سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
اۋزى دۋالى, ءسوزى ءۋالى اعالارىما ورتاق تاعى ءبىر قاسيەت – ورتاداعى ويدان ەشقاشان اۋىتقىماي ءومىر سۇرەتىندىگى. ارينە, ادىلەتتى بولۋ – ايتۋعا وڭاي. ويتكەنى ونداي دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن ادام ەڭ الدىمەن مەيىرىمدى بولۋى كەرەك. الايدا مەيىرىمدى ادامعا – بىرەۋدىڭ ءوزى جاقسى, بىرەۋدىڭ كوزى جاقسى. ءدال وسى كوڭىلشەكتىك قاسيەت كوپ ادامدى سارا جولىنان تايدىراتىنىن تالاي كوردىم. ال ولار تۇلا بويى تۇنعان مەيىرىمدىلىك بولا تۇرا, اڭگىمە ادىلەتتىلىككە كەلىپ تىرەلسە, تۋعانىنا دا تۋرا قاراپ قۇدايشىلىق ءسوزىن ايتا الاتىنىنىڭ كۋاسى بولىپ ءجۇرمىن. ايتارى جوق, مەيىرىم مەن ادىلەتتىلىكتىڭ ادام بويىنا قاتار قوناتىنى – قانداي كەرەمەت ۇيلەسىم!
ولار قۇلامايتىن ۇشتاعان وشاق سەكىلدى. قۇداي بىلەدى, مۇنىڭ ءوزى, مۇمكىن, اسىل اعالارىمنىڭ الدىمدا ۇزاق جۇرگەنىن تىلەگەنىمنەن شىعار. جالپى, قازىر ادامزاتتىڭ جاسارىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ ولجا جاسى ۇزاعىراق بولاتىنىنا كوبىرەك يەك ارتامىن. نەگە دەيسىزدەر مە؟ نەگەسى سول, ۇشەۋى دە تۆورچەستۆولىق بەلسەندىلىگى مەن وي ەڭبەگىن توقتاتقان ەمەس. ۇشەۋى دە سەكسەننەن استى. ال بۇگىنگى اڭگىمە توقساننىڭ ەسىگىن ءبىرىنشى بولىپ قاققان اكىم تارازي تۋرالى.
* * *
اكىم اعانىڭ شاڭىراعىنا العاش رەت بارعانىمدا توسىن جاعدايعا تاپ بولعانىم بار. روزا جەڭگەي ەكەۋى حانتالاپاي ويناپ وتىر. تاڭسىق تارتىس. كەرەمەت كورىنىس. ۇمىتىلماس ۇيىسۋ. جەر ورتاسىنان اۋعاندا اسىق ويناۋ اق جۇرەكتى ادامداردىڭ قولىنان كەلەدى. جان تازالىعى ادام كۇلگەن كەزدە كوزىنەن بايقالاتىنىن وسى كىسىلەردەن كوردىم. ماڭگىلىك زاڭى وسىنداي ەشكىمنىڭ باسىنا كەلمەيتىن ءىس-قيمىلدان باستاۋ الاتىنى تاعى راس. اقىقتىقتىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇراتىن مۇنداي جانداردىڭ گراۆيتاتسيالىق كۇشى وزىنە تارتپاي قويمايتىنى – ءتاتتى قۇبىلىس. ەلجىرەگەن كەزدە جۇرەگىڭ اتشا تۋلاپ, اۋزىڭنان شىعىپ كەتە جازدايدى. مۇندايدا جاننىڭ ماڭگىلىك ماتەريالدان جاراتىلعانىنا ءسوزسىز سەنە باستايسىڭ. تاتتىلىگى نەدە؟ تىلسىمدىعىندا دەر ەدىم. جۇمباق سەزىمنىڭ تۇبىنە جەتە المايسىڭ. بۇل قۇبىلىستىڭ ماڭگىلىك بولاتىنى سودان.
