۇرۋعا جانە باسقا ەلدەرگە تاجىريبە رەتىندە ۇسىنۋعا مۇم­­كىندىك بەرەدى. وسى جىلدىڭ 26 تا­مىزىندا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى تاجىكس­تان­دىق تاراپپەن ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. قۇجات اياسىندا ءبىزدىڭ تاراپ تا­جىك­س­تاننىڭ ونەركاسىپ جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيستر­لى­گى­مەن ەلەكتروندى ۇكىمەت پلاتفورماسىن ىسكە اسىرۋ تاجىريبەسىمەن بولىسەدى. ەكى ەل اراسىنداعى ىن­تى­ماقتاستىق شەڭبەرىندە تا­جىك ما­ماندارىن قازاقستاننىڭ وزىق IT مەكتەپتەرى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا وقىتۋ مۇم­كىن­­دىگى دە كوزدەلەدى. وسى وراي­دا كور­شى ەل مەملەكەتتىك قىز­مەتتەر سالا­سىن­داعى ءبىزدىڭ IT ازىر­لە­مەلەردى جوعارى باعالا­عانىن ايتا كەتەيىك.

– مەملەكەت باسشىسى جول­داۋ­دا «Astana Hub» ۇلگىسىمەن وڭىر­­لەردە تەح­نولو­گيالىق حاب­تاردى دا­مىتۋ­دى تاپسىردى. بۇل جۇمىس­تىڭ ەلدە الدە­قاشان باس­تالعا­نىن جاق­سى بىلەمىز. الدا قان­داي جوبا-جوسپارلار تۇر؟

– تەحنولوگيالىق حابتار – ين­نو­ۆاتسيالار ورتالىعى. ستار­تاپ­تار, كاسىپكەرلەر جانە عىلىمي جوبالار دۇرىس دامۋ ءۇشىن قاجەتتى قولداۋ مەن ينفراقۇرىلىمدى ءدال وسى جەردەن الادى. ءبىرتۇتاس ەكوجۇيەنى دامىتۋ ماقساتىندا ءبىزدىڭ مينيسترلىك اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ وبلىستاردا «Astana Hub» ۇلگىسى بويىنشا تەحنولوگيالىق حابتار اشۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. ايماقتىق ور­گان­دارمەن ىنتىماقتاستىق ءار ءوڭىردىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرى مەن رەسۋرس­­­تارىن ەسكەرە وتىرىپ, يننوۆاتسيالاردى دامىتۋعا با­عىتتالعان كۇش-جىگەردى وقشاۋ­لاۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار بۇل اي­­­ماق­تارداعى ەكونو­مي­كانىڭ وسۋىنە ىقپال ەتە وتىرىپ, بۇكىل ەل بويىنشا يننوۆاتسيالىق مۇمكىندىكتەردىڭ بىركەلكى بو­لىنۋىنە ىقپال ەتەدى. بۇگىنگى تاڭ­دا «Astana Hub» حالىقارالىق تەح­نوپاركى 14 وڭىرلىك IT حابقا جەتەكشىلىك ەتەدى. ياعني 9 وڭىرلىك IT حاب رەسمي تۇردە اشىلىپ, تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ولار – «Abai IT Valley», «Kyzylorda Hub», «Digital Jetisu», «Zhambyl Hub», «Oskemen IT Hub», «Jaiq Hub», «Turkistan IT Hub», «Qostanai IT Hub», «Aqmola IT Hub». سونداي-اق تاعى 5 وڭىرلىك IT حابتى (اقتاۋ, اقتوبە, پاۆلودار, اتىراۋ, شىمكەنت قالالارىندا) اشۋ جۇمىستارى قولعا الىندى.

