اجىراسۋدىڭ سان قيلى استارى

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگىنە قا­راستى ەكونوميكالىق زەرت­تەۋلەر ينس­تيتۋتىنىڭ (ERI) ساي­تىندا جاريا­لانعان «World Population Review» زەرتتەۋىنە قارا­عاندا, ەلىمىز اجىراسۋدان تەك مال­ديۆ رەسپۋبليكاسىن العا سالىپتى. ارال­داعى شاعىن مەم­لەكەتتە 2020 جىلى مىڭ ادام­عا شاققاندا 5,52 اجىراسۋ­دان كەلگەن. وسى كورسەتكىش ەلى­مىز­دە – 4,6, ال ءۇشىنشى جانە ءتورتىن­شى ورىندارداعى رەسەي مەن بەلارۋستە تيىسىنشە 3,9 جانە 3,7 بولعان. ءبىر نازار اۋدارارلىعى, ءدىنى ءبىر, ءدىلى ۇقساس كورشى ەلدەر قىرعىزستان – 22-ءشى (1,4), وزبەكستان 27-ءشى (0,8) ورىنداردى ەنشىلەگەن.

ERI-ءدىڭ ماكروەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر جانە بولجامداۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى رامين كازىموۆ­تىڭ پا­يىمداۋىنشا, اجىراسۋ جيىلى­گىن مىڭ تۇرعىنعا شاعىپ ەسەپتەۋ اسا دۇرىس كورسەتكىش ەمەس. ويتكەنى تىر­كەلگەن نەكە سانىن دا ەسكەرگەن ءجون. اتالعان كورسەتكىشكە اسەر ەتەتىن با­قا كەيبىر فاكتورلار دا نازاردان تىس قالعانعا ۇقسايدى. مىسالى, يسلام مەم­لەكەتتىك ءدىن بولىپ سانالاتىن مال­ديۆتە ايەلدەر مەن ەر ازاماتتار نەكەلەسپەي جىنىستىق قاتىناسقا بار­­مايدى. بىراق بۇل ەلدە نەكە قيۋ دا, اجىراسۋ دا وڭاي كورىنەدى. سول سە­بەپ­تى, مالديۆتىكتەر اجىراسۋ كورسەت­كىشى بويىنشا الدارىنا ەل سالماي وتىر.

ءبىز ادەتتە وتباسىلاردىڭ, اسىرە­سە جاس جۇبايلاردىڭ ءجيى اجى­راسۋىن ولاردىڭ ءال-اۋقا­تىنىڭ تومەن­دىگىمەن, تاپ بولعان تۇرمىستىق قيىندىق­تارىمەن بايلانىستىرىپ جاتامىز. الايدا, حالىقارالىق الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جاعداي كەرىسىنشە ەكەنىن ايعاقتاعان. ماسەلەن, الەمدەگى ەڭ باي ەلدىڭ ءبىرى – امەريكا قۇراما شتات­تارى اجىراسۋ كورسەتكىشى (مىڭ ادامعا شاققاندا – 2,7) بويىنشا 9-ورىندا تۇر. اقش دەنساۋلىق ساقتاۋ ستاتيستيكاسى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, وسى الپاۋىت مەملەكەتتە جىل سايىن 4-5 ملن ادام وتباسى قۇرعانىمەن, ولاردىڭ 42-53 پايىزى اجىراسىپ تىنادى ەكەن. كانادا (2,1), وڭتۇستىك كورەيا (2,1), فرانتسيا (1,9), نيدەرلاند (1,7), ۇلىبريتانيا (1,7), گەرمانيا (1,7), جاپونيا (1,7) سياقتى دامىعان ەلدەردەگى اجىراسۋ كورسەتكىشى دە الەمدەگى ورتاشا كورسەتكىشتەن (1,69) جوعارى.

جالپى, اجىراسۋ كورسەتكىشىنىڭ تو­مەندىگى باقىتتى وتباسىلاردىڭ كوپ­تىگىن بىلدىرمەيتىن بولىپ شىق­تى. سەب­ەبى كەي ەلدە نەكە بۇزۋ زاڭ­نامالىق تۇر­عىدان قيىن, نە­مەسە ايەلدەر ءوز قارا­جا­تى جە­تىسپەۋشىلىگىنە بايلانىس­تى بالا­لارىنىڭ جاعدايىن ويلاعان­دىقتان, مۇن­داي قادامعا بارمايدى. دانا اباي با­با­مىز ايتقانداي, «شىدايدى ريزا بولىپ جار ىسىنە, قورلىق پەن مازاعىنا تابىنسا دا». ال ەكونوميكا كوتەرىلىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ارتقان سايىن اجىراسۋ دا كوبەيە تۇسەتىندىگىن دامىعان ەلدەر تاجىريبەسى كورسەتىپ بەرگەن. 

