حالىق ءارتىسى, ەل سۇيىكتىسى گۇلجان تالپاقوۆانىڭ قازاقتىڭ ورنەگىندەي ويۋلانعان ءومىرى بي ونەرىمەن ورىلگەن, ساحنا سيقىرىمەن ۇشتاسقانى حاق. ول 16 جاسىندا بي پاديشاسى – ايگىلى شارا جيەنقۇلوۆاعا شاكىرت بولدى. 21 جاسىندا «قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى» اتانسا, 32 جاسىندا «قازاق كسر-ءىنىڭ حالىق ءارتىسى» اتاعىن الدى. ەندەشە, مادەنيەت پەن ونەردىڭ ورداسى بولعان اسەم قالا – الماتىدا اتاق-داڭقى جايىلىپ, بار جاعدايى جاسالعان شاعىندا نە سەبەپتەن تۋعان جەرىنە قايتا ورالدى؟ گۇلجان تالپاقوۆاداي حالىق ارتىسىنە الماتىدا ءجۇرىپ تە ونەرگە قىزمەت ەتە بەرۋىنە بولماس پا ەدى؟
– مەن ءوز ءومىرىمدى تانگوعا ۇقساتامىن. سەبەبى وندا بي جانرىنىڭ بارلىق ءتۇرى – كلاسسيكا دا, حالىق ءبيى مەن زامانۋي بي دە كەزدەسەدى. ءۆالستى دە وسى تانگودان تاباسىز. سول سەكىلدى مەنىڭ ومىرىمدە دە تاعدىردىڭ ءتۇرلى تارتۋلارى مەن كۇتپەگەن توسىنسىيلارى وتە كوپ. ءجۇرىپ وتكەن جولىم ءتۇرلى بوياۋعا تولى. قۇددى ءبىر تانگو سياقتى. ايتسە دە مەن ومىرىمە, بارلىق قۋانىش-مۇڭىنا, قىزىق-قيىندىعىنا ريزامىن. ادامدا ارمان تاۋسىلعان با؟!. مەن دە بالا كۇنىمنەن ارمانشىل بولىپ ءوستىم. سول ارمان مەنى وسى جولعا اكەلگەن, قيانعا ورلەتكەن. بۇرىنعى گۋرەۆ, قازىرگى اتىراۋ وبلىسىندا تۋىپ-ءوستىم. ءبىزدىڭ دە بالالىق شاق سوعىستان كەيىنگى قيىنداۋ كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. اتىراۋدىڭ اپتابىنا قاقتالىپ, اقجايىقتى جاعالاپ ءجۇرىپ, ارمانىما قانات بايلادىم. باتىستىڭ ۇشى-قيىرى جوق جازىق دالاسى مەنى كوز جەتپەيتىن شەتسىز-شەكسىز قيالدارعا جەتەلەدى. سونىڭ اسەرى بولسا كەرەك, ارمانشىل بولىپ بويجەتتىم. قىستىڭ كوبەسى سوگىلىپ, جەر قارايا باستاعاننان-اق اتام مەن اجەم كەلە-كەلە تۇيەلەرىن قومداپ, جايلاۋ جاققا قاراي بەت تۇزەيتىن. مەن دە كوشتەن قالماي, قاستارىنان تابىلاتىنمىن. كەڭ دالاعا قازداي ءتىزىلىپ قونا قالعان ون شاقتى كيىز ءۇي سول كەزدە مەنىڭ ونەر كورسەتەتىن ساحنام بولاتىن, – دەيدى گۇلجان ىزىمقىزى بالالىق شاعىن ەسكە الىپ. كىشكەنتاي قارا دومالاق نەمەرەلەرىن اتاسى مەن اجەسى «حالىق ءارتىسى» دەپ ەركەلەتىپتى. اۋىزدارى دۋالى قاريالار ءبيشى قىزدىڭ بولاشاعىن سەزگەندەي-اق بولجاپتى. 1965 جىلى اتىراۋعا حالىق ءارتىسى گۇلجيھان عاليقىزى كەلىپ, الماتىدا ءوزى اشقان ەسترادا-تسيرك ستۋدياسىنا جاس تالانتتاردى ىرىكتەپ, ءانشى, دومبىراشى, بيشىلەر اراسىندا بايقاۋ ۇيىمداستىرادى. سوندا كىشكەنتاي گۇلجان بار ونەرىن ورتاعا سالىپ, مىڭ بۇرالا بيلەيدى. وسىلايشا, كوميسسيا قۇرامىنداعى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى شارا جيەنقۇلوۆانىڭ كوزىنە تۇسەدى.