2021 جىلدان باستاپ «Astana Hub» جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە ماماندار دايارلاۋ ءۇشىن ادامي كاپيتالدى دامىتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا قارجىلىق قولداۋ كور­سەتىپ كەلەدى. ايماقتىق مە­نەد­جەرلەر «Tech Orda» باعدار­لا­ماسىنا قاتىسۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى جە­كە­مەنشىك ءىت مەكتەپتەرگە جە­­تەك­شىلىك ەتتى. وڭىرلىك دامۋ كەڭ­­سەسىنىڭ قولداۋىمەن جاڭا 8 جەكە­­مەنشىك IT مەكتەپ اشىل­دى. ولار «Tech Orda» باع­دار­لا­ماسىنا جۇگىنىپ, بۇگىندە بەسەۋى ىرىكتەۋدەن ءساتتى ءوتتى. بۇل قاتاردا «Jetisu IT Hub», «Dosti School», «Vertex School», «s-Tec», «Jump Lessons» جانە «Insoft.shymkent» مەكتەپتەرى بار. وسى جىلدىڭ تامىزىنداعى دەرەك بويىنشا, وڭىرلەردەگى جەكە­مەن­شىك IT مەكتەپتەردىڭ جالپى سانى – 20.

– «Tech Orda»  باعدار­لا­ما­سىن مىسالعا كەلتىردىڭىز عوي. بۇل جوبانىڭ قازىرگى كۇنگە دە­يىنگى قانداي جەتىستىكتەرىن ەرەك­شە اتاپ وتەر ەدىڭىز؟

– ەل پرەزيدەنتى 20 مىڭ ءىت ماماندى دايارلاۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. «Tech Orda» وسى مىندەتتى ويداعىداي ورى­ن­داۋعا كۇش سالىپ كەلەدى. باع­دارلاما ىسكە قوسىلعاننان بەرى «Machine Learning», «Data Science», «Data Analytics», «FinTech & Blockchain», «MetaVerse», «Artificial Intellect Development», «Game Development» سياقتى ورتالىق ازيا ءۇشىن ەرەكشە باعىتتار جان-جاقتى دامي باس­تادى. «Tech Orda» سۇرانىسقا يە IT باعىتتاعى مامانداردىڭ جەر­گى­لىكتى IT قا­ۋىم­­داستىعىن دا­مى­تۋعا جاعداي جاسادى. ءارى بۇل جۇ­مىس تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, «Tech Orda» اياسىندا OMNIUM ين­تەراكتيۆتى تەحنولوگيالار جانە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ورتالىعىندا Borsyq Games يندي-ازىرلەۋشىلەر توبى جاساقتالدى. بۇل كوماندا «Astana Hub»-پەن بىرلەسىپ ۇيىمداستىرىلعان «Go Viral Fest» اياسىندا قىزۋ جۇمىسقا كىرىستى. ەكى كۇن ىشىندە 6 ادامنان تۇراتىن يندي-ازىرلەۋشىلەر توبى «Zelda» جانە «Genshin Impact» نەگىزىندە جاسالعان «Eden: tale of the Forest Guardian» دەپ اتالاتىن RPG جانرىنداعى ويىن جو­باسىن ۇسىندى. جوبانىڭ نە­گىزگى ماقساتى – تابيعاتقا جانە ونى مەكەن ەتۋشىلەرگە قام­قور­لىق تانىتۋ. جوبانىڭ پارامەترى ادامنىڭ تابيعاتپەن قارىم-قا­تى­ناسىنا اسەر ەتەدى جانە ەكو­لوگيانىڭ قانشالىقتى نازىك ەكە­نىن اڭعارتادى. مەن مۇن­داي باس­تامالاردى جاھاندىق تۇرعى­دان ماڭىزدى دەپ سانايمىن.

جالپى, ءبىزدىڭ ەلدە قوعامعا پايدالى يننوۆاتسيالىق يدەيا كوپ. ماسەلەن, جاھاندىق نارىقتاردا تۇركىلىك ءىت شەشىمدەر مەن ستارتاپتاردى ىلگەرىلەتۋ ماق­­ساتىندا مينيسترلىك اقش-تاعى «Silkroad Innovation Hub» يننوۆاتسيالىق حاب وكىلدىگىنىڭ باع­دارلاماسىن رەسمي ىسكە قوسۋعا باستاماشى بولدى. ونىڭ ماق­ساتى –ورتالىق ەۋرازيادان جانە اقش-تىڭ كرەمني القابىن­دا­عى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردەن ۇسى­نىلعان تەح­نو­لو­گيا­لىق كاسىپ­كەر­لەر مەن ستار­­تاپتاردى قول­داۋ جانە ىل­گە­رىلەتۋ. بۇل حاب تەحنو­لو­گيا­لىق يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ, ىس­­كەر­لىك بايلانىستاردى نىعايتۋ جانە ورتالىق ازيا ءوڭىرى مەن اقش اراسىندا تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن التىن كوپىر بولۋعا باعىتتالعان. ايتا كەتۋ كەرەك, كرەمني القابىنداعى مۇنداي حابتار سكانديناۆيا ەلدەرىندە, سينگاپۋر, شۆەيتساريا, وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر سەكىلدى مەملەكەتتەردە عانا بار.

