ءدۇبىرلى تويدىڭ العاشقى كۇنى امانگەلدى اۋىلىنىڭ شەتىندەگى «تويتوبە» يپپودرومىندا كوكپار, اۋدارىسپاق, ارقان تارتىس سەكىلدى ۇلتتىق سپورت ويىندارى باستالدى. تۇستەن كەيىن مادەني ءىس-شارالار باستالىپ, قوستانايدان ارنايى كەلگەن ءى.وماروۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترى ءا.ابىلتاەۆتىڭ «قاھارلى 1916 جىل» اتتى دراماسىن ساحنالادى. بەسىن اۋا رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىنىڭ اشىلۋ ءراسىمى ءوتتى. وسى كۇننىڭ قوڭىر سالقىن كەشىندە الىس-جاقىننان كەلگەن اعايىن ورتالىق ستاديونعا جينالىپ, جەرگىلىكتى ۇلت-اسپاپتار وركەسترى مەن اۋدان ونەرپازدارىنىڭ «امانگەلدى ءدۇبىرى» اتتى مەرەكەلىك كونتسەرتىن تاماشالادى.
9 قىركۇيەكتە تاڭەرتەڭ امانگەلدى تۇرعىندارى اتباساردان شىققان ۆەلوشەرۋدى قارسى الدى. باتىردىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, اتباساردان شىعىپ, بەس تاۋلىك ىشىندە 454 شاقىرىمدى ءجۇرىپ وتكەن اۋەسقوي سپورتشىلاردىڭ قاتارىندا 78 جاسقا كەلگەن قارت ۆەلوشاباندوز تۇگەلبەك قاسىموۆ تا بار.
باتپاققارا كىندىگىندەگى مەرەكەلىك ءىس-شارالار امانگەلدى ەسكەرتكىشىنىڭ باسىندا جالعاستى. بيىل وبلىس بيۋدجەتىنەن 103 ملن تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىنىپ, ازاتتىق الداسپانى ەسكەرتكىشى قايتا جاڭعىرتىلىپ, اينالاسى اباتتاندىرىلعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. مۇندا قۇران وقىتىلىپ, باتىردىڭ رۋحىنا دۇعا باعىشتالدى. تاعزىم ەتۋ ءىس-شاراسىنا وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ پەن استانا, الماتى قالاسىنان ارنايى كەلگەن يگى جاقسىلار دا قاتىستى. قۇران وقىتىلىپ بولعان سوڭ مەيماندار ا.يمانوۆ اتىنداعى مۋزەيگە باس سۇعىپ, تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە قاتىستى تاريحي جادىگەرلەرمەن تانىستى. بۇل مۋزەيگە دە بيىل وبلىس قازىناسىنان 42,5 ملن تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, جوندەۋ جۇرگىزىلدى.
ءار تويدىڭ ءان شىرقالىپ, كۇي كۇمبىرلەگەن, بالۋاندار بەلدەسىپ, بايگە جارىستىرعان ويىن-ساۋىق قىزىعىمەن قاتار, كوپكە ونەگە جۇقتىرىپ, ەل تىزگىنىندە وتىرعان ازاماتتارعا ۇلكەن وي سالاتىن تاعىلىمى بولادى. بۇل تويدىڭ شوقتىعى امانگەلدى تۇلعاسىنىڭ بايىپتى زەردەلەنىپ, تاريح پەن ساياساتتىڭ شيەلەنىسكەن شىرماۋىعىنان ارشىلۋىنا سەپ, وسى ماقساتتا كەلەشەكتە اتقارىلار كوپتەگەن يگى ىسكە تۇرتكى بولاتىن «باتىردىڭ بيىك تۇلعاسى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە وتكەن القالى جيىنعا وبلىس باسشىلارى مەن ۇلت تاريحىنىڭ جاڭاشا زەردەلەۋ بيىگىنە كوتەرىلۋىنە اتسالىسقان ايتۋلى عالىمدار, باس سارداردىڭ ۇرپاقتارى مەن اتالاس تۋىستارى, ءوڭىر زيالىلارى, اۋدان تۇرعىندارى قاتىستى. جيىندا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ, ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆتىڭ, مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا مەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەكتىڭ امانگەلدى باتىردىڭ 150 جىلدىعىنا وراي جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتتارى وقىلدى.
العاشقى ءسوز تيگەن وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىنداعى «بوستاندىق بىزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. اتا-بابالارىمىز ازاتتىق جولىندا كۇرەستى. تالاي زۇلمات زاماندى باستان وتكەردى. وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ ەسىندە ساقتالىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلۋگە ءتيىس», دەگەن قاناتتى ءسوزىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ, وتكەنىمىزدى تۇگەندەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقانىن ايتتى.
