«اۋىل اماناتى» جوباسى: جەرگە – تىنىس, ەلگە – ىرىس

ايتا كەتكەن ءجون, «اۋىل اماناتى» جوباسى مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ 2022 جىلدىڭ 26 قاراشاسىنداعى №1 «قر اۋىلدىق اۋماقتارىن دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى تۋرالى» جارلىعى نەگىزىندە باستاۋ الدى. وتكەن جىلى جاڭا باعدارلامانى اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جان-جاقتى جۇرگىزىلدى. «Amanat» پارتياسى جانىنان ارنايى قۇرىلعان ءموبيلدى توپتار بارلىق دەرلىك ءوڭىردى ارالاپ شىعىپ, ەلدى مەكەندەردىڭ 250 مىڭنان استام  تۇرعىنىنا «اۋىل اماناتى» جوباسىن كەڭىنەن تانىستىردى. ونىڭ ىشىندە ەڭ شالعاي دەگەن اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى دا قامتىلدى. باپتالعان باعدارلامانىڭ باستى شارتتارىمەن تىڭعىلىقتى تانىستىرۋ جانە بۇگىنگە دەيىن اتقارىلعان جۇمىستارعا شولۋ جاساۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن جوبا اياسىندا اۋىل تۇرعىندارى ءوز كاسىپتەرىن اشۋعا نەمەسە بۇرىنعى ءىسىن كەڭەيتۋگە قا­جەت­تى ءتۇرلى اقپاراتتارعا مولىنان قانىقتى.

ءسويتىپ, بىلتىر جامبىل وبلىسىندا باستالعان قاناتقاقتى جوبا بيىل ەلىمىزدىڭ بۇكىل ءوڭىرىن قامتيتىن باعدارلاماعا اينالىپ وتىر. العاشقى بولىپ جوبانى اقتوبە وبلىسى ىسكە اسىرا باستادى.

جىل باسىندا وتكەن جوباعا جول اشىپ بەرگەن القالى جيىندا «Amanat» پارتيا­سىنىڭ توراعاسى ەرلان قوشانوۆ: «بۇل – اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسار­تۋعا, پروبلەمالارىن جەدەل شەشۋگە, اۋىلداردى كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ناقتى قادام. جوبانى پيلوتتىق ىسكە قوسۋ قورىتىندىسى بويىنشا جامبىل وبلى­سىنىڭ 11 اۋىلدىق وكرۋگىندە اۋىلدارداعى ورتاشا ايلىق تابىس 1,7 ەسە ءوستى, اتاۋ­لى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار سانى 3 ەسە ازايدى, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 36%-عا تومەندەدى. ۇكىمەت پەن «Amanat» پارتيا­سىنىڭ مىندەتى – «اۋىل اماناتى» جوباسىن بۇكىل ەلگە ماسشتابتاۋ. جوبانىڭ بارلىق ارتىقشىلىقتارى تۋرالى حالىقتى دۇرىس اقپاراتتاندىرۋ اسا ماڭىزدى», دەگەن ەدى.

«اۋىل اماناتى» جوباسىنىڭ باستى ماقساتى – اۋىلدى جەرلەردەگى حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ. باعدارلاما 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان, نەسيەلەر بيىلعى جىلدان باستاپ بەرىلە باستادى. جوبا اياسىندا قانداي جەڭىلدىك­تەر قاراستىرىلعان؟ باعدارلاما بو­يىنشا اۋىل تۇرعىندارى ءوز بيزنەسىن دامىتۋعا نەمەسە كووپەراتيۆ قۇرامىندا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الا الادى, سون­داي-اق تەحنيكانى ليزينگكە راسىمدەۋ­گە بولادى. قارىز الۋ شارتتارى دا وتە ءتيىمدى, سەبەبى ونداعى پايىزدىق مولشەرلەمە الدەقايدا تومەن. نەسيە/شاعىن نەسيە مەرزىمى – 5 جىل, ال مال شارۋاشىلىعى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ سالاسىنداعى جوبالار بويىنشا – 7 جىلعا دەيىن. نەسيەنىڭ, شاعىن نەسيەنىڭ ەڭ جوعارى سوماسى قولدانىستاعى زاڭنا­ما بويىنشا ايقىندالادى. نومينالدى سىياقى مولشەرلەمەسى – 2,5 پايىز. مۇنداي نەسيەنىڭ حالىققا پايدالى ەكەندىگى ءسوزسىز. ماسەلەن, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بۇگىندە بىردە-ءبىر كوممەرتسيالىق بانك­تەن مۇنداي شارتتارمەن نەسيە الۋ مۇمكىندىگى جوق. الەمدەگى ينفلياتسيانى ەسكەرەتىن بولساق, 2,5 پايىزدىق نەسيە – وتە ءتيىمدى. اۋىلدا قانداي دا ءبىر ءوندىرىس اشىپ, ونى دامىتۋ ءۇشىن اتالعان جوبا – ۇلكەن مۇمكىندىك. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, «اۋىل اماناتى» اياسىندا نەسيە العان ازاماتتارعا نەگىزگى بورىش پەن سىياقىنى وتەۋ بويىنشا 1,5-2 جىل جەڭىلدىك كەزەڭى دە قاراستىرىلعان.

