سۇرات اۋىلىنىڭ سارابدال تاجىريبەسى

قالاعا كەلۋىن كەلگەنىمەن, بىردەن ورنالاسا قالاتىن دايىن جۇمىس جوق. ونى ىزدەۋ كەرەك. باسپانا جوق. امال قانشا, بىرەۋدىڭ پاتەرىن جالعا الىپ, العاشقىدا بازار جاعالاۋعا تۋرا كەلەدى. اربا سۇيرەپ, ار­كىمگە جالدانىپ, كۇنكورىس قامىنا كى­رى­سەدى. مىنە, وسىنداي قيىندىقتان قۇتىلۋ ءۇشىن, ادامداردىڭ ابىگەرگە ءتۇسىپ, جانباعۋ قامىندا قالاعا اعىلۋىن توقتاتۋ ءۇشىن اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كو­تە­رۋ ماڭىزدى.

پرەزيدەنت ەل الدىندا تۇرعان بۇل وزەكتى ماسەلەگە قازاقستان حالقىنا جول­دا­ۋىندا: «اۋىلداردى اباتتاندىرۋ, جول تارتۋ, مادەني-ەكونوميكالىق دەڭگەيدى كوتەرۋ, مۇمكىندىگىنشە ادامعا كور­سەتىلەر يگىلىكتەردى قالا دەڭگەيىنە جەت­كىزۋ, جاقىنداتۋ تالابى قويىلىپ وتىر. اۋىل-ايماقتى دامىتۋ ءۇشىن شاعىن شار­ۋا­شىلىقتاردى قولداۋ وتە ماڭىزدى», دەدى.

تاياۋدا جامبىل وبلىسىنىڭ مەركى اۋى­لىنا باردىق. وسى ساپارىمدا مەر­كى­لىك­تەر­دىڭ پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حال­قىنا بيىلعى جولداۋىنداعى اۋىل شار­ۋا­­شىلىعىنا قاتىستى ايتقان سوزدە­رىنە كوپ ءۇمىت ارتىپ وتىرعاندارىن باي­قادىم.

كەيىنگى جىلدارى جامبىل وبلىستىق ارداگەرلەر ۇيىمىندا كوپتەگەن ىلگەرى­لەۋ­­شىلىك بايقالادى. مەركىدە بولعان كەزىمىزدە اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن سۇرات اۋىلدىق وك­رۋگىنىڭ نەگىزىندە ەكونوميكانى دامى­تۋ جانە ۇمىتىلا جازداعان سالت-ءداستۇر, مىسالى, شۇلەن تاراتۋ تا­قى­رى­بىندا اۋداندىق سەمينار-كەڭەس ءوتتى. سەميناردا سۇرات اۋىلدىق وكرۋگى اردا­گەرلەرىنىڭ ەكونوميكانى دامىتۋداعى ءرولى جان-جاقتى اڭگىمەلەندى. اۋدان ەكونوميكاسىن الدىڭعى قاتارعا شىعارۋداعى اۋىلدىڭ ۇلگىلى ىستەرى ناقتى مىسالدارمەن كورسەتىلدى. ءاربىر اۋىل تۇرعىنىنىڭ ءوز يەلىگىندەگى 10-25 سوتىق جەردى ءتيىمدى پايدالانىپ, باۋ-باقشا ەگىپ, قۇس ءوسىرىپ, مال بورداقىلاپ, بيە بايلاپ, قىمىز, ساۋمال ءوندىرىپ, ارتىق ونىمدەرىن بازارعا شىعارىپ ساتىپ, شارۋاشىلىقتارىن شىر اينالدىرىپ وتىرعاندارى مىسالعا كەلتىرىلدى.

بۇدان اۋداندىق ارداگەرلەر ۇيى­مى­نىڭ جۇمىستىڭ جاڭا نىساندارىن كەڭىنەن ورىستەتە تۇسكەنىن اڭعارۋعا بولادى. سۇرات اۋىلىنداعى وتكەن كوشپەلى كەڭەستە وسى ماسەلە ناقتى مىسال نەگىزىندە جان-جاقتى تالقىلاندى. سەميناردىڭ نەگىزگى ماقساتى – وسى اۋىلدا ءورىس العان جۇمىستىڭ ەلگە پايدالى جاڭا تۇرلەرىن باسقا ەلدى مەكەندەر مەن وكرۋگتەرگە ناسيحاتتاۋ جانە قول­داۋ ەدى. سوندىقتان اۋىلدا وتكەن سە­مينارعا اۋدانداعى بارلىق وكرۋگتىك كە­ڭەستەردىڭ توراعالارى جانە اۋداندىق, وكرۋگتىك بيلەر قاتىستى.