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى­نىڭ ما­لىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە وتباسى­لاردىڭ ەڭ كوپ اجىراسۋى 2019 جىلى تىركەلگەن. سول جىلى 59,8 مىڭ نەكە بۇزىلعان. كەيىنگى ءۇش جىلدا بۇكىل الەم­دەگى سياقتى, قازاقستاندا دا اجىراس­قان وتباسىلار سانىنىڭ ازايۋ ءۇردىسى بايقالىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە بىلتىر 128,4 مىڭ نەكە تىركەلىپ, 44,5 مىڭ وتباسى اجىراسقان, ياعني اجىراسۋ دەڭگەيى 34,65 پايىزدى قۇراعان. مىڭ ادامعا شاققاندا نەكە بۇزۋ كورسەتكىشى 2,27 بولعان.

ءبىر نازار اۋدارارلىعى, اۋىل­­داعى وتباسىلارعا قاراعان­دا قالاداعىلار جيىرەك اجىرا­سىپ جاتىر. مىسالى, بىل­ت­ىر قالالاردا – 33,2 مىڭ (74,6 پا­يىز), اۋىلداردا 11,3 مىڭ (25,4 پا­يىز) نەكە بۇزۋ تىركەلگەن. اسىرەسە استانا قالاسىندا اجى­راس­قان جۇبايلار سانى كوپ (مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا – 3,24). اجىراسقان وتباسىلارى ەڭ از ءوڭىر – تۇركىستان وبلىسى (0,98). بۇل رەتتە وت­كەن جىلى ەلىمىزدەگى ەڭ جوعارى ورتاشا جالا­قىنىڭ ءبىرى (409 مىڭ تەڭگە) ەلوردادا, ال ەڭ تومەنگى ورتاشا جالاقىنىڭ ءبىرى (237 مىڭ تەڭگە) تۇركىستان وبلىسىندا بولعانىن ەسكە الساق, حالىقارالىق ساراپشىلار بايلامىنىڭ دۇرىستىعىنا كۇمان كەلتىرۋ قيىن.

شاڭىراق شايقالۋى­نىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى ەرلى-زايىپ­تى­لاردىڭ وتباسىلىق مىندەتتەردى ءوزارا بولىسپەۋى, ايەلىنىڭ كۇيەۋىنىڭ كوزىنە ءشوپ سالۋى, نە ەرىنىڭ ءجۇرىس قىلۋى, ومىرگە كوزقاراستارىنىڭ بى­تىسپەس الشاقتىقتارى, تىم ەرتە ۇي­لەنۋ ءھام تۇرمىسقا شىعۋ, قار­جىلىق قيىن­دىقتار, ەسىرتكىگە نە­مەسە ءسپيرتتى ىشىم­دىكتەرگە تاۋەلدىلىك, ويىنقۇمارلىق, زور­لىق-زومبىلىق كورسەتۋ بولىپ وتىر. بۇعان قوسا, كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە مەملەكەتتەن ءارتۇرلى جەڭىلدىكتەر مەن جاردەم الۋ ماقساتىندا جالعان اجىراسۋ كو­بەيىپ كەتكەن. اسىرەسە اكىمدىكتە كەزەككە تۇرىپ, كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي قو­رىنان پاتەر الۋ ءۇشىن. ماسەلەن, وتكەن جىلى «باقىتتى وتباسى» الەۋمەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا 2 پايىزدىق نەسيە الۋعا 5 مىڭنان اسا تولىق ەمەس وتباسى ءوتىنىش بەرگەن. ولاردىڭ قانشاسى شىن مانىندە تولىق ەمەس وتباسى ەكەندىگىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن.

سونداي-اق ءۇش جىلدا ءبىر رەت «ب» كورپۋسىنىڭ مەملەكەتتىك قىز­مەتشى­لەرى اتتەستاتتاۋدان وتكىزىلەتىنى بەل­گىلى. ولار – ور­تا­­لىق مەملەكەتتىك ور­گان­دار­دىڭ ساراپشىلارىنان باستاپ دە­پارتامەنت ديرەكتورلارىنا دەيىنگى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگان­داردىڭ قاتارداعى ما­مان­دارى­نان باستاپ وب­لىستىق باسقارمالار باسشىلارىنا, اۋدان اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارىنا دەيىنگى لاۋازىمدارداعى قىزمەتكەرلەر. ولاردىڭ اراسىن­داعى جالعىزباستى انالار مەن اكەلەر اتتەستاتتاۋدان وتۋدەن بوساتىلعان. سول سەبەپتى تاتۋ-ءتاتتى تۇرىپ جاتقان جۇ­بايى­مەن ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا اياق استىنان زاڭ جۇزىندە ايىرىلىسىپ, ءىس جۇزىندە بىرگە تۇرۋىن جال­عاستىرىپ جاتقان مەملەكەتتىك قىز­مەتشىلەر بار.