– ونەرىمدى تاماشالاپ بولعاننان كەيىن شارا اپامىز: «جاقسى. سەنەن ءبيشى شىعادى. ساۋساقتارىڭ سويلەپ تۇر ەكەن» دەپ, اق باتاسىن بەردى. ءسويتىپ ىرىكتەۋدەن وتكەن ءبىر توپ جاس اتىراۋداعى ارمانىمىزدى اقيقاتقا اينالدىرۋ ءۇشىن الماتىعا اتتاندىق. ءبىزدى بۇل جاقتا ۇلكەن تاجىريبە مەكتەبى كۇتىپ تۇرعان ەدى. شارا اپامىزدىڭ ءبىر ءدارىسىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى! كەيىن ول كىسىمەن كورشى تۇرىپ, ومىردەن وتكەنشە جاقسى ارالاستىق. ءبيشى اپاي بالاسىمەن بىرگە بەسىنشى قاباتتا, ال ءبىز ءۇشىنشى قاباتتا تۇردىق. ەسىگىمىز جابىلعان ەمەس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, شارا اپانىڭ شاراپاتىنا بولەندىم. سوندىقتان بولسا كەرەك, شارا اپاي تۋرالى ايتقاندا, مەن ونى ۇستازىم ەمەس, ءوزىمنىڭ ەتجاقىن, اياۋلى ادامىمداي ەسكە الامىن. ول شىنىمەن سولاي ەدى. شارا اپامىزدىڭ ۇلتتىق بي ونەرىنىڭ دامۋىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەن. قازاق بي مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالادى, كوپتەگەن بي قيمىلىن ويلاپ تاپتى. ماسەلەن, «بۇركىت», «ۇيىرشىق», «ورنەك», «قۇسمۇرىن» جانە تاعى دا باسقا ايگىلى بيلەر – شارا اپامىزدىڭ جانىنان شىققان جاۋھارلار. بي پاديشاسىنىڭ, اسىرەسە 1930-1937 جىلدارداعى «ۇيىرشىق», «كيىز باسۋ» بيلەرى كەرەمەت شىققان. ول كىسىنىڭ بيلەرى قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى, سالت-ساناسىمەن تەرەڭ استاسىپ جاتىر. وسىناۋ اسەم كورىنىسكە سىرتتاي قاراپ سۇيسىنبەۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ات جارىسى, دومبىرا شەرتكەن ادام, ۇرشىق يىرگەن اجە, كيىز باسقان كەلىنشەك – وسىنىڭ ءبارى كوركەم قيمىل, اسەم ارەكەتپەن ەرەكشە بەدەرلەنگەن. مۇنىڭ بارلىعىن شارا اپامىز ءوزى ويلاپ تاۋىپ, تەوريالىق نەگىزىن دە جاساپ كەتتى», – دەيدى گۇلجان ىزىمقىزى.