سەمينار جەكە شارۋاشىلىقتاردى ارالاۋدان باستالدى. مىسالى, اۋىلداعى جەكە شارۋاشىلىعىندا بەس بيە بايلاپ, قىمىز, ساۋمال ءوندىرىپ وتىرعان ازا­مات­تىڭ ۇلگىلى ءىسى ناسيحاتتالدى. شار­ۋا­شىلىق يەسى ءسۇت ونىمدەرىن وتكىزۋدە قالتا تەلەفونىن كادەگە جاراتادى ەكەن. سونىڭ ارقاسىندا بەرىلگەن جارناماعا ءۇن قوسقاندار ءسۇت ونىمدەرىن وزدەرى كەلىپ اكەتىپ وتىرادى.

سونداي-اق ءبىر ءوزى جەتى قىز ءوسىرىپ, تاربيەلەپ وتىرعان انانىڭ قولونەرمەن شۇعىلدانىپ, قىز جاساۋىن, قۇراق كورپە تىگۋدى كاسىپ ەتىپ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سۇ­رانىسىنا يە بولعانى سەمينارعا قا­تى­­­­­­سۋ­­شىلاردىڭ نازارىن اۋداردى. كا­­سى­­­بىن قاپىسىز مەڭگەرگەن ەڭبەكقور انا­نىڭ قولىنان شىققان بۇيىمدارىنا قىزى­عۋشىلىق تانىتىپ, اۋدان, وبلىس ورتالىقتارىنان دا سۇرانىس بىلدىرۋشىلەر بارشىلىق ەكەن. ىسمەر شي قۇراق دەگەن قولونەر ءتۇرىن استانا قالاسىندا وتكەن قولونەرشىلەردىڭ كورمەسىندە كورسەتىپ, كەيىننەن بۇل ەڭبەگى قازاق ۇلتتىق ەنتسيكلو­پەدياسىنا ەنگەن.

ءبىر سۇيسىنەرلىگى, اۋىل تۇرعىن­دا­رى­نىڭ كوپشىلىگى اۋلاسىنداعى جەر ۋچاس­كەلەرىن كادەگە جاراتىپ, ءتيىمدى پايدالانۋدا باسقالارعا ۇلگى-ونەگە كورسەت­كەن­دەي ەكەن. اتاپ ايتقاندا, مۇنداي ۋچاسكەلەردە قيار, قىزاناق, قىرىققابات, كارتوپ, پياز, ءسابىز جانە باسقا كوكونىستەر مولىنان ءوسىرىلىپ, كۇز ايىندا بۇل ونىمدەر جەرتولەگە ورنالاستىرىلىپ, كەلەسى جازعا دەيىن وتباسىنىڭ الاڭسىز پايدالانۋىنا ابدەن جاراپ جاتىر. ياعني دەنساۋلىققا پايدالى, دارۋمەنگە باي ازىق-ت ۇلىكتى الەۋمەت الىستان ىزدەمەي, ءوز اۋلاسىنداعى قويمادان تابادى.

اۋىلدا بۇدان باسقا دا يگىلىكتى ىس­تەر­دىڭ جاسالىپ جاتقانىنىڭ كۋاسى بول­­دىق. وسىدان 10-15 جىل بۇرىنعى جاع­داي­مەن سالىستىرعاندا اۋىل مادەنيەتى ايتارلىقتاي كوتەرىلگەن. اۋىل ىشىندەگى بارلىق جول اسفالتتالعان. قالا ۇلگى­سى­مەن سالىنىپ, سىرتقى قابىرعالارى كوركەمدەلگەن ەكى قاباتتى كوتتەدجدەر انادايدان ءسان تۇزەپ, اۋىلدىڭ اجارىن كىرگىزە تۇسكەن. سۋ, گاز, جارىق ۇيگە كەلىپ تۇر. تەلەديدار قوسۋلى, ينتەرنەت جۇمىس ىستەيدى. ءۇيدىڭ ءىشى-سىرتىنداعى وسىنداي جايلى جاعدايعا ريزا بولعان تۇرعىندار كەيدە ءبىر-بىرىنە «ۇيگە كىرسەڭ قالا, سىرتقا شىقساڭ دالا» دەپ قالجىڭدايدى ەكەن.