ماقالانى وسىلاي باستاۋىمنىڭ ءمانى بار. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە, جانى تازا ادامنان عانا گۋمانيست جازۋشى شىعادى. ماعان كەيدە, كەيدە ەمەس-اۋ, ۇنەمى دەپ ايتايىنشى, اكىم اعانىڭ جۇرەگى ءومىردىڭ بارلىق قالتارىسىن قاپىسىز قاعىپ تۇرعان كۇمىس قوڭىراۋداي, تىرشىلىكتىڭ بۇلكىل قاققان بۇكىل تىنىسىن باعىپ تۇرعان سەرگەك شىراقشىداي ەلەستەيدى. كوزدەپ ايتپاعىم, مۇنداي جۇرەكتى اللا تاعالا تەك سۇيگەن ق ۇلىنا سىيلاسا كەرەك. ال ەندى وسىنداي جۇرەكتىڭ ناريمان تابيعاتىن تولىققاندى بوياۋىمەن جازىپ شىعۋ – قيىننىڭ قيىنى. دەسە دە, توقساننىڭ تۇعىرىنا اپتىقپاي, بابىمەن قونعان بەكزات بولمىستى دەگدار تۋرالى كوڭىل تۇكپىرىندەگى كوركەم ءسوزىمىزدى ايتپاي قالۋ – ارىمىزعا سىن. قولعا قالام العانىمىزدىڭ سىرى وسىندا.
قۇبىلىس قۇلپى كىم كورىنگەننىڭ كىلتىمەن اشىلا بەرسە, نەسى قۇبىلىس؟ جان بالاسى جاتىرقامايتىن اكىم ءتارازيدىڭ قۇدىرەتى نەدە ەكەنىن كوپكە دەيىن تۇسىنبەي كەلگەنىمدى جاسىرعىم كەلمەيدى. مۇنىڭ سىرىن بەرتىن كەلە ۇقتىم: ونىڭ شىعارماشىلىعىنان سالعان بەتتە كوزگە كورىنبەيتىن كۇردەلىلىكتى ىزدەپ, كۇيبەڭگە ءتۇسىپپىن. شىنىندا دا, مۇحيت تۇبىندە جاتاتىن جاۋھار كىم كورىنگەننىڭ كوزىنە ءىلىنۋشى مە ەدى؟ داۋ جوق, تەرەڭىنە سۇڭگىمەي جاتىپ جازۋشىدان كۇردەلى نارسە ىزدەۋگە اسىعۋدىڭ قاجەتى بار ما؟ وسى ريتوريكالىق سۇراقتان كەيىن ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ قۇتتى قازىعى قاراپايىمدىلىقپەن قاعىلعانىن جازباي تانىدىم. سوندىقتان دا ساليقالى سۋرەتكەر اكىم ءتارازيدى مەن كەيدە بەرنارد شوۋعا ۇقساتامىن. اكىم اعا دا شەكسپيردەن كەيىنگى ۇلى دراماتۋرگ سياقتى قاراپايىم قۇندىلىقتار مەن قاعيدالارعا سۇيەنىپ وتىرىپ-اق شىعارماشىلىقتىڭ التىن كىلتىن تابا بىلگەن باقىتتى جازۋشى ەكەنىن تۇپكىلىكتى ءتۇسىندىم.
ونىڭ ادەبيەتىمىزگە قوسقان ۇشى-قيىرى جوق ۇلەسىن اقىر-تاقىرىنا دەيىن ايتىپ شىعا المايتىنىمدى بىلەمىن, بىراق وسى ءبىر ويماقتاي ويىمدى تۇسىندىرە كەتسەم دەيمىن. شىنىندا دا, تارازي قاراپايىمدىلىعىنىڭ قۇلپىن قالاي اشۋعا بولادى؟ ونىڭ شىعارمالارى نەسىمەن العا وزىپ تۇر؟ بىرىنشىدەن, جازۋشىنىڭ ەشقاشان اپوفەوزعا بەرىلمەيتىندىگى قۋانتادى. ول قانشالىقتى كۇردەلى تاقىرىپتى كوتەرىپ وتىرسا دا, كەيىپكەرىن دە, وقيعانى دا, ەڭ اياعى قۇبىلىستى دا زاڭعار تۇعىرعا كوتەرىپ, يدول جاسامايدى. ەكىنشىدەن, اكىم تارازي – ءتىلى ءتاتتى بولعانىمەن, ءدىنى قاتتى, ەموتسياعا بوي ۇرمايتىن قالامگەر. ارينە, ءسوزدىڭ جاقسى ماعىناسىندا. وسى تۇرعىدان العاندا ول – ناعىز پوكەرفەيس. ۇشىنشىدەن, ەتىنەن ەت كەسىپ الساڭ دا, فانابەرياعا بارمايتىنى دا – اكىم اعانىڭ قاراپايىمدىلىق قاعيداتتارىنا بارىنشا باعىناتىنىنىڭ ايقىن دالەلى. كەيىپكەرىن ءوزىن-ءوزى اقتامايتىن جالعان نامىسقا, اسىرەقىزىل تىراشتانۋعا قيمايتىنى دا سوندىقتان بولسا كەرەك. وسى كيەلى قاسيەتتەردى قۇراپ تۇرعان ءۇشبۇرىش – قالاي قويىپ ۇرساڭ دا سىندىرۋعا كەلمەيتىن سيقىرلى فيگۋرا. كوردىڭىز بە, اكىم تارازي دارىنىنىڭ ومىرشەڭدىگى وسىندا جاتىر.