بۇگىندە بي ونەرى سالاسىنداعى جالعىز حالىق ءارتىسى گۇلجان تالپاقوۆانىڭ ەسىمى ونەر سۇيەر قاۋىم اراسىندا ايگىلى دە ابىرويلى. اركەز مادەنيەت پەن ونەر ەپيتسەنترى اتانعان الماتىدا گۇلجان ىزىمقىزى ونەر الدى, ساحنا ءسانى, كورەرمەن كوزايىمى بولۋعا ءوزىنىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن بيگە دەگەن ۇشان تەڭىز ادال ماحابباتىنىڭ ارقاسىندا جەتتى. «تالانتتىڭ ءتاجى – تاباندىلىق» دەسەك, ءدال وسى قاسيەت گۇلجان تالپاقوۆانىڭ بويىنان تابىلدى. الەمنىڭ 52 مەملەكەتىندە ونەر كورسەتىپ, ۇلتتىق بي ونەرىن جاھانعا تانىتتى. ءبيشى رەپەرتۋارىنداعى «ايجان قىز», «قوس القا», «الماس قىرعاۋىل», وزبەكتىڭ «حورەزم ءبيى» جانە ۇيعىر, كورەي, ۆەاتنام, موڭعول, ءۇندى, مىسىر, مالاي حالىقتارىنىڭ بيلەرى كورەرمەنىن ءبىر ءسات تە بەيجاي قالدىرىپ كورگەن ەمەس. گاسترولدىك ساپارمەن اقش, گەرمانيا, موڭعوليا, وڭتۇستىك شىعىس ازيا ەلدەرىندە (بيرما, مالايزيا, سينگاپۋر, شري لانكا), ءۇندىستان, جاپونيا, يران, تايلاند, فينليانديا سىندى مەملەكەتتەردى ارالاپ, ونەرىمەن جۇرتشىلىقتى ءتانتى ەتتى. ال بولگاريا استاناسى سوفيا قالاسىندا جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك ءىح فەستيۆالىنە قاتىسىپ, «ايجان قىز» بيىمەن لاۋرەات اتانىپ, كۇمىس جۇلدەگە يە بولدى. امەريكانىڭ توعىز شتاتىندا بولىپ, ءبارىن دە تەڭدەسسىز تالانتىمەن مويىنداتتى. ءدال وسى ساپارىنان كەيىن دىنمۇحاممەد قوناەۆ ارنايى قابىلداپ, ءبيشىنى «حالىق ءارتىسى» اتاعىمەن ماراپاتتادى.
گۇلجان ىزىمقىزىمەن اۋەجايدا باستالعان تانىستىعىمىز ارى قاراي جالعاسىن تاپتى. مۇنى دا كەزدەيسوقتىق دەۋگە بولار ەدى... 2019 جىلى كاسپي قۇبىرى كونسورتسيۋمى «جاس تولقىن» جاس تالانتتار بايقاۋى قايىرىمدىلىق جوباسىن باستادى. جوبا اتىراۋ, اقتوبە, ماڭعىستاۋ, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا تۇراتىن دارىندى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى قولداۋعا باعىتتالعان. كونكۋرستىڭ ماقساتى – ۇلتتىق مادەنيەت پەن سالت-ءداستۇردى ساقتاۋ جانە جاڭعىرتۋ. كونكۋرسقا قاتىسۋشىلار «حورەوگرافيا», «ۆوكال», «اسپاپتىق جانر», ء«داستۇرلى ءان», «كوركەم ءسوز» اتالىمدارى بويىنشا سىنعا ءتۇسىپ, قازىلار القاسىنىڭ الدىندا ونەر كورسەتەدى. مىنە, وسى جوبادا گۇلجان ىزىمقىزىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ول كىسى 3 كەزەڭنەن تۇراتىن, ناۋرىزدان جەلتوقسان ايىنا دەيىن ۇيىمداستىرىلاتىن اتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا باسىنان اياعىنا دەيىن بەلسەنە قاتىسىپ, جان-تانىمەن بەرىلە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ساحنا ونەرىنىڭ ەرەكشەلىگىن كاسىبي بيشىلەرگە عانا ەمەس, بارلىق قاتىسۋشىعا ۇيرەتەدى.