قاراجاتتى ءىسىن جاڭا باستاعان جانە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كاسىپكەرلەر, زەي­نەتكەرلىك جاسقا تولماعان جۇمىس­كەرلەر, جەكە كاسىپكەر رەتىندە تاۋارلار­دى ءوندىرۋ نەمەسە وتكىزۋ, جۇمىستاردى ورىنداۋ جانە قىزمەتتەر كورسەتۋ جونىن­دەگى قىزمەتتى دەربەس جۇزەگە اسىراتىن تۇلعالار, وتباسىلىق كاسىپكەرلىكتە اقى تولەنبەيتىن قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن تۇلعالار, قوسالقى شارۋا­شىلىقتىڭ مۇشەلەرى, تابىسى ەڭ تومەنگى كۇن­كورىس دەڭگەيىنەن تومەن وندىرىس­تىك كووپە­راتيۆتەردىڭ مۇشەلەرى الا الادى.

شاعىن نەسيە الۋ ءۇشىن ءوتىنىم بەرۋشى جەكە كاسىپكەر بولىپ تىركەلۋى كەرەك. سونداي-اق سالىق ورگاندارىندا تىركەۋدىڭ بولۋى, باسقا نەسيەلەر بويىنشا مەرزىمى وت­كەن جارنانىڭ, مەملەكەتتىك كىرىستەر ور­گان­دارىندا بەرەشەكتىڭ بولماۋى تالاپ ەتىلەدى.

نەسيە الۋشىدا اۋىل شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جەر تەلىمى, قورا جانە باسقا دا قاجەتتى جاعدايلاردىڭ بولۋى شارت, سونداي-اق اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆىنە مۇشەلىككە كىرۋ جانە جوبا اياسىنداعى وندىرگەن ءونىمىن وندىرىستىك كوو­پەراتيۆكە وتكىزۋ تالاپ ەتىلەدى.

جوبانى ىسكە اسىرۋعا 2023 جىلى رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتە 52,4 ملرد تەڭگە (11 مىڭنان استام شاعىن نەسيە) كوزدەل­گەن. بۇل رەتتە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر قاراجات­قا قوسىمشا قاجەتتىلىكتى انىقتاۋ ءۇشىن اۋىلدىق وكرۋگتەرگە سكرينينگ جۇرگىز­دى. «Amanat» پارتياسى جانىنان ازامات­تار مەن اكىمدەردى ادىسنامالىق سۇيەمە­لدەۋدى, وقىتۋدى, وتىنىمدەردى قابىل­داۋ جانە قاراجاتتى ءبولۋ ۇدەرىسىنىڭ مونيتو­رينگىن قامتاماسىز ەتەتىن جوبالىق كەڭسە قۇرىلىپ, قىزمەت ەتتى.

«ەل تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن شەشۋ – «Amanat»  پارتياسىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. اۋىلدا 7,7 ملن ادام تۇرادى. بۇل – حالىقتىڭ جالپى سانىنىڭ 41%-ى. بىلتىرعى دەرەككە سايكەس, اۋىل جانە قالا تۇرعىندارىنىڭ اقشالاي تا­بى­سىنىڭ ايىرماشىلىعى 38%-دى قۇ­رايدى. «اۋىل اماناتى» جوباسى وسى ول­قى­لىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدى كوزدەيدى.  باعدارلاما ادامداردىڭ تۇراقتى تابىس جولىنا تۇسۋىنە باعىتتالعان. ءبىز اۋىل تۇرعىندارىنا ماماندانۋعا, شۇعىلدانىپ جۇرگەن كاسىپتەرىن ارتاراپ­تاندىرۋعا كومەكتەسەمىز», دەدى پارتيا حاتشىسى ەلدار جۇماعازيەۆ.

باعدارلامانىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنى جانە نەسيەلەۋدىڭ شارتتارىنا نازار اۋدارار بولساق, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار­دى كووپەراتيۆتەر نەگىزىندە دامىتۋعا باسىمدىلىق بەرىلىپ جاتقانى بايقالادى. بۇل رەتتە الىنعان ءونىمنىڭ ساپاسىن, سالماعىن ارتتىراتىن وڭدەۋ سالاسىنا قاتىستى جىلىجايلار, ءسۇت, ەت ءوندىرىسى, قۇس جانە بالىق شارۋاشىلىعى سەكىلدى جوبالار, وسىمدىك شارۋاشىلىعىن, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىن جابدىقتاۋ جانە باسقا باعىتتاعى بيزنەس جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر.

نەسيە الۋ ءۇشىن اۋىل تۇرعىندارى الدىمەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرىنە ءوتىنىم ءبىلدىرۋى قاجەت. بۇل جوبانىڭ اۋىلدىق جەرلەردە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, مال مەن قۇستىڭ سانىن كوبەيتۋگە, شاعىن كاسىپ­كەر­لىكتى اشۋ ارقىلى حالىقتىڭ تابى­سىن ارتتىرۋعا جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگى تيەدى. باع­دار­لا­مادا ۋاقىت شەكتەۋى جوق. شارتتا كورسە­تىل­گەندەي, نەسيە الۋشى كەم دەگەندە ءبىر جىل سول جەرگىلىكتى اۋىلدىڭ تۇرعى­لىق­تى ازاماتى بولۋى كەرەك. ەگەر كەپىل بول­ماعان جاعدايدا تۋىستاردىڭ كەپىلىن پاي­دالانۋعا بولادى. شاعىن نەسيەلەر حالىق­قا سەنىم بىلدىرىلگەن وكىل ارقىلى بەرىلەدى. قارجىنىڭ ماقساتتى جۇمسالۋى قاتتى قاداعالاناتىن بولادى.

باعدارلاما ادامداردىڭ تۇراقتى تابىس جولىنا تۇسۋىنە باعىتتالعان. كاسىپ اشۋعا نەمەسە ءىستى دۇرىس جۇرگىزۋگە ماماندانۋعا اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى كومەكتەسەدى.

قاشاندا قاعاجۋ كورىپ جۇرەتىن اۋىل تۇرعىندارى جاڭا جوباعا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر. قولىنان ءىس كەلەتىن, دوڭ­گەلەتىپ وتىرعان شارۋاسى بار كوپ­تەگەن كاسىپكەر, فەرمەرلەر بۇل باستاماعا بارىنشا مۇددەلىلىك تانىتۋدا. ولار قارجىلاي قولداۋ بولسا, اۋىل-ايماقتا ءوز كاسىبىن باستاۋعا نەمەسە وسىعان دەيىن شۇعىلدانىپ كەلگەن شاعىن كاسىپتەرىنىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, تالاپقا ساي دامىتا الاتىنىنا بەك سەنىمدى.

«اۋىل اماناتى» – وڭتايلى باع­دار­لاما, 2,5%-بەن, ءبىرىنشى جىلعا ارنالعان جەڭىل­دىكپەن جانە اۋىلدىق جىل­جىمايتىن م ۇلىك كەپىلىمەن قازىردە بىردە-ءبىر قارجى ۇيىمى قارىز بەرمەيدى. ءبىز بۇل باستامانى قولداۋعا, ءتيىمدى پايدالانۋعا, ناتيجەلى ىسكە اسىرۋعا دايىنبىز. سەبەبى جەرگىلىكتى اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىمدەرى – ەلىمىزدى ساپالى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءبىر كور­سەتكىشى», دەيدى جەكە كاسىپكەر ب.ءالين.