ءسوزىمىز جالاڭ بولىپ قالماسىن. ءبىر عانا مىسال. اكىم ءتارازيدىڭ «قورقاۋ جۇلدىز» رومانىنىڭ باس كەيىپكەرى ءساليمانىڭ اۋزىمەن ايتىلاتىن ءسوز بار: «ادىلدىك نەگە ءالسىز بولۋى كەرەك؟ قيانات نەگە قۇدىرەتتى بولۋ كەرەك؟». وسى وي جازۋشىنىڭ كوپتەگەن شىعارمالارىنىڭ تەزيسى ەكەنى داۋسىز. بۇل ەكى سۇراقتىڭ استارىندا جازۋشى ءومىر سۇرگەن قوعامنىڭ اششى شىندىعى جاتىر. جازۋشىنىڭ سونى كەستەلى كوركەم شىندىققا اينالدىرا بىلگەنى – ەڭ باستى شىعارماشىلىق جەتىستىگى. جازۋشىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمى دا وسى تۇستا ايقىن اڭعارىلادى. سوتسياليستىك قوعامنىڭ ىشتەن ءشىرىپ جاتقان يدەيالارىنا دەگەن جازۋشى قارسىلىعى قاراپايىم جولمەن جۇزەگە اسادى.
نەگە ولاي دەپ وتىرمىن؟ شىعارمانىڭ نۇكتەسىن قوياتىن ءساليمانىڭ سوڭعى ارەكەتىنەن جازۋشىنىڭ سوتسياليستىك قوعامعا دەگەن بۋنتارلىعىن رۋحاني كوكىرەگى كوكساۋ ادامنىڭ ءوزى بايقايدى. تسيۆيليزاتسيالىق دەڭگەيگە ۇمتىلۋ نيەتى جوق قوعامدا جازۋشى كۇردەلى كۇرەستىڭ ەش ناتيجە بەرمەيتىنىنە بەك سەنىمدى بولعان. سوندىقتان تاعى دا قاراپايىم جولدى تاڭدايدى. وركەنيەتتى بۋنتارلىقتان سانالى تۇردە باس تارتادى. الەۋمەتتىك افونياعا تاپ بولعان قوعامنىڭ سترەسكە تولى كوڭىل كۇيىن بارىنشا زەرگەرلىك دالدىكپەن سالقىنقاندى كورسەتۋدىڭ باسقا جولى ول كەزدە ەشكىمگە بۇيىرماعانىن ەسكە الساق, مۇنى جازۋشىنىڭ قاراپايىمدىلىق بۋنتى دەپ تۇسىنگەن ابزال. اتالمىش بۋنتتىڭ باستى ارتىقشىلىعى جازۋشىنىڭ قىسقا دا نۇسقا, انىق تا قانىق لاپيدارلىق ستيلىندە جاتىر. جازۋشى وسى ءتۇيىن ارقىلى كەيىپكەر مەن قوعام ءۆيزاۆيىنىڭ بۇكىل قاراما-قايشىلىعىن وقىرمانعا باتىل جايىپ سالۋىمەن تورگە شىعىپ تۇر.