– جالپى, ءىت سالادا جا­لا­قى جوعارى ەكەنىن بىلە­مىز. بولاشاقتا بۇل سالا حالىق­تىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىراتىن با­­عىت­قا اينالا الا ما؟

– ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى­نىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2021 جىلى IT سەكتوردىڭ جالپى جا­لا­قى­سى 341 ملرد تەڭگەنى, ال 2022 جىلى 437 ملرد تەڭگەنى قۇ­رادى. سالادا جۇمىسپەن قام­تىل­عاندار سانى بىلتىر 167 مىڭ ادامعا, بيىل 182 مىڭ ادامعا تەڭ بولدى. سالاداعى ورتاشا جالاقى 341 مىڭ تەڭگەدەن 437 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوستى. ءىت سەكتور حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىراتىن ىرگەلى سالاعا اينالا الادى. ويتكەنى مۇنداعى جوبالار دۇرىس ۇيلەستىرىلگەن جاعدايدا ءوزىن-ءوزى اقتايدى. ءتىپتى شەتەل نارىعىن باعىندىرۋعا دا مۇمكىندىك بار. وعان «Astana Hub»-تا قولعا الىنعان جوبالار مىسال بولا الادى. ماسەلەن, وتان­دىق Biometric ستارتاپى – نول­دەن باس­تاپ ءساتتى كوتەرىلۋدىڭ ءارى الەمدىك نارىققا شىعۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى. ءبىر كەزدەرى كومپيۋتەرلىك كلۋبتىڭ يەسى بولعان الىبەك نارىمباي تەحنولوگياعا دەگەن قۇشتارلىعىن جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندە يننوۆاتسيالىق جوباعا اينالدىردى. Biometric بيومەتريا سالاسىنداعى وزىق شەشىمدەردى ازىرلەۋمەن جانە ەنگىزۋمەن اينالىسادى. ولاردىڭ تەحنولوگيا­لارى ساۋساق ىزدەرى, بەتتى تانۋ جانە باسقا دا بيومەتريكا سياق­تى بىرەگەي بيولوگيالىق پارامەترلەر ارقىلى تۇلعانى تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل – قارجى, قا­ۋىپسىزدىك جانە دەنساۋلىق ساق­تاۋ سەكىلدى سالالاردا سۇرا­نىس­قا يە. سالىستىرمالى تۇردە قىسقا مەرزىم ىشىندە «Biometric» ەل ىشىندە دە, ودان تىس جەرلەردە دە ينۆەستورلار مەن سەرىكتەستەردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارتا الدى.

– ەلىمىز جاساندى ينتەللەكت سالاسىن دامىتۋعا مۇددەلى. مۇنى جۇزەگە اسىرۋعا قوماقتى قاراجات پەن كۇش جۇمساۋعا دا ءازىر. بيىلعى جولداۋدا بۇل ماسەلە دە ايتىلدى. ەندىگى جوبا-جوسپارلار قانداي؟

– ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ونىمدەر مەن شەشىمدەردى ازىرلەۋگە ما­مان­دانعان ستارتاپتار ءۇشىن ينكۋباتورلار مەن اكسەلەراتور­لار قۇرىلدى. بۇل باستاما­لار جاس كاسىپكەرلەر مەن زەرت­تەۋشىلەرگە ءوز جوبالارىن دامى­تۋ­عا كومەكتەسەدى. سونداي-اق بۇ­گىندە ەل ۇكىمەتى جاساندى ين­­­­تەل­لەكتى دامىتۋ جو­نىندە شارالار قابىلداپ جاتىر. وسى­نىڭ ءبارى جاساندى ينتەللەكت­پەن بايلانىستى جوبالار ءۇشىن قارجىلىق قولداۋ مەن ين­فرا­قۇرىلىمدى جاقسارتادى. جا­سان­دى ينتەللەكتىڭ دامۋىندا كوممەرتسيالىق ۇيىمدار دا ما­­­ڭىز­دى ءرول اتقارادى. ەلىمىزدەگى  كوممەرتسيالىق ۇيىمدار وزدە­رى­نىڭ بيزنەس-ۇدە­رىس­تەرىنە جاساندى ينتەل­لەكتى ەنگىزۋ ۇستىندە. بۇل تۇتى­نۋ­شىلارعا قىزمەت كور­سەتۋ­دى جاقسارتۋ, وندىرىستىك ۇدە­رىس­تەردى وڭتايلاندىرۋ جانە باسقا دا كوپتەگەن سالا ءۇشىن جاساندى ين­تەللەكتى پايدالانۋدى قام­تيدى. كەيىنگى جىلدارى ەلى­مىزدە كاسىپكەرلەردىڭ ين­نو­ۆاتسيالىق شەشىمدەردى دامىتۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرۋىنىڭ ناتيجەسىندە تابىستى IT جوبالار پايدا بولدى. ايتالىق, «Az Tech Ventures» جانە «Qazangels: az Tech Ventures» كومپانيا­­­لارىن مىسالعا الۋعا بولادى. بۇلار اقپاراتتىق تەحنولوگيا­لار مەن يننوۆاتسيالار سا­لا­سىن­داعى ستارتاپتاردى قول­داي­تىن ءارى قارجىلاندىراتىن ەلى­مىزدەگى ۆەنچۋرلىق كومپانيا­لار. ولار ينۆەستورلارمەن جانە كاسىپكەرلەرمەن الەۋەتتى جوبالاردى تابۋ ءارى ولاردى قار­جىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تىزە قوسادى.

سونىمەن قاتار تسيفرلىق تەح­­نو­لوگيالار سالاسىنداعى ستار­­­تاپ­تارعا باعدارلانعان «Kazakhstan­ Digital Accelerator» سياق­­­تى تابىستى جوبالاردى اتاپ وتكەن ءجون. ول ستارتاپتاردى دامىتۋ ءۇشىن تالىمگەرلىك, وقىتۋ جانە رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋدى قام­تا­ما­سىز ەتەدى. كاسىپكەرلەر مەن ينۆەستورلار بىر­لەسكەن جوبالاردى قۇرۋ ءۇشىن اكسەلەراتور مۇشەلەرىمەن ءجيى ىنتىماقتاسادى. سونداي-اق «Decentralized Finance» (DeFi) جوبا­سىن دا ايتۋعا بولادى. بۇل – بلوكچەين جانە ورتا­لىقتاندىرىلماعان قارجى (DeFi) سالاسىنداعى جوبا. كاسىپ­كەر­لەر مۇنداي جوبالارعا ينۆەس­تيتسيا سالا الادى نەمەسە وزدەرىنىڭ «DeFi» ونىمدەرى مەن پلاتفورما­لا­­رىن جاساۋ مۇمكىندىگىنە يە. بۇل مىسالدار قازاقستاندا يننو­ۆا­تسيالىق IT جوبالاردى بىرلەسىپ دامىتۋ ءۇشىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى بيزنەسمەندەر مەن ينۆەستورلار ءۇشىن مۇمكىندىك كوپ ەكەنىن كورسەتەدى. مەملەكەت تە, جەكەمەنشىك سەكتور دا قولداۋ كورسەتەتىن ستارتاپتار مەن يننوۆاتسيالاردىڭ ەكو­جۇيەسىن دامىتا وتىرىپ, ۇكىمەت IT-يندۋستريانى دامىتۋ جانە تابىستى جوبالاردى قۇرۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساي بەرمەك.

پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جول­داۋى مينيسترلىكتىڭ الداعى جۇ­مى­سىنا زور قولداۋ ءارى ەلدىڭ تسيفرلىق دامۋ مەن يننوۆاتسيالار سالاسىنداعى ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى بولماق. ويت­كە­نى ەلىمىز تسيفر­لان­دىرۋ سالاسىندا ورتالىق ازيانىڭ كوش­باس­شى­سى رەتىندە تۇراقتى دامۋعا ۇمتىلادى. ال تسيفرلىق تەحنولوگيالار ەكو­نو­ميكا مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋدە ماڭىزدى ءرول اتقا­رادى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

فارحات قايرات ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»