وتكەن سارسەنبىدە باتىستىڭ جەتەكشى اقپارات قۇرالدارى, سوسىن رەسەيلىك «ۆەدوموستي» گازەتى پرەزيدەنتپەن كەزدەسۋ ءوتىپ جاتقانىن جاريالادى. ارادا بىرنەشە ساعات وتكەندە رۋبل ء«جۇز باسپالداقتان اسىپ كەتكەن» ساتىدان تومەن ءتۇستى. سول كۇنى ءتۇس اۋا ۇكىمەت پەن ەكسپورتتاۋشىلار ۆاليۋتالىق تۇسىمدەردى ساتۋدى ۇلعايتۋعا ەرىكتى تۇردە كەلىسكەنى, ناتيجەسىندە ءرۋبلدىڭ كۇش الىپ قالعانى ايتىلدى.
ءرۋبلدىڭ جىل سوڭىنا دەيىنگى شەكتى باعاسىنىڭ قانداي بولاتىنى ساراپشىلار ءۇشىن ازىرگە جۇمباق.
ونىڭ ءسال الدىندا رەسەي ورتالىق بانكى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى الەكسەي زابوتكين ءرۋبلدىڭ قازىرگى جاعدايى ەكسپورتتىڭ دەڭگەيىنە تاۋەلدى ەكەنىن مەڭزەگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنان باستاپ ەكسپورتتىق تۇسىمدەر تومەندەي باستاعان. سونىمەن قاتار رەسەيدە يمپورتقا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتقانى بايقالعان, بۇل ءوز كەزەگىندە شەتەل ۆاليۋتاسى, ونىڭ ىشىندە اقش دوللارىنا دەگەن سۇرانىستىڭ دا دەڭگەيىنە اسەر ەتەدى. نارىق زاڭى بويىنشا ۆاليۋتا باعامىنىڭ تۇراقتى ديناميكاسى ەكونوميكانىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتەرىنە ساي بولۋى كەرەك.
قازىرگى جاعداي كەرىسىنشە...
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, رۋبل باعامىنىڭ قۇنسىزدانۋى رەسەيدەگى قارجى داعدارىسىنىڭ ينديكاتورىنا اينالىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. وسىدان ءبىراز بۇرىن كەيبىر تاۋەلسىز ساراپشىلار «رف بيۋدجەتىنىڭ تاپشىلىعى تۋرالى سوڭعى دەرەكتەر ىقپالى ءرۋبلدىڭ تاعدىرىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن» دەگەن سىڭايداعى پىكىرلەر بىلدىرگەن ەدى. كەيىنگى ايدا بيۋدجەتتىك دەفيتسيتتىڭ كولەمى جوسپارلانعاننان 222 ميلليارد رۋبلگە اسىپ كەتتى. قارجى مينيسترلىگى بيىلعى جەتى ايدا تاپشىلىق 2,595 ترلن رۋبلدەن اسپايدى دەپ جوسپار قۇرعان بولاتىن.
ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, رۋبلگە تەك دوللاردان عانا ەمەس, ەۋرو, يۋاننان دا قاۋىپ ءتونىپ تۇر. ماسكەۋ بيرجاسىنداعى ساۋدا قورىتىندىسىندا اقش, ەو, قىتاي سياقتى الپاۋىت ەلدەردىڭ ۆاليۋتاسىنىڭ باعامدارى وسكەنىن بايقادىق. تەڭگەمىز دە رەسەي ۆاليۋتاسىنا قىر كورسەتۋگە جاراپ قالدى.
وتكەن اپتادا KASE بيرجاسىندا كورشىنىڭ ۆاليۋتاسى 4,62 تەڭگەگە دەيىن قۇنسىزداندى. قازاقستان ۇلتتىق بانكى رەسەي ءرۋبلىنىڭ رەسمي باعامىن 4,45 تەڭگە دەپ بەكىتكەن ەدى. سارسەنبىدەگى باعام – 1 رۋبل – 4,82 تەڭگە.