سوتسياليزم قوعامىندا قاتىپ قالعان زاڭدىلىقتاردى جەڭۋدىڭ باسقا جولىن تابۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىنە ابدەن كوزى جەتكەن ءساليما سوت عيماراتىنا ءوزىن-ءوزى ورتەپ, كىرىپ بارۋى – قاراپايىمدىلىق بۋنتىنىڭ سيمۆوليكالىق كورىنىسى. ونسىز دا شىعارمانىڭ ساسپەنسىن سارىلا كۇتىپ وتىراتىن وقىرمانىن ودان زورعى وقيعانىڭ كۋاگەرى ەتۋ ارقىلى ونى تەلەگەي تالداۋعا ماجبۇرلەيتىنى – جازۋشىنىڭ تاعى ءبىر تاپقىرلىعى. قالامگەر ءوزىنىڭ ەڭ باستى پرەروگاتيۆاسىن ءدال وسى جەردە مولىنان قولدانادى. ونىڭ ۇستىنە, اتالمىش پروتسەسس بارىسىندا نازىك دەتالداردى شەبەر پايدالانا بىلەتىن جازۋشى ءوزىنىڭ فيليگراندىق شەبەرلىگىنە ەرەكشە جۇگىنۋىمەن دە وقىرمانىن ءتانتى ەتەدى.
اكىم ءتارازيدىڭ سۋرەتكەرلىك پوزيتسياسىنان ءوز شىعارمالارىندا ءومىردىڭ ءمانىن تابا الماعان دجون اپدايك كەيىپكەرلەرىنىڭ شاراسىزدىعى قىلاڭ بەرگەندەي بولادى. ولاي دەيتىنىم, اكىم ءتارازيدىڭ كوپ شىعارمالارىنا ءتان كوزگە ۇرىپ تۇراتىن قۇبىلىس تاعى الدىڭنان شىعادى. ادىلەتتىلىك بۇل جولى دا جەڭىلىس تابادى. شىعارما حەپپي-ەندپەن اياقتالمايدى. دەي تۇرا, اكىم ءتارازيدىڭ ەڭ باستى قالامگەرلىك ءپرينتسيپى وسى جەردەن قىلاڭ بەرەدى. ءار شىعارماسىن سانالى تۇردە باقىتتى ساتپەن اياقتامايتىن جازۋشى سوتسياليستىك قۇرىلىسقا قارسىلىعىن كەيىپكەرىن قۇرباندىققا شالۋ ارقىلى سەزدىرىپ وتىرادى.
ءيا, ونىڭ كەيىپكەرلەرى جەڭىلىس تابۋى مۇمكىن, بىراق جازۋشىنىڭ جەڭىسكە جەتكەنىن بىردەن بىلەسىز. سوتسياليستىك جۇيەگە قىلىش الىپ جۇگىرۋدىڭ باسقا قانداي جولى بولۋى مۇمكىن؟ جازۋشى ءۇشىن. ءسوز جوق, اكىم تارازي ءوز كەيىپكەرىنىڭ قۇرباندىعى ارقىلى ءوزىن تيتىقتاتىپ بىتكەن جۇيەنىڭ كۇندەردىڭ كۇنىندە تىپ-تيپىل بولاتىنىن مەڭزەۋدەن شارشامايدى. وسى پوزيتسياسى ءوز جەمىسىن بەرەتىنىن جازۋشى كۇنىلگەرى بىلگەنىنە قايران قالاسىز. كوممۋنيستىك قوعامنىڭ كۇيىپ تۇرعان كەزىندە اقيقاتتان اينىماي, ابەرراتسياعا بوي بەرمەگەن شىنشىل قالامگەرگە قول شاپالاقتاعىڭ كەلىپ تۇرادى.