دەمەك مۇنداعى ءومىردىڭ قالا تىرشى­لىگىنەن ەش ايىرماشىلىعى جوق, ارتىق­شى­لىعى باسىم. مىسالى, ساۋساڭ ءسۇت, جەسەڭ ەت بولاتىن قوراداعى مالدان كە­لە­تىن پايدا قانشاما؟ اۋىلدا وسى مالدى كۇتىپ-باپتاۋ جايى دا ويلاستىرىلعان. مالعا ارنالىپ ساي-سالادان ءشوپ جيناۋمەن بىرگە قۇنارى مول جوڭىشقا دا وسىرىلەدى. جىلىنا ءتورت رەت ورىلاتىن بۇل جەمشوپ – مالدىڭ قوڭدانۋىنا تاپتىرمايتىن ازىق. كەي ازاماتتار اۋلاسىندا جۇگەرى ءوسىرىپ, ونى سۇرلەپ, ءمۇيىزدى قارا مالعا بەرىپ ەتكە دە, سۇتكە دە كەنەلۋدە.

مۇنداعى جانە ءبىر جاعىمدى ەرەكشەلىك – اۋىل تۇرعىندارىنا جەڭىلدەتىلگەن 2,5 پايىزبەن نەسيە بەرۋ دەر ەدىك. بۇل قارجىعا تۇرعىندار مال ساتىپ الىپ, تولدەتىپ, تۇرمىسىن جاقسارتادى. بۇرىن نەسيە الىپ ۇيرەنبەگەن حالىق العاشقىدا بانك­تىڭ قارىزىنا كىرىپ كەتەمىز بە دەپ قور­قاقتادى. اۋدان اكىمى جورابەك باۋبەكوۆ كرەديتكە قاتىستى وكرۋگتەردە جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردى تەرەڭىرەك تالداپ, ماسەلەنىڭ انىق-قا­نىعىنا ابدەن كوز جەتكىزگەننەن كە­يىن حا­لىقپەن كەز­دەسۋىندە نەسيە الۋدان قور­­قۋدىڭ ءجونى جوق ەكەنىن, ونىڭ دۇنيە­جۇ­زىندە سۇرانىسقا يە ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە 2,5 پايىز – تومەن كورسەتكىش, بۇل قارجىعا مال ساتىپ الىپ, ونىڭ ءتولىنىڭ ەسەبىنەن العاشقى ءبىر-ەكى جىلدا قارىزدى جابۋعا بولاتىنىن دالەلدەدى. ءسويتىپ, ەلدىڭ بەتى بەرى قاراپ, بۇرىن ۇركە قاراعاندار كرەديت الىپ, سول ارقىلى شارۋالارى ورگە باسقانىنا كۋا بولدىق.

اۋدان باسشىسىنىڭ ناقتى جاعداي­لار­دى تالداپ, قابىلداعان شەشىمدەرى ەلگە مۋزىكا مەكتەبى, مادەنيەت ءۇيى, كەنەسارى ەسكەرتكىشى, مەركى اۋداننىڭ 95 جىلدىعى سياقتى قاداۋ-قاداۋ جاڭالىقتار بولىپ حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىن كوتەردى.

سۇرات اۋىلىنداعى وسىنداي كىسى سۇي­سى­نەرلىك ىستەردىڭ باسى-قاسىندا سەرىكتەستىك باسشىسى قانات شايحيەۆ جۇرەدى. ول – اۋىل حالقى جۇمىلا كوتەرىپ وتىرعان بار­لىق يگى ءىستىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى جانە دەمەۋشىسى. ءوڭىر ەرەكشەلىگىن جەتىك بىلە­تىن, اتالعان شارۋالاردى اگروتەحنيكا عىلىمىمەن ۇشتاستىرىپ جۇرگىزەتىن ول شارۋاشىلىق تابىسىن جىلدان-جىلعا ەسەلەي تۇسۋمەن كەلەدى.