ول, ول ما, مەملەكەتتىك قىزمەت­كە ارام نيەتپەن كىرەتىن, ياعني قولىنا تيگەن كەز كەلگەن بيلىكتى پارا الىپ, وڭاي بايىپ قالۋ ءۇشىن پايدالاناتىن شەنەۋنىكتەر دە جۇبايلارىمەن زاڭ جۇزىندە عانا ايىرىلىسىپ, بار­لىق دۇنيە-مۇلكىن قوساعىنىڭ اتىنا جازدىرىپ قوياتىن ء«داستۇر» قا­لىپ­تاسقان. بۇل – «الدا-جالدا بىلىق-شىلىعىم اشكەرەلەنىپ, سوتتالا قالسام, جەمقورلىقپەن جيناعان باي­لىعىم تاركىلەنبەسىن» دەگەن ساسىق پيعىلدان تۋىنداعان امال. وسى ورايدا بۇدان بىر­نە­شە ­جىل بۇرىن ءبىر اكىم جۋرنا­ليس­تەردىڭ سۇراعىنا وراي: «مەنىڭ ءوز ءۇيىم جوق. ايەلىمنىڭ ۇيىندە تۇرا­مىن...», دەپ, ءوزى دە ك ۇلىپ, جۇرت­تى دا كۇلدىرگەنى جادىمىزدا. شىن­تۋايتىندا, سول شەنەۋنىكتىڭ دە زاڭ جۇزىندە زايىبىمەن ايىرىلىسىپ قويعانىنا شۇبالانۋعا بولماس.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەت­تىك قورعاۋ مينيسترلىگى وتكەن جىلى ازىر­لە­گەن تسيفرلىق كارتاعا زەر سالساق, ەلى­مىزدە 1,2 ملن وتباسى داعدارىستىق جاي-كۇيدە, ال 6 983 وتباسى قيىن تۇرمىستىق جاعدايدا تۇرىپ جاتىر ەكەن. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك ورگاندار كامەلەتكە تولماعان بالا تار­بيەلەپ وتىرعان وتباسىلاردىڭ اجىراسۋىن ازايتۋ شارالارىن نازاردا ۇستاپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. وسى ماقساتپەن ورتاق بالاسى بار ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋ تۋرالى وتىنىشتەرى بيىلعى 1 قىركۇيەكتەن باستاپ يۋۆەنالدى سوتتاردىڭ قاراۋىنا جىبەرىلەتىن بولىپ شەشىلدى. ال بۇعان دەيىن مىنەزدەرى جاراسپاعان جۇبايلار تۇرعىلىقتى جەرى بو­يىنشا اۋداندىق نەمەسە قالالىق سوتقا جۇگىنىپ كەلدى.

جۋىردا پارلامەنت ءماجى­لىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرگۇل تاۋ ۇكى­مەتكە جول­داعان دەپۋتاتتىق ساۋا­لىندا: «قازىرگى ۋاقىتتا ەلى­مىزدە وتباسى, بالالار مەن جاس­تار ساياساتىمەن ءوز قۇزىرەتى شە­گىندە بىرنەشە مەملەكەتتىك ورگان اينالىسادى. اتاپ ايت­قان­دا, وتباسى مەن جاستار ماسە­لە­لەرىمەن اق­پارات جانە قوعام­دىق دامۋ مي­نيسترلىگىنىڭ جاس­تار جانە وتباسى ىستە­رى كومي­تەتى, بالالار قۇقىقتارىن قور­عاۋ ماسەلەلەرىمەن وقۋ-اعار­تۋ مي­نيس­ترلىگىنىڭ بالالار قۇ­قىعىن قورعاۋ كوميتەتى, سون­داي-اق كەيبىر ماسە­لەلەرمەن ەڭ­بەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ىشكى ىستەر, ادىلەت مينيسترلىكتەرى شۇ­عىلدانادى. حالىقارالىق تاجى­ريبە كورسەتكەندەي, كوپتەگەن ەلدە وتباسى ماسەلەسىمەن دەربەس مەملەكەتتىك ورگان اينالىسا­دى. مىسالى, وزبەكستان رەسپۋب­ليكاسىندا ماحاليانى جانە وتباسىنى قورعاۋ مينيسترلىگى, تۇر­كيادا وتباسى ىستەرى جانە الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى, اقش-تا وتباسى جانە بالالار ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك, ما­لايزيادا ايەلدەر, وتباسى ىستەرى جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى, گەرمانيادا وتباسى, قارت ادامدار, ايەلدەر جانە جاستار ىستەرى جونىندەگى مينيسترلىك بار», دەي كەلىپ, ەلىمىزدە وتباسى, ايەل­دەر, بالالار مەن جاس­تار ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىكتى قۇرۋ ماسە­لە­سىن قاراۋدى ۇسىندى. وسى دەپۋ­تات­تىق ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن ۇكى­مەت نۇرگۇل تاۋدىڭ ۇسىنىسى پى­سىق­تالىپ جاتقانىن حابارلاپتى.

«وتان وتباسىنان باستالادى» دەسەك, ەلىمىزدە اجىراسۋدىڭ كوپتىگى – الاڭداتارلىقتاي جاع­داي. نەكە بۇزۋ­دى ازايتۋدىڭ قوسىمشا شارالارىن قولدانۋ, سو­نىڭ ىشىندە جالعان اجىراسۋ سياقتى ادىلەتتى قازاقستانعا جاراس­پايتىن كەلەڭسىز قۇبىلىستى بول­دى­ر­ماۋعا كۇش سالۋ قاجەتتىگى داۋ­سىز.