جازۋشى ءۇشىن كوركەم شىعارما جازعاننان اسقان ءلاززات جوق. دەگەنمەن وسى پروتسەسس بارىسىندا بەلگىلى ءبىر قاتىپ قالعان, قاساڭ ەرەجەلەرگە بايلاندىم دەگەنشە, بۇل ءلاززاتتان قاعىلدىم دەي بەر. «شىعارماشىلىق ازابى» دەگەن تۇسىنىكتى قالىپتاستىرعان ء«تارتىپتى», «ۇقىپتى» جازۋشىلار بولار دەپ ويلايمىن. اكىم تارازي – قازىرگى زاماندا جازۋشىعا تەك ەموتسيونالدىق كوەففيتسەنت پەن ەپاتياسىنىڭ مىقتى بولۋى ازدىق ەتەتىنىن ادەبيەت پەن دراماتۋرگيادا شىمىر شىعارمالارىمەن دالەلدەگەن تۇلعا. عاجاپ تۋىندىنى ومىرگە الىپ كەلۋ ءۇشىن ينتەللەكتۋالدىق كوەففيتسەنت پەن لوگيكانىڭ دا اۋاداي قاجەت ەكەنىن تاپ باسقان ول بۇگىنگى كۇنى «ايحاي-ويحوي» ءتارىزدى ء«ان-كۇيدىڭ» ءبارى وقىرمانعا وتپەيتىنىن و باسىنان بىلگەندىگىمەن قۇندى كورىنەدى.
كوپكە دەيىن كينو ونەرىنىڭ ستسەناري سالاسىندا تەر توگىپ, ءتۇرلى باسشىلىق قىزمەتتە بولعان اكىم تارازي وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندەگى شىعارماشىلىعىندا ادامگەرشىلىك ىزگى قاسيەتتەردەن قول ۇزە باستاۋ, پسيحولوگيالىق تومەن احۋال جانە باسقا دا تولىپ جاتقان كەلەڭسىزدىكتەردى تەرەڭ فيلوسوفيالىق تۇرعىدا اشۋعا ءبىرجولاتا دەن قويا باستادى. كوركەم ادەبيەتتە قوعام مەن ادام اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ءتۇزۋ سىزىقپەن دامىمايتىنىن الىمساقتان بىلەتىن ول كونفليكت بارىسىندا جاعىمدى دەپ وتىرعان كەيىپكەردىڭ ءوزى قاتەلىكتەرگە ۇرىناتىنىن «تاسجارعان» رومانىنداعى ومار وبرازىمەن كەلىستىرە كورسەتىپ بەردى. ال «اياز بەن ءبيبى», «قوس شىنار» پوۆەستەرىندە كانىگى كاسىبي قالامگەر ءوز شىعارماشىلىعىنىڭ ءمانى رەتىندە ار-ۇجدان دەڭگەيىن الدىڭعى پلانعا شىعارا ءبىلدى. كەيىپكەرلەردىڭ ادامي بەينەسى ارقىلى اۆتور ەڭ الدىمەن قوعامدىق شىندىقتى اشۋدى كوزدەدى. دوستىق پەن ارامزالىق, ورلىك پەن بەيشارالىق, ادالدىق پەن قاراۋلىق سياقتى انتاگونيستىك قاسيەتتەردى ءوزىنىڭ ەستەتيكالىق تالعام بيىگىنەن حاراكتەرلەردىڭ قارەكەتى ارقىلى تالقىعا سالدى.
وسى ۇمتىلىستاردىڭ ءبارى ونى مودەرنيستىك شىعارمالار جازۋعا الىپ كەلدى. سولاردىڭ قاتارىندا «تاسجارعان» مەن «جازا» رومانىن ايتۋعا بولادى. قوعامداعى توعىشارلىق ەلەمەنتتەردىڭ ءتۇرلى كورىنىسى – اكىم تارازي پروزاسىنداعى ءىرى تاقىرىپتىڭ ءبىرى. جازۋشىنىڭ ادامگەرشىلىك-گۋمانيستىك ىزدەنىستەرى كوركەم ادەبيەتتەگى زامانداس پروبلەماسىنا تەرەڭدەپ بارۋدان, قوعامنىڭ ازىپ-توزىپ بارا جاتقان كەلبەتىن قاۋزاپ اشۋدان انىق بايقالدى. شىعارماشىلىعىنىڭ ءدال وسى كەزەڭىندە دۇنيەقوڭىزدىق پەن مەششاندىق سياقتى ءومىردىڭ كەلەڭسىز تۇستارىن بارىنشا كورسەتۋگە بەت بۇرعان جازۋشى «كەڭىستىك – ۋاقىت – ادام» فيلوسوفيالىق قارىم-قاتىناسىنداعى تراگەديالىق پافوستىڭ سپەتسيفيكاسىن اشۋعا كۇش جۇمسادى. ءدال وسى تالپىنىسى ارقىلى جازۋشى وبرازداردىڭ پەسسيميزمگە ۇرىنۋىنان بۇرىن جاماندىق اتاۋلىنى شىنشىلدىقپەن كورسەتە وتىرىپ, ونىڭ تۇپكى سەبەپتەرىن ىزدەگەنىن بايقايسىز.
بىلىمدارلىق پەن ويلىلىق سياقتى دارا قاسيەتتەرى لوگيكالىق جولىمەن سىندارلىققا الىپ كەلگەن رەفورماتور-جازۋشىنىڭ زاماناۋي ادەبيەتتەگى جاڭالىعى نە؟ مەن ايتار ەدىم, اكىم تارازي «جازا» رومانىندا مودەرنيزمنىڭ ءبىر تارماعى بولىپ تابىلاتىن ەكزيستەنتسياليستىك ءداستۇردى قازاق پروزاسىنا اكەلدى. وسى اعىمنىڭ ادام ماسەلەسىن شەشۋدەگى رولىنە ەرەكشە كوڭىل بولگەن جازۋشىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق ءورىسى الەمدىك ادەبي پروتسەسكە سۇبەلى ۇلەس قوستى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ولاي دەيتىنىم, اكىم تارازي وبراز سومداۋدا بولسىن, حاراكتەردى اشۋدا بولسىن, كەز كەلگەن وقيعانىڭ شەشىمىن تابۋدا بولسىن, ەڭ اياعى ءوزىنىڭ باستى يدەياسىن اپوگەيىنە جەتكىزۋدە بولسىن, ونىڭ قالامگەرلىك قارىمى ادامزاتتىڭ بۇگىنگى دامۋ ۇردىسىمەن ۇندەسىپ جاتادى. وسىنىڭ وزىنەن جازۋشىنىڭ رۋحاني كەمەلدىگى مەن سالىستىرمالى تۇردەگى ەركىندىگى بوي كورسەتەدى.
ادام بولمىسىن دەربەس شىنايى اقيقات دەپ تۇسىنەتىن تارلان تۋىندىگەردىڭ كەيىپكەرلەرى جەكە ماقساتىنا ۇمتىلۋ بارىسىندا ءوز تابيعاتىنا ءۇڭىلىپ, ءوزىن-ءوزى تانۋعا ۇمتىلاتىندىعى الگى ايتىپ وتىرعان ەكزيستەنتسياليزم باعىتىنىڭ نەگىزگى تەندەنتسيالارى ەكەنى داۋ تۋدىرمايدى. قالامگەر «تاسجارعان» مەن «جازا» روماندارىنىڭ باس كەيىپكەرلەرى ومار مەن ابونىڭ وبرازدارىن اشۋدا وسى اعىمدى بارىنشا قولدانا بىلگەن. ءبىلىمنىڭ كوزى ادام تۇلعاسىنىڭ ناقتى بولمىسىن تالداۋدان باستالاتىنىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن جازۋشىنىڭ كەيىپكەرلەرى ادام بولمىسىن عانا شىنايى اقيقات دەپ تۇسىنەدى. ولار جەكە ماقساتىنا ۇمتىلۋ ارقىلى ءوزىن-ءوزى تانۋعا جول اشادى. الايدا قوعامعا ورتاق يدەولوگيادان الشاقتاعان كەزدە عانا ابسۋردتىق ومىردەن ءوزىن-ءوزى قۇتقارىپ الاتىنىنا سەنگەنىمەن دە, ادام ءبارىبىر كۇندەلىكتى ومىردە ءوزىنىڭ قايتالانبايتىن تۇلعا ەكەنىن سەزىنە المايدى. باستى كەيىپكەرلەردىڭ بارلىق تراگەدياسى وسىندا جاتقانىن ەكى كەسەك تۋىندىنى ساناسىنا سالىپ وقىعان ادام بايقاماي قالمايدى.