– بىلەسىز بە, مەن ءۇشىن اۋىل بالالارىنا قولداۋ كورسەتۋ, ولاردىڭ تالانتتارىن ينەمەن قازعانداي ەرىنبەي اشۋ – وتە ماڭىزدى ءىس. ومىرلەرىندە ءبىرىنشى رەت اۋىلدارىنان شىعىپ, ءبىرىنشى رەت پويىزعا, ۇشاققا وتىرعان, العاش رەت ماسكەۋگە بارعان, اۋىزدارى اشىلىپ, كوزدەرى مولدىرەگەن ورىمدەي بالالاردى كورىپ جىلاعىم كەلەدى. مەن 75 جاسقا تولسام دا, وسى بۇلدىرشىندەردىڭ تاعدىرى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋگە, جانىمدى سالىپ قولداۋ كورسەتۋگە ءازىرمىن. كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى بالالار ءۇشىن عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى جوبانى قولداپ وتىر. مەن سوعان ريزامىن, – دەيدى «بۇلاق كورسە, كوزىن اشۋعا» دايىن تۇراتىن اپايىمىز رياسىز شىن كوڭىلىمەن.
2009 جىلى گۇلجان تالپاقوۆانىڭ تۋعان جەرى اتىراۋعا ورالۋىنىڭ دا سەبەبى – وسى كىشكەنتاي ونەرپازدار. ولاردىڭ بولاشاعىن ۋايىمداعانىنان, جالپى شىعارماشىلىق سالاسىندا ءاربىر تالانتتى بالانىڭ باعىن اشۋ ءۇشىن ۇستازدىق ەتۋدى, كىندىك قانى تامعان تۋعان جەرىنە قىزمەت ەتۋدى ءوز بورىشىم دەپ بىلگەنىنەن. الداعى ۋاقىتتا «گۇلجان تالپاقوۆانىڭ ونەربايان ورنەكتەرى» دەگەن كىتاپ جارىققا شىعادى. بۇل كىتاپتا كەيىپكەرىمىز ءوزىنىڭ ءومىر جولى, ومىرلىك ۇستازدارى جانە تاعدىر تالكەگى مەن توسىن سىيلارى تۋرالى باياندايدى. راسىندا, گۇلجان ىزىمقىزىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءومىر يىرىمىندەگى ءىزى اسقاقتاعان بيىك تاۋلار مەن تەڭىزدىڭ تەرەڭ تۇبىندەگى قاپاستاردان تۇرادى.
بي – مەنىڭ سۇيىكتى ءىسىم. وسى سالامەن تاعدىرىمدى بايلانىستىرعاننان كەيىن ماماندىعىما, ۇستازدار ارتقان سەنىمگە بارىنشا ادال, لايىقتى بولۋعا تىرىستىم. سول ءۇشىن كۇندىز-ءتۇنى تىنىمسىز ەڭبەكتەندىم. بي دەگەنىڭىز ونەردىڭ ەڭ قيىن تۇرلەرىنىڭ ءبىرى عوي. سوندىقتان تيتتەي دە بوساڭسىماۋعا تىرىستىم. ويتكەنى بي سۇلۋلىقتى, ءتارتىپتى جانە مىنەزدى سۇيەدى. ماڭايدا باسقا تىرلىك بارىن ۇمىتىپ, بيمەن ءومىر ءسۇرىپ ءجۇرىپ, ءتىپتى, اتاق الۋ تۋرالى ويلاماعان دا ەكەنمىن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە جاستايىمنان مەنىڭ قاسىمدا بولىپ, قورعان بولا بىلگەن, جانىمدى ايالاپ, ۇكىلەي بىلگەن ۇستازدارىم شارا جيەنقۇلوۆا مەن گۇلجيھان عاليەۆاعا ايتار العىسىم شەكسىز. قازىر ويلاپ قاراسام, كەڭەس وداعى كەزىنەن كەلە جاتقان بيشىلەردەن جالعىز قالىپپىن. نەبىر ءدۇلدۇل دارىندار, اڭىز ادامدار ومىردەن ءوتىپ كەتتى. سولاردىڭ كوزىن كورىپ, پىكىرلەس بولعانىمدى شەكسىز باقىت سانايمىن. ماقتاندى دەمەسسىز, بىراق ونەر تاريحىندا كلاسسيكالىق باعىتتا «حالىق ءارتىسى» اتانعان ونەرپازدار كوپ بولعانىمەن, ۇلتتىق ونەر باعىتىندا وسىناۋ جوعارى اتاقتى يەلەنگەندەر – ەكەۋ-اق ەكەنبىز. ونىڭ ءبىرى – ۇستازىم شارا جيەنقۇلوۆا بولسا, ەكىنشىسى – مەنمىن. ونەر وركەندەپ, دامىپ كەلە جاتىر عوي. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇزاق جىلدان بەرى ءۇزىلىپ قالعان «حالىق ءارتىسى» اتاعىن بيىلدان باستاپ قالپىنا كەلتىردى. الداعى ۋاقىتتا ۇلتتىق ونەر جولىندا تەر توگىپ, شارا اپامىزدىڭ جولىن جالعايتىن جاستار مول بولادى دەپ سەنەمىن. ويتكەنى بي ونەرىندە تالانتتى جاستار وتە كوپ. سولاردىڭ بولاشاعىنان كوپ ءۇمىت كۇتەمىن. اللاعا شۇكىر, مەن ءوزىمدى باقىتتى ادامداردىڭ قاتارىنا قوسامىن. تاعدىر مەنىڭ جولىمدا كەرەمەت ۇستازداردى جولىقتىردى. ونەردە ءوز ورنىمدى قالىپتاستىردىم. بيلەپ ءجۇرىپ, پەرزەنتتەرىمدى ومىرگە اكەلىپ, انا اتاندىم. سۇيىكتى جار بولدىم. بۇگىندە كەلىننىڭ قولىنان شاي ىشكەن, نەمەرەسىن ەركەلەتكەن باقىتتى اجەمىن. قازاقتا «بالا وسكەنشە, نەمەرە ولگەنشە» دەگەن جاقسى ءسوز بار عوي. شىنىمەن دە سولاي ەكەن. نەمەرەلەرىم دەسە, ىشكەن اسىمدى جەرگە قويامىن. ارقايسىسى – ءبىر-ءبىر توبە. باعىما وراي كەلىندەرىم دە ادالىنان بۇيىردى. اسىرەسە, قولىمداعى كەلىنىم اليناعا ەرەكشە ريزامىن. قاس-قاباعىمدى باعىپ, بار جاقسىسى مەن جۇمساعىن الدىما توسۋدان ءبىر تىنبايدى. كەزىندە ماعان ۇستازىم گۇلجيھان عاليەۆا قانداي كەرەمەت ەنە بولسا, بۇگىن مەن دە كەلىندەرىمە سونداي ەنە بولۋعا تىرىسامىن, – دەيدى گۇلجان ىزىمقىزى.
گۇلجان ىزىمقىزىمەن العاشقى كەزدەسۋىمىز وسىدان جەتى جىل بۇرىن اتىراۋ اۋەجايىندا بولدى. ىلكى زاماننان-اق بي تارتىمدى, قۇپيالى, سيقىرلى سالتاناتقا يە. ادام بيدەگى مىڭ بۇرالعان دەنە قيمىلى ارقىلى ىشكى سەزىمىن, كوڭىل كۇيىن, جۇرەك سىرىن, ءتىپتى مۇڭى مەن زارىن جەتكىزە الادى. ال وسىنداي عاجايىپ قيمىل-قوزعالىس ءتىلىن كيەلى ساحنادا پاش ەتۋ بويىنا ەرەكشە قاسيەت قونعان, جۇرەگى نازىك, جانى جومارت, مىنەزى جايساڭ ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەرى حاق. گۇلجان ىزىمقىزىنىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ءبىز سۇيىكتى اپايىمىزعا مىقتى دەنساۋلىق تىلەيمىز. جانسارايىڭىزدى جارقىراتىپ, شابىتىڭىزدى شارىقتاتاتىن ونەرىڭىز بەن كۇش-جىگەرىڭىز بويىڭىزعا سارقىلماس قۋات بەرىپ, ءالى دە مىڭداعان جاس ونەرپازدىڭ ايرىقشا قامقورشىسى رەتىندە ەلىڭىزگە قىزمەت ەتە بەرىڭىز, گۇلجان اپاي.
اينا زادابەك