تەڭگەنىڭ رف ۆاليۋتاسىنا قاتىستى «تەربەلۋى», ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءاليا مولدابەكوۆانىڭ سوزىمەن ايتقاندا تەك «رەاكتسيا» عانا. تەڭگە مەن ءرۋبلدىڭ دوللارعا قاتىستى قاتىناسى بار. بىراق بۇرىنعىداي جوعارى نەمەسە سىزىقتىق كوررەلياتسيالار بايقالمايدى.
ۇب وكىلى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن ءرۋبلدىڭ باستاپقى قۇلدىراۋىنان كەيىن تەڭگەنىڭ ودان ءارى السىرەۋىن كۇتىپ, ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتۋعا ق ۇلىقسىزدىعى دەپ ءتۇسىندىردى. سونىمەن قاتار ونىڭ ايتۋىنشا, تۋربۋلەنتتىلىك ۇلكەن سالىق تولەمدەرى تولەنەتىن ۋاقىتتا دوللارعا سۇرانىستىڭ ارتۋى سالدارىنان كۇشەيگەن.
«بكس مير ينۆەستيتسي» فيرماسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق ستراتەگى الەكساندر باحتين ءرۋبلدىڭ وتە ءالسىز ەكەنىن, بىراق مەملەكەت مۇمكىندىكتىڭ ءبارىن ىسكە قوسىپ جاتسا دا ناتيجەسى از بولىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇعان ۇسىنىس پەن سۇرانىس اراسىنداعى ديسبالانس سەبەپ بولىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا دوللار مەن ەۋرو ساۋداسىندا تەحنيكالىق جانە ءتىپتى, ىرگەلى فاكتورلار وتە شەكتەۋلى ءرول اتقارادى: سەبەبى نارىقتىڭ بۇل سەگمەنتىندە ۆاليۋتا ترەيدەرلەرى دە, ينۆەستورلار دا از.
يمپورتتاۋشىلار مەن تۇرعىندار تاراپىنان ۆاليۋتاعا دەگەن سۇرانىس ءوستى. ماۋسىمدىق اسەر دەگەن ابدەن جاۋىر بولعان كەزەكشى سىلتاۋ دا جىعىلعانعا جۇدىرىق بولىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. ساراپشىنىڭ سوزىنشە, ءرۋبلدىڭ بولاشاعىنا سەنەتىن ويىنشىلار ازايىپ بارادى.
رف ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ جوعارى قارقىنمەن قۇنسىزدانۋى قارجىگەرلەردى دە تىعىرىققا تىرەپ تۇرعانى بايقالىپ قالدى.
رەسەيدىڭ اۋزى دۋالى قارجى ساراپشىسى الەكسەي كريچەۆسكي وتكەن اپتادا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە ءرۋبلدىڭ تاعدىرى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساياسي شەشىمىنە بايلانىستى ەكەندىگىن, قارجى مينيسترلىگى مەن ورتالىق بانك دەۆالۆاتسيانى توقتاتىپ, ءرۋبلدى ءبىر دوللار ءۇشىن 80-85 ايماعىنا قايتاراتىن كەز كەلدى دەگەن بۇيرىق الۋى كەرەكتىگىن ايتىپتى. بۇل شەشىمدى ورىنداۋعا بارلىق جاعداي بار ەكەنىن ايتقان ساراپشى رەسەيگە ازىرگە ءرۋبلدىڭ تىم كۇش الىپ كەتۋى ءتيىمدى ەمەس ەكەنىن دە قاپەرگە سالىپ وتكەن. سەبەبى مۇناي مەن گاز ءۇشىن تولەمدى شەتەل ۆاليۋتاسىمەن العان رەسەي ونى رۋبلگە ايىرباستايدى. رۋبل نەعۇرلىم كۇشتى بولسا, بيۋدجەتكە سوعۇرلىم از اقشا تۇسەدى. ال ونداعى مۇناي مەن گاز تابىسىنىڭ ۇلەسى 30%-دان اسادى. ءرۋبلدىڭ تىم جوعارى جانە تىم تومەن باعامى ەكونوميكاعا زيان, «التىن ورتا» قاجەت. رەسەي بيۋدجەتى دوللاردىڭ ورتاشا جىلدىق باعامى 72 رۋبل شاماسىندا بولادى دەگەن بولجاممەن جاسالعان.