ءوزىمىز قاتىسىپ, وسى اۋىلداعى تالاي جاقسى جۇمىستى, يگى باستامانى كوزى­مىز­بەن كورگەن سەمينار-جينالىستىڭ جانە ءبىر تاقىرىبى – حالقىمىزدىڭ عا­سىر­لار بويى ايتىلىپ, ناسيحاتتالىپ كەلە جاتقان ءداستۇرى – شۇلەن تاراتۋمەن ساباقتاستىرىلدى. بۇل باعىتتا دا قانات كەنالى ۇلىنىڭ جومارتتىعى العا شىقتى. ەل اقساقالدارى, ەڭبەك وزاتتارى, جوق-جىتىك وتباسىلارى, بالالار مەكەمەلەرى قاي كەزدە كومەك سۇراسا دا قولى اشىق ازامات كومەك بەرۋگە دايىن تۇرادى. مى­سا­لى, شۇلەن تاراتۋ ءداستۇرى بويىنشا اۋىل وكرۋگىنىڭ ءتورت ەلدى مەكەنىنەن كەلگەن 25 ادامعا ۇن, ازىق-ت ۇلىك, بيداي, ەت, كوكونىستەر, تاۋىق, جەمشوپ, سابان, ت.ب. ونىم­دەر تاراتقان. اتامىز قازاق العان ءونىم از با, كوپ بە, وعان قاراماستان, شۇلەن تاراتقان. «ولە جەگەنشە, بولە جە» دەگەن ماقال جەكە ادامداردىڭ وسىنداي مارت­تى­گى­نەن تۋىنداعان بولار.

ەل ازاماتتارى اۋىل شارۋاشى­لى­عىن­دا­عى ناۋقاندى جۇمىستار اياقتالعان كەزدە ديقانداردىڭ ەڭبەگىن ماراپاتتاۋ جاعىن دا ۇمىتپايدى. ولارعا سەرىكتەستىك اتىنان جەڭىل كولىك, باسقا دا باعالى سىيلىقتار ۇسىنىپ, ەڭبەك ادامدارىنىڭ مەرەيلەرىن تاسىتادى. تاياۋدا عانا اۋىل مەكتەبىنە 1 ملن تەڭگەگە ينتەراكتيۆتى تاقتا سىيعا تارتىپ, مەكتەپ وقۋشىلارىن ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى.

شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ قىر-سى­رىنا قانىق ازامات شارۋاشىلىقتا سۋ تاپ­شى­لى­عىن بولدىرماۋعا ۇنەمى كۇش سالادى. مىسالى, سۋعا زارۋلىك ءبىلىنىپ وتىرعان بيىلعىداي قۋاڭشىلىق جىلدارى سۋدى از تۇتىناتىن تۇقىمدىق ما­تەريالدارعا ەرەكشە ءمان بەرەدى. ولار­دىڭ سۋ تاپشىلىعىنا ەڭ ءتوزىمدى تۇر­لەرىن تاڭداپ, كادەگە جاراتۋ ارقىلى شار­ۋا­شى­لىق­تىڭ زيان شەكپەۋىنە قول جەتكىزە ءبىلدى.

قايسىبىرىن ايتارسىڭ, اۋىل تۇر­عىن­دارىنىڭ قاي-قايسى دا الدە­بىر بۇيىم­تاي­مەن ونىڭ الدىنا بارسا, شارۋاسىن رەتكە كەلتىرىپ, جادىراپ شىعا­تىن­دارىن جىر قىلىپ اڭگىمەلەيدى.

سۇرات اۋىلىنداعى باسقوسۋدى ۇيىم­داس­تىرعان مەركى اۋداندىق ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ توراعاسى بايسەيىت جىلىسباەۆ سەمينار كەزىندە شارۋاشىلىقتى ارالاۋ بارىسىنداعى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تىرلى­گى­نە ءسۇيسىنىپ: «اۋلا ىشىندە كوزىن تا­ۋىپ ەتسەڭ ەڭبەك, قاناعات تۇتار دەنساۋلىق, بايلىق ءوزى كەلمەك» دەپ ماتەلدەتكەن ەدى. اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ تاپ-تۇيناقتاي تىنىس-تىرشىلىگىنە قاراپ, ونىڭ وسى ماقا­مى­نا قول قويعاندايسىڭ.

كوشپەلى سەمينارعا قاتىسقان اقسا­قال­دار وزدەرى كۋا بولعان اۋىل تۇرعىن­دا­رىنىڭ ەڭبەگىنە ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, مۇنداعى قايناعان تىرشىلىكتىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەردى اۋىلداس­تارىنا مىسال ەتىپ ايتىپ, ولاردى وسى با­عىتتا ەڭبەك ەتۋگە شاقىراتىندارىنا سەندىرىپ تارقاستى.

ومىرزاق وزعانباەۆ,

رەسپۋبليكالىق «ارداگەرلەر ۇيىمى»

توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور