قانت زاۋىتى قىزىلشاعا جارىمادى ما, قۇرىلتايشىعا جارىمادى ما؟

جيىندى ۇيىمداستىرعان قا­زاق­­ستان ءباسپاسوز كلۋبىنىڭ ءبىر كۇن بۇرىن تاراتقان اقپاراتىندا شارۋا­شى­­لىقتاردىڭ ءىشىنارا شىعىن­دا­رىن وتەۋ ماقساتىندا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قولداۋلار جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلە جاتقانى, وسى جىلى ەگىن شا­ر­ۋا­شىلىعى باعىتىنا 10,3 ملرد تەڭگە بولىنگەنى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا تاعى 2,2 ملرد تەڭگە قارا­جات قاراستىرىلعانى ايتىلعان. بىراق فەرمەرلەر جەتىسۋ مەن جامبىل وب­­لىس­تا­رىن­دا ورنالاسقان ءتورت قانت وندى­رە­تىن زاۋىتقا بيلىك تاراپىنان ەشقان­داي قولداۋ بولماي وتىرعانىن اشىنا جەتكىزدى.

الماتى قالاسىندا وتكەن ءباسپا­سوز جيىنىندا قانت زاۋىتتارى مونو­پو­ليالانعاندىقتان, جەرگىلىكتى فەرمەر­لەردىڭ جاعدايى تىعىرىققا تىرەلىپ وتىرعانى ءسوز بولدى. فەرمەرلەردىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەتتەگى كەيبىر جاۋاپتى تۇلعالار زاۋىتتىڭ مونوپوليستەردىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەندىگىن اشىپ ايتا الماي وتىرعان كورىنەدى.

ءبارىن باسىنان باستاساق

«كوكسۋ» قانت زاۋىتى قىزىلشانى شارۋالاردان وتە ارزانعا ساتىپ الىپ, نارىققا قىمبات باعامەن شىعارادى. جاقىندا ۇكىمەتتە وتكەن جيىندا قانت­تىڭ كوتەرمە باعاسىنىڭ ەڭ تومەنگى دەڭ­گەيىن ەنگىزۋ جوسپارىنىڭ بار ەكەنى ايتىلدى, مۇنىڭ سەبەبى قانتتىڭ قىمبات­تاپ جاتقانىمەن ءتۇسىندىرىلدى. بۇدان بۇرىن دەپۋتات سەرىك ەگىزباەۆ قانت ون­دى­رۋ­شىلەرگە مەملەكەتتىك قولداۋ ارت­قا­نىمەن, ءوندىرىس كولەمى, كەرىسىنشە, از­ا­يىپ كەتكەنىن جەتكىزگەن ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2020 جىلى وتاندىق شيكىزات نەگىزىندە ىشكى سۇرانىس – 9 پايىزعا, 2021 جىلى – 7 پايىزعا, 2022 جىلى 6 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتكەن. نارىق زاڭى بو­يىنشا قانت قىمباتتاسا, فەرمەرلەردىڭ دە تابىسى ءوسۋى كەرەك. ال بىزدەگى جاعداي كەرىسىنشە بولىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى فەرمەرلەردىڭ قانت قىزىلشاسىن وسى­رە­مىن دەگەن ىقىلاسىنا كەرى اسەر ەتەتىن كورىنەدى. قانت ماسەلەسىنە كەلگەندە «شي­كىزات تاپشىلىعى» دەگەن ساقالدى سىل­تاۋ­دىڭ سەبەبى دە وسىندا.

جەتىسۋ وبلىسى بويىنشا «قازاقستان فەرمەرلەر قاۋىمداستىعى» كەڭەسىنىڭ مۇشەسى الەكساندر كۆيتكو 22 جىل بويى قانت قىزىلشاسىمەن اينالىسىپ جۇرگەنىن, 2017 جىلعا دەيىن مەن ەشبىر قارىز نەمەسە نەسيەسىز ءوز تەحنيكامدى جاڭالاپ تۇرۋعا مۇمكىندىگى بولعانىن ايتادى. ال كەيىنگى بەس جىلدا تەحنيكانى جاڭعىرتپاق تۇگىلى جۇمىسشىلاردىڭ ايلىعىن ارەڭ تولەيتىن جاعدايعا جەتكەن. فەرمەردىڭ سوزىنشە, شارۋالاردىڭ تابىسىن زاۋىت جەپ جاتىر. «2004 جىلدارى ءبىز زاۋىتپەن كەلىسىمشارتقا وتىرعاندا, وڭدەلگەن قانتتىڭ 70 پايىزىن ءوزىمىز, 30 پايىزىن زاۋىت الاتىن. سوعان قاراماستان زاۋىت 400 ملن تەڭگە سالىق تولەپ وتىردى. ول كەزدە مازۋت تا قىمبات بولعان. 2 جىلدان بەرى زاۋىت مودەرنيزاتسيالانىپ, گازعا كوشتى. گاز مازۋتتان 3-4 ەسە ارزان. بىراق باعالارعا ول ەشقانداي اسەر ەتپەدى», دەيدى ول.

 الەكساندر كۆيتكو ءسوز اراسىندا 2015 جىلى ءبىر توننا قانت قىزىلشاسىنا 12 مىڭ تولەپ كەلگەنىن, 2022 جىلدان باستاپ 15 مىڭنان تولەي باستاعانىن دا ايتىپ ءوتتى. «قازىر قانت قىمبات, بىراق سوعان قاراماستان زاۋىت بىزدەن شيكىزاتتى وتە تومەن باعامەن ساتىپ الادى. قازىرگى تابىس ءبولىنىسى بويىنشا قانت زاۋىتى وڭدەلگەن ءونىمنىڭ 70 پايىزىن الادى دا, قالعان 30 پايىزىن عانا شارۋالارعا بەرەدى», دەيدى ول.

زاۋىت قويعان بۇل باعا فەرمەرلەر ءۇشىن ءتيىمسىز ەكەنىن جيىنعا قاتىسىپ, ءسوز العان فەرمەرلەردىڭ ءبارى ايتىپ وتىر. ولاردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ۇردىسپەن 2026 جىلعا قاراي وتاندىق قىزىلشا قانتىنىڭ ۇلەسىن التى ەسە ارتتىرۋ تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ مۇمكىن ەمەس. كۆيتكونىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن ەسكى زاۋىتتا 1 توننا قىزىلشانىڭ 12 پايىزىنان عانا قانت دايىندالعان. ال قازىر ساپالى, ەۋرو­پالىق تۇقىمدار ەگىلەدى. زاۋىتتىڭ جاب­دىقتارى دا زامانۋي. بىراق مەملەكەت جاڭعىرتىلعان زاۋىت ساپالى ەۋروپالىق تۇقىمنان دا نەبارى 12 پا­يىز ءونىم الىپ وتىر. ەگەر سالىستىراتىن بولساق, كورشى ەل رەسەيدىڭ وسىنداي دەڭگەيدە جاڭعىرتىلعان زاۋىتتارى ءاربىر توننادان 17 پايىز ءونىم شىعارادى ەكەن.

سۋبسيديا شەتەلدىك فەرمەرلەردى قارجىلاندىرا ما؟

وتاندىق فەرمەرلەردىڭ برازيليادان كەلەتىن قىمبات شيكى قانتتى مەملەكەتتىڭ نە سەبەپتى سۋبسيديالايتىنى وسىعان دەيىن ءسوز بولىپ كەلگەن. وسى جيىنعا قا­تىس­قان فەرمەرلەر وسى جاعدايدى اشىپ ايتتى, اشىنىپ ايتتى. جىل باسىندا وسى جىلى ۇكىمەتتىڭ قانت زاۋىتتارىنا شيكىزات ساتىپ الۋعا 25 ملرد تەڭگە پا­يىزسىز نەسيە بولگەنى ايتىلعان. بىراق بۇل قارجى شارۋالاردان 2015 جىلعى نارىق باعاسىمەن شيكىزات ساتىپ الۋمەن قاتار, برازيليادان كەلەتىن شيكى قانتتى ودان ءۇش ەسە كوپ باعادا ساتىپ الۋعا جۇمسالعان.

برازيليالىق فەرمەرلەرگە بىزگە قا­را­عاندا 3 ەسە, ال قىرعىز فەرمەرلەرىنە قاراعاندا 2 ەسە از قاراجات تولەنەدى. شيكى قانتتى نيۋ-يورك بيرجاسىنان ەمەس, وفشورلىق كومپانيالاردان ساتىپ الۋ سەبەبىن ءبىز تۇسىنبەيمىز», دەيدى شارۋالار.

جيىنعا قاتىسقان فەرمەرلەردىڭ ايت­قانىنان تۇسىنگەنىمىز, زاۋىتتىڭ قۇ­رىل­تايشىلارى وتاندىق شارۋالاردىڭ قانت قىزىلشاسىن وتكىزەتىن باسقا جەرى جوق ەكەنىن بىلگەن سوڭ, مونوپوليالىق باعا ۇسىنىپ وتىر.

وسى جيىنعا قاتىسقان عالىم اسقار ءشارىپوۆتىڭ ايتۋىنشا, زاۋىت­تىڭ ارتىندا كىمدەردىڭ تۇرعانى فەرمەرگە بەلگىسىز. ءتىپتى مونوپولياعا قار­سى اگەنتتىكتىڭ ولاردى قاداعالاۋعا قۇ­زىرەتىنىڭ شەكتەلىپ وتىرعانى كوپ كوڭى­لىندەگى كۇماننىڭ بوياۋىن قالىڭداتا تۇسەدى. سەبەبى وسىعان دەيىن شارۋالار بۇل ۆەدومستۆوعا جۇگىنگەندە «قانت زاۋىتتارى مونوپوليستەر تىزى­مىن­دە تۇرماعانىن, سول سەبەپتى تەك­سە­رۋگە قۇزىرەتى جوق» دەگەن جاۋاپ ال­عان. دەمەك زاۋىتتىڭ 8 جىل بۇ­رىن­عى نا­رىق باعاسىمەن وتاندىق شارۋا­لار­دان شيكىزات ساتىپ الىپ, ونى قازىرگى نا­رىق باعاسىمەن زاۋىتتان شىعارىپ وتىر. دەمەك بۇل تۇستا بارلىق كىلتيپان زاۋىتتىڭ ار جاعىندا تۇرعان تۇلعالاردىڭ مو­نوپوليالىق اگەنتتىكتىڭ دە اياق-قولىن ماتاپ تاستاعانىن بايقاتىپ تۇر. دەمەك مونوپوليا, وليگوپوليا, كارتەلدەردىڭ ىقپالى ءالى دە «بابىندا» بولعانى دا...

ءسىز كىمسىز, ميستەر ح؟

2005 جىلدارعا دەيىن قانت نارىعىن راحات اليەۆ مونوپوليالاپ الادى. ول سوتتالعاننان كەيىن زاڭ بويىنشا مەملەكەت مەنشىگىنە ءوتۋى كەرەك بولعان. بىراق قانت زاۋىتتارى «ورتالىق ازيا قانت كورپوراتسياسى» جشس-عا بەرىلەدى. ودان كەيىن ەلىمىزدەگى بارلىق ماڭىزدى قانت اكتيۆى بىرىكتىرىلىپ, «كانت» اق, «الماتى قانت» اق, «الماتى قانتى» اق, «ازيا قانت» اق جانە «كوكسۋ-شەكەر» اق بارلىعى وسى جشس-عا ءوتىپ, ونى باقىلاۋ احمەتجان ەسىموۆتىڭ كۇيەۋبالاسى عالىمجان ەسەنوۆ باس­قار­عان Delta Bank-كە بەرىلەدى. ال 2017 جىلدان باستاپ قانت زاۋىتتارى نۇرلان تولەباەۆقا بەرىلىپ, مەملەكەتتىك سۋبسيديالار ەسەبىنەن جەتىسۋ وبلىسىنىڭ قانت سالاسىن قايتا جانداندىرۋعا مۇمكىندىك تۋعان. بىراق نۇرلان تولەباەۆ ايىپتالىپ, 2019 جىلى سوتتالادى دا, زاۋىت بەلگىسىز ادامداردىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەن. قازىر شارۋالار قانت زاۋىتتارىنا كىمنىڭ يەلىك ەتەتىنىن بىلمەي دال. قانت زاۋىتى مەن فەرمەرلەر اراسىنداعى كەز كەلگەن مامىلە ۇكىمەت قۇرامىندا وسى سالاعا قارايتىن مينيسترلىكتىڭ دانەكەرلىگىمەن ءوتىپ كەلگەن.

شارۋالار ايتىپ وتكەندەي, بۇل ماسە­­لە بىرنەشە رەت ءارتۇرلى دەڭگەيدە كوتەرىلدى. ودان كەيىن قانت تاپشىلىعى پايدا بولدى جانە قانت باعاسىنىڭ باقىلاۋسىز ءوسۋى بايقالدى. باعا ءوستى, قانت زاۋىتتارىنىڭ تابىسى دا ارتتى.

قانت زاۋىتتارى مونوپوليالىق جاع­داي­عا يە بولا وتىرىپ, قانت قىزىل­شاسىن ساتىپ الۋعا بىرجاقتى شارتتار جاساپ كەلگەن.

اسقار ءشارىپوۆتىڭ پىكىرىنشە, شارۋالار زاۋىتتىڭ قوجايىنىمەن كەزدەسۋگە تالاي رەت ءوتىنىش بىلدىرگەن. بۇل ماسەلەنى جەكە وتىرىپ تالقىلاعىسى كەلگەن. بىراق ودان ەش ناتيجە شىقپاعان. «Egov.kz پورتالىنداعى انىقتامالىقتا ونىڭ قۇرىلتايشىسى جوق. قۇجاتتا زاڭدى تۇلعانىڭ ۋاكىلەتتى ورگانىمەن تا­عايىندالعان باسشىسى التىنبەك اباتوۆ دەپ تۇر», دەيدى اكادەميك.

وسىنداي جاعدايدىڭ كەسىرىنەن قا­زاقس­تاننىڭ ءتورت ءىرى قانت زاۋىتىنان, اتاپ ايتقاندا الاكول, بۇرىنداي, قارابۇلاق جانە شۋ زاۋىتتارىنان ايىرىلىپ قال­دىق. 2007 جىلعا دەيىن تاۋلىگىنە 900 تونناعا دەيىن قانت ءوندىرىپ, رەسپۋبليكا قاجەتتىلىگىنىڭ 70 پايىزىن جاۋىپ وتىر­عان قارابۇلاق قانت زاۋىتىنىڭ بۇگىندە ءىزى دە قالماعان.

عالىم ا.ءشارىپوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2005 جىلعا دەيىن بۇل زاۋىت­تار اكتسيونەرلىك قوعام بولعان. ول كەزدە سۋبسيديا دا, دوتاتسيا دا جوق. بىراق سوعان قاراماستان 2005-2006 جىلدارى قانتتى ارتىق ءوندىرىپ, رەسەي مەن ۋكراي­نا­عا ەكسپورتتايتىن دەڭگەيگە جەتكەن.

 «ال قازىر بيۋدجەتتەن ميللياردتاعان قاراجات جۇمسالىپ جاتسا دا, ناتيجە جوق. قىرعىزستاندا دا 80-جىلدارى زاۋىتتارى جابىلىپ قالادى. ال 2000 جىلدان باستاپ زاۋىتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن قولعا الىپ, 3 زاۋىتتى قايتا جانداندىردى. وزبەكستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ دا زاۋىتتارى دامىپ جاتىر. ال بىزدە جۇمىس ىستەپ تۇرعان 8 زاۋىتتىڭ 4-ەۋى تەمىر-تەرسەككە اينالىپ, شەتەل اسىپ كەتتى. بۇل زاۋىتتاردىڭ ىرگە­تاسى 1932-1934 جىلدارى قالانعان ەدى», دەيدى عالىم.

«راحيموۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى راحىم كارىموۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا زاۋىت سالۋعا 350 ملن ەۋرو قاراجات كەرەك. ونداي قارجى سالاتىن ينۆەستورلار تابۋ وتە قيىن. «سول سەبەپتى ءبىزدىڭ ماقسات ەلى­مىزدەگى زاۋىتتاردى جاپپاي, قانت قى­زىل­شاسى شارۋاشىلىقتارىن ساقتاپ قالعىمىز كەلەدى», دەيدى ر. كارىموۆ.

سونىمەن سالا ماماندارى قانت زاۋىتتارىن مەملەكەت مەنشىگىنە الىپ, ونى اكتسيونەرلەندىرۋ, ياعني ەلدىڭ قانت زاۋىتتارىنا بۇرىنعى مارتەبەسىن قاي­تا­رۋدى سۇراپ وتىر. راحات اليەۆ سالانى مونوپوليالاندىرعانعا دەيىن بۇل زاۋىتتار اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ جارعىلىق قورىنداعى مەنشىك ۇلەسى بار «اكتسيونەرلىك قوعام» بولىپ كەلىپتى.

مونوپوليستەر تىزىلىمىنە قانت زا­ۋىت­تارىن ەنگىزۋ جانە قازاقستان زاڭ­دارىنا سايكەس 2023 جىلى 18 ناۋرىزدا قول قويىلعان كەلىسپەۋشىلىكتەر حاتتا­ما­سىن ەسكەرە وتىرىپ, ساتىپ الۋ شارتتارىن قايتا جاساسۋ كەرەكتىگى دە اشىق ايتىلا باستادى. فەرمەرلەر «قانت زاۋىتتارى» باسشىلىعىنىڭ قابىلەت­سىز­دىگى مەن پايداعا دەگەن قۇشتارلىعى قانت قىزىلشاسى ەگىستىگىنىڭ كولەمىن ازايتۋعا الىپ كەلگەنىن دە ەش بۇكپەسىز ايتىپ وتىر. «قىزىلشا قانت سالاسىن جانداندىرۋعا باعىتتالعان بار­لىق جۇ­مىسقا قاراماستان, سالانى قول­داۋ ماسە­لەلەرى وتە باياۋ العا جىل­جۋ­دا, بۇل ونىڭ ودان ءارى ءومىر سۇرۋىنە قا­ۋىپ توندىرەدى. سوندىقتان جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ نەگىزىندە, قانت سالاسىن ساقتاۋ جانە الەۋ­مەتتىك شيەلەنىستى بولدىرماۋ ماق­سا­تىندا جەتىسۋ وبلىسى­نىڭ اۋىل فەر­مەرلەرى سىزگە وسىنداي ۇسى­نىس­پەن جۇ­گىن­دى», دەلىنگەن شارۋالاردىڭ پرە­زي­دەنت­كە جولدانعان اشىق حاتىندا.

الماتى