وسى تۇستا رۋبلگە قاتىستى ورتالىق بانكتىڭ ۇستانىمىنداعى قىزىق-قىزىق جاعدايلار ءجيى بايقالا باستادى. رۋبل كۇزگى جاپىراقتاي قالتىراپ تۇرعان كەزدە رف ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ باعامىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن شۇعىل شارالار قابىلدامادى. 1 اقش دوللارى 97 رۋبل بولعان كەزدە بيۋدجەتتىك ەرەجە بويىنشا شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتىپ الۋدى توقتاتتى. ساراپشىلار بۇل شەشىم رۋبل باعامىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەگەنىن ايتىپ جاتىر.
ەندى رۋبل باعامى بويىنشا مۇناي جانە گاز كىرىستەرىنىڭ يكەمدىلىگىن باعالاۋ شامامەن 85-100 ميلليارد رۋبل بولۋى كەرەك ەكەندىگى ACRA ەگەمەندى رەيتينگتەر جانە ماكروەكونوميكالىق تالداۋ توبىنىڭ ديرەكتورى دميتري كۋليكوۆتىڭ دا اۋزىنان شىقتى. سەبەبى تۇراقتى السىرەگەن رۋبل ەكونوميكانىڭ شيكىزات ۇلگىسىندە ىڭعايلى بولدى. قۇنسىز تەڭگە دە شيكىزاتتىق ەكونوميكاعا ءتيىمدى ەكەنىن ءبىزدىڭ ساراپشىلار دا ءجيى قوزعايتىن. شوكتىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق دەۆالۆاتسيالار كەزىندە بيۋدجەتكە ەكسپورتتىق سالالاردان سالىق تۇرىندە قوسىمشا كىرىستەر ءتۇستى, ەكسپورتتاۋشىلار ءۇشىن دە ءتيىمدى بولدى. كوپتەگەن كومپانيالاردىڭ قارجىلىق تيىمدىلىگى وپەراتسيالىق جانە ءىشىنارا كۇردەلى شىعىندار نەگىزىنەن رۋبلدە, ال كىرىستەر شەتەل ۆاليۋتاسىندا بولدى. دەمەك, ءرۋبلدىڭ ءجيى-ءجيى السىرەپ قالۋى جىل سايىن قوسىمشا بالانستىق پايدا اكەلدى.
رەسەيلىك «ۆەلەس كاپيتال» ينۆەستكومپانياسىنىڭ بانكتەردى جانە اقشا نارىعىن تالداۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى يۋري كراۆچەنكو بيلىك نارىقتىڭ ۆاليۋتاعا دەگەن سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرسا دا, ءرۋبلدىڭ باعاسى قۇلدىراي بەرەتىنىن, ءتىپتى جاڭا مينيمۋمدارعا دەيىن قۇلدىراۋ قاۋپى ساقتالىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتىپتى. سەبەبى تەرىسكەيدەگى كورشىنىڭ سىرتتان تاسيتىن يمپورتى ءوستى, سوعىسقا قاجەتتى قارۋ-جاراقتى سىرت ەلدەردەن تاسىمالداپ جاتىر. 2023 جىلعى شىلدەدە ءبىرىنشى رەت قىتايدان ساتىپ الاتىن يمپورتى رەسەيدىڭ وعان وتكىزەتىن يمپورتىنان اسىپ ءتۇستى. رەسەيدىڭ «اۋىر» تاعدىرىن ارقالاماۋ, بوس شىعىنعا باتپاۋ ءۇشىن ەل حالقى ءرۋبلدى ساتىپ الۋىن دوعارعانى ءجون ەكەندىگىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى قايتا-قايتا ەسكەرتىپ جاتىر.
ەل ىشىندە «رۋبلدەن ات قۇيرىعىن ءۇزىسىپ, ۆاليۋتامىزدى الەمدىك قارجى تەتىكتەرىنە بايلاۋ ۇدەرىسىن كەش باستاعان جوقپىز با؟» دەگەن الاڭ كوڭىل بار. قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءرۋبلدىڭ السىرەۋىنە مۇناي ساتۋدان تۇسەتىن دوللار ءتۇسىمىنىڭ تومەندەۋى جانە ۆاليۋتا باعامىن جاساندى قولداۋدان باس تارتۋ اسەر ەتكەن. سونداي-اق ساراپشى رف ۆاليۋتاسى ءدال بيىل مۇنداي دەڭگەيدە السىرەيدى دەپ كۇتپەگەنىن, رف باسشىلارىنىڭ مۇنداي جاعدايعا جول بەرۋ سەبەبىن ەڭ باتىل ساراپشىنىڭ دا بولجاي المايتىنىن مويىندادى. «سەبەبى رەسەي وسى كۇنگە دەيىن ءرۋبلدىڭ ەكى اياعىن تەڭ ۇستادى. قازىرگى جاعداي باسقا. كەلەر جىلى ەمەس, ەندى 3 ايدان كەيىن نە بولارىن ەشكىم بىلمەيدى. ءتىپتى, ءرۋبلدىڭ قازىرگى جاعدايىنىڭ ساياسي استارىنىڭ قانداي ەكەنىن دە ەشكىم بىلمەيدى», دەپ اتاپ ءوتتى ا.چەبوتارەۆ.
چەبوتارەۆتىڭ شامالاۋىنشا, ءرۋبلدى رەسەيدەن بارلىق سانكتسيالاردى الىپ تاستايتىن سوعىستىڭ اياقتالۋى عانا قۇتقارا الادى. سەبەبى كورشى ەلدىڭ مينيسترلىگى اقش ۆاليۋتاسىن ساتىپ الۋدان باس تارتىپ, ءرۋبلدى ىشكى نارىقتىڭ كۇشىمەن قولداۋعا تىرىسىپ جاتىر.
ازىرگە ناتيجە از
ونىڭ قازىرگى جاعدايى الداعى بىرەر جىلدا دا ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولاتىندىعىنان حابار بەرىپ تۇرعانداي...
قارجى ساراپشىسى وسى رەتتە بيىلعى قارجى نارىعى ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ تەڭگە-رۋبل كونۆەرتاتسياسىنان باس تارتاتىنى تۋرالى جاڭالىقپەن باستالعانىن ەسكە ءتۇسىردى. بىراق رەسەيدەن كەلەتىن يمپورت تومەندەمەي, اقشالاي كورسەتكىشتە بۇرىنعى دەڭگەيدە قالدى, ال ەكسپورت ءوستى.
«ساۋدا-ساتتىقتىڭ ءبىر بولىگى تەڭگەگە اۋىستىرىلدى. مۇنى ماسكەۋ بيرجاسىندا تەڭگەمەن جانە KASE تەڭگەمەن ساۋدا-ساتتىق كولەمىنىڭ وسۋىنەن بايقاۋعا بولادى. ءبىز ازىرشە رۋبلدەن جارتىلاي قۇتىلدىق. رۋبلدەن قانشا پايىز تاۋەلسىزبىز دەگەن سۇراققا ەشكىم جاۋاپ بەرە المايدى. بىراق رۋبل مەن تەڭگە ءبىر-بىرىنەن الىستاپ بارادى», دەدى چەبوتارەۆ.