– سونىڭ جارقىن ۇلگىسى رەتىندە بۇگىنگى ءىس-شارانى ايتۋعا بولادى. حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن امانگەلدى باتىردىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى كەڭ كولەمدە تويلانىپ جاتىر. قالىڭ قول جيناپ پاتشا اسكەرىنە قارسى تۇرعان امانگەلدى باتىر قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن تاريحي تۇلعالارىنىڭ ءبىرى. 1916-1917 جىلدارى قازاق دالاسىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە حالىق باس كوتەردى. سونىڭ ىشىندە تورعايدا بولعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ ورنى بولەك. تورعاي تولقۋ كولەمى جاعىنان زور ايماقتى قامتىدى ءارى مەرزىمى جاعىنان ۇزاققا سوزىلدى. امانگەلدى باستاعان ساربازدار جاۋعا دەس بەرمەي, العان بەتىنەن قايتپادى. امانگەلدى ۇدەرباي ۇلى ادىلدىك جولىندا كۇرەسىپ, قاراپايىم حالىقتىڭ قامىن ويلادى. سول كەزەڭدە ۇستەمدىك ەتكەن بيلىكتىڭ ەسكىرگەن ساياساتىنا قارسى شىعا وتىرىپ, قوعامدىق سانانىڭ وسۋىنە ىقپال ەتتى. جالپى, قازاق تاريحىندا باتىرلار دەموكراتيالىق قاعيداتتاردى قالىپتاستىرۋدا ۇلكەن مانگە يە. ارادا قيىندىعى مەن قۋانىشى, داعدارىسى مەن دامۋى قاتار جۇرگەن, اۋىر جىلدار وتسە دە, امانگەلدى باتىردىڭ تۇلعاسى ۇرپاق ساناسىندا ماڭگىلىككە ساقتالعان. حالىق ونى ازاتتىقتىڭ سيمۆولى دەپ باعالايدى, – دەدى ق.اقساقالوۆ.
جيىندا امانگەلدى يمانوۆتىڭ نەمەرەسى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باتىرلان رامازان ۇلى اتاسىنىڭ تويىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرا بىلگەن ءوڭىر باسشىلارىنا, ەل-جۇرتقا العىس ايتىپ, امانگەلدى تۇلعاسىنا جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا نەگىز سالاتىن زەرتتەۋ كەزەڭى باستالعانىن ايتتى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا «قازاق گازەتتەرى» جشس باس ديرەكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ديحان قامزابەك ۇلى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى زيابەك قابىلدينوۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بەرەكەت كارىباەۆ سىندى تانىمال عالىمدار ءسوز سويلەپ, تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى مەن امانگەلدى باتىردىڭ ەرلىك ءداستۇرىن جاڭاشا زەرتتەۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى وي تولعادى.
ماسەلەن, تاريحشى-عالىم زيابەك قابىلدينوۆ قازاق دالاسىنىڭ التى وبلىسىن شارپىعان 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ سەبەپ-سالدارلارىن سارالاپ, كوپشىلىكتى تورعاي دالاسىنا شىققان جازالاۋشى وتريادتارعا قاتىستى بىرقاتار تاريحي قۇجاتتىڭ قىسقاشا مازمۇنىمەن تانىستىردى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, امانگەلدى باستاعان تورعاي كوتەرىلىسىنىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ ءسوزى جالپىۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. سول كەزدەگى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ءبارىنىڭ باسىن بىرىكتىردى. سەن ءبيسىڭ, سەن قاراپايىم قازاقسىڭ, سەن مالشىسىڭ, سەن بولىسسىڭ دەپ بولىنبەي, قازاق ءبىر حالىق بولىپ جاۋعا قارسى كۇرەستى. تۇركى حالىقتارىنىڭ اسكەري ىنتىماعى ارتتى. ولكە حالقىنىڭ سانا-سەزىمىنىڭ وسكەنىن, ساياسي كەمەلدەنگەنىن كورسەتتى.
اكادەميك بەرەكەت كارىباەۆ ادامزات تاريحىنداعى مەملەكەت پەن ونى قالىپتاستىراتىن تۇلعالاردى زەردەلەۋ ءادىسناماسىن بايان ەتتى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, امانگەلدى – ۇلتىمىزدى قۇراعان مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن قازاق حاندىعى قاھارمان تۇلعالارىنىڭ زاڭدى جالعاسى.
اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدى قاستەرلەپ, باياندى ەتۋ جولىندا ەل بولىپ جۇمىلا بىلەتىن قاجەتتەردىڭ ءبىرازىن ءتىزىپ كەلىپ, قازىرگى قوعام امانگەلدى باتىردىڭ تۇلعاسىنا بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن جاڭاشا باعا بەرۋگە نەلىكتەن مۇقتاج بولىپ وتىرعانىن ناقتىلاپ بەردى.
– امانگەلدى بەيىت تاسىندا جازىلعانداي ۇلت داستۇرىمەن «يمان ۇلى» تەگىن تاڭداپتى. ول – حالىقتىڭ جۇرەگىندە جاتتالعان ادام. قازىرگى ۇرپاقتىڭ موينىندا امانگەلدىنى بۇگىنگى زامانعا ساي تانىتا ءبىلۋ مىندەتى پارىز بولىپ تۇر. امانگەلدىنىڭ باتىرلىعى, قاھارماندىعى, شەيىت كەتكەندىگى – كادىمگى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق نارسە. ال ەندى بۇل جەردەگى ءبىزدىڭ قاتەلىگىمىز نەدە؟ قاتەلىگىمىز – ءبىز امانگەلدىنى رەۆوليۋتسياعا اكەپ بايلاپ قويدىق. قازاقستانداعى قازان توڭكەرىسىن جالعاستىرۋشى رەتىندەگى بەينەسى جاسالدى. شىندىعىنا كەلسەك, امانگەلدىنىڭ تورعايداعى كوتەرىلىسى ازاتتىقتى اڭساعان قازاق حالقىنىڭ مىڭداعان جىل بويى ارمان-تىلەگىنە دەگەن ادالدىعىن كورسەتىپ بەردى. وسى ارقىلى قازان توڭكەرىسى بولسا دا, بولماسا دا امانگەلدى تاريحتا قالاتىن ەدى. امانگەلدىنى ايتقان كەزدە الاش ايتىلادى. بۇل – وتە اۋىر تاقىرىپ. بىراق ەكەۋىنىڭ دە جولى بار, ەكەۋىنىڭ دە ۇلتتىڭ نامىستى كەزەڭىن كوتەرەتىن ۇلكەن سالماعى بار. قازىر ءبىز دۇرىس بايىپتى تاريحقا ءزارۋمىز, – دەدى عالىم.
جيىن سوڭىندا امانگەلدى يمانوۆتىڭ 150 جىلدىعىنا وراي جارىق كورگەن «ۇلتى ۇلىقتاعان باتىر» جيناعىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى.
تورقالى تويدا نەبىر ءدۇلدۇل اقىندار الامان ايتىسقا شىعىپ, امانگەلدىنىڭ ەرلىگىن جىرعا قوسىپ, ەل رۋحىن اسقاقتاتتى. جىر دوداسىنىڭ باس جۇلدەسىنە قوستانايدا قۇراستىرىلعان جەڭىل كولىك تىگىلگەن. ونى كەستەلى ءسوز, ورنەكتى وي ايتىپ, كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىعا بىلگەن شىمكەنتتىك اقىن نۇرلان ەسەنقۇلوۆ جەڭىپ الدى.
قازاق كۇرەسىنەن 74 كيلوعا دەيىنگى بالۋاندار اراسىندا وتكەن امانگەلدى يمانوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق اشىق ءتۋرنيردىڭ باس جۇلدەسى جامبىل وبلىسىنىڭ پالۋانى ادىلەت احمەتقاليدىڭ قانجىعاسىندا كەتتى. ادىلەت تە سۋ جاڭا «شەۆرولە» كولىگىن ءمىندى. ال 74 كيلودان جوعارى سالماقتا جەڭىمپاز اتانعان امانگەلدى اۋدانىنىڭ بالۋانى ەلنۇر ءسالىموۆ تۇيە ءمىندى.
10 شاقىرىمدىق قۇنان بايگەدە جىتىقارادان كەلگەن شاباندوز اسقار تورەباەۆ مىنگەن سايگ ۇلىك ءبىرىنشى كەلىپ, باس جۇلدەگە تىگىلگەن موتوتسيكلدى ەنشىلەدى. ال الامان بايگەدە الدىنا قارا سالدىرماعان امانگەلدى اۋدانىنىڭ جۇيرىگى ءبىرىنشى كەلىپ, ات يەسى مىرزاعالي تۇرماعانبەتوۆ جەڭىل اۆتوكولىك ءمىندى.
قوستاناي وبلىسى