اندرەي چەبوتارەۆ ءرۋبلدىڭ قۇنىن 4 تەڭگەدەن تومەن تۇسىرۋگە مۇمكىندىك بار دەپ ەسەپتەيدى. بىراق مۇنداي جاعدايدا كورشى ەل يمپورتتىڭ كومەگىمەن-اق تەڭگەمىزدى «جۇتىپ قويىپ» رەسەي يمپورتىنىڭ تولقىنىمەن بەتپە-بەت قالۋىمىز مۇمكىن, ودان بەتەر باسىپ قالۋى ماسەلەسى تۋىنداۋى مۇمكىن. «سەبەبى ءبىر جىلدا ءبىز رەسەيدەن يمپورتتى ازايتقان جوقپىز. رەسەي فەدەراتسياسى بىزگە جارتى جىل بويى قانت بەرمەدى, ءبىز ول ەلدەن كولىك ساتىپ الۋدى توقتاتتىق. بىراق اقشا تۇرىندەگى يمپورت تومەندەگەن جوق. رۋبل 4 تەڭگەدەن تومەندەسە, ارزان تاۋارلارمەن ىشكى نارىقتى جاۋلاپ الۋى مۇمكىن. قازاقستانعا يمپورتتىڭ شامامەن ۇشتەن ءبىرىنىڭ قۇنى RUB/KZT جۇبىنىڭ كروسس-باعامىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى. 2022 جىلى ەلگە كەلەتىن يمپورتتاعى رەسەيدىڭ ۇلەسى 35.1 پايىزى بولسا, 2023 جىلدىڭ قاڭتار-مامىر ايلارىندا ول 27 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. ءرۋبلدىڭ تەڭگەگە شاققانداعى ودان ءارى قۇلدىراۋى وتاندىق ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋىنا اكەلۋى مۇمكىن», دەيدى ا. چەبوتارەۆ.
ال كەلەسى ساراپشى ءىلياس يساەۆ تەڭگە باعامىنىڭ سىرتقى فاكتورلارى ءارتۇرلى ەكەنىن ايتادى. بيىلعى جىلدىڭ 5 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسەيمەن تاۋار اينالىمى قازاقستاننىڭ جالپى سىرتقى ساۋداسىنىڭ 18,8%-ىن قۇراپ, 10,5 ملرد اقش دوللارى دەڭگەيىندە بولدى. يمپورتتىڭ ۇلەسى 2021 جىلعى 42,5 پايىزدىق دەڭگەيدەن ايتارلىقتاي تومەندەدى, بىراق ءالى دە ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدى. «جاقىن ارادا اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇمسارتۋ باستالۋى مۇمكىن, بۇل سىرتقى ينۆەستورلار ءۇشىن تەڭگەلىك اكتيۆتەردىڭ تارتىمدىلىعىنا اسەر ەتەدى. ءوز كەزەگىندە تەڭگە اكتيۆتەرىنىڭ كىرىستىلىگىنىڭ ءبىرشاما تومەندەۋى دە USDKZT باعامىنا قىسىم جاساۋى مۇمكىن» دەيدى ءى. يساەۆ.
وسى رەتتە ءى.يساەۆ قازاق تەڭگەسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ارتۋى ءۇشىن ءرۋبلدىڭ جاعدايىنا نازار سالۋ قاجەتتىگىن دە ەسكەرتتى. رۋبل ءبىز ءۇشىن قاتارداعى ەلدەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلۋى كەرەك. ەاەو ساۋدا اينالىمىنداعى ءرۋبلدىڭ ۇلەسىنە ستاتيستيكا دا كۇماندى. بىزگە رف-دان كەلەتىن يمپورتتىڭ جالىنا جارماسا بەرگەندى توقتاتىپ, الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن بىرىككەن زاۋىت, كاسىپورىندار اشىپ, وتاندىق تاۋاردىڭ كۇرەتامىرىن دامىعان مەملەكەتتەردىڭ «قانىمەن» جاڭعىرتاتىن كەز كەلدى. بۇل – ءبىز ءۇشىن ەاەو-داعى ۇلەسىمىزدى كوبەيتۋگە اپاراتىن جول. ەاەو-داعى ءبىزدىڭ ۇلەس تەڭگەنىڭ تىنىسىن اشاتىن, رۋبلدەن الىستاتاتىن فاكتور.
الماتى