دەي تۇرعانمەن, ەكزيستەنتسياليستەر كونتسەپتسياسى الەم جانە جالعىزدىق ۇعىمىنان ءوربيتىنىن جادىمىزدان شىعارماعان ءجون. ولاي بولسا, بۇل ادام مەن ورتانىڭ بايلانىسى جوق دەگەن توماعا-تۇيىق يدەيا دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك. مۇندا باستى ماسەلە جاسىرىنىپ جاتىر: ەكزيستەنتسياليستىك تۇجىرىمداماعا ءبىرجولاتا سۇيەنگەن جازۋشى قوعامدىق قاتىناستاردى ابستراكتسيا, نەگىزگى شىندىقتى سۋبەكتيۆتىلىك دەپ قاراستىرۋىنىڭ ارقاسىندا قوعامدا قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى بارىنشا باتىلىراق كوتەرۋ ءۇشىن وزىنە-ءوزى سۇرلەۋ سالىپ العان. وسى سارا جولدى تاپ باسقان ول ءوز تۋىندىلارىنىڭ سترۋكتۋراسىنا سۋ تيگىزبەي, ابىرويمەن العا قويعان ماقساتىنا ىلعي دا جەتىپ وتىراتىنى – شەبەرلىكتىڭ شىڭى.
وماردىڭ بويىنان بايقالاتىن جالعىزدىق قاسىرەتى مەن ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتامەن ۇيلەسىم تابا الماۋى ەكزيستەنتسياليزمنىڭ كۇردەلى كونتسەپتسيالارىنىڭ كەسەك تۋرايتىن تارماعى بولىپ تابىلاتىن «جاتسىنۋ» سياقتى ۇعىمعا جاتاتىنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. جالپى, دۇنيەتانىمدىق ماسەلەگە تەك ماتەرياليستىك تۇرعىدان كەلۋ ۇستەمدىك قۇرعان كەڭەستىك ءداۋىردىڭ كەزىندە وسى كونتسەپتسياعا باتىل بارا بىلگەن اكىم ءتارازيدىڭ جازۋشىلىق دانالىعى مەن كورەگەندىگى ءدال وسى تۇستا جارقىراي كورىنەدى.
بۇل تۇرعىدا اكىم اعانىڭ تۋىندىلارى الەمدىك ادەبيەتتەگى جان پول سارتر, دجون اپدايك, كوبو ابە سەكىلدى جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىمەن يدەيالىق جاعىنان تامىرلاس بولعانىمەن, پوزيتسيالىق تۇرعىدان العاندا ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. ايتالىق, جان پول سارتر جالعىزدىقتان جالىعىپ كەتكەن قاھارمانىنىڭ باس بوستاندىعىنىڭ پروبلەمالارىن قوزعاسا, دجون اپدايك ادام باسقالاردان قاشقانىمەن, وزىنەن قاشا المايتىنىن زەرتتەيدى. ال كوبو ابە ادامنىڭ قوعامنان تىس ءومىر سۇرە المايتىنىن دالەلدەسە, اكىم تارازي ءوز كەيىپكەرىنىڭ وقشاۋلانۋ پروتسەسى ارقىلى قوعامدىق قۇرىلىسقا دەگەن اۆتورلىق اشۋ-ىزاسىن بىلدىرەدى.
ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تانىپ-ءبىلۋى مەن ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ءمانىن فيلوسوفيالىق تۇرعىدان قاراستىراتىن اكىم تارازي كەيىپكەرلەرىنىڭ وقشاۋلانۋ پروتسەسى وزىنە نازار اۋدارتپاي قويمايدى. اسىرەسە «تاسجارعان» رومانىندا ادامنىڭ ونتولوگيالىق جالعىزدىعى ەڭ باستى فوكۋستا كورىنەدى. مۇندا ادامنىڭ ءوز-وزىنەن جاتسىنۋىن دا, قوعامنان جاتسىنۋىن دا سەزەسىز. بۇل جەردە فيلوسوفيانىڭ بولمىس ءبولىمىن تەرەڭ مەڭگەرگەن اكىم تارازي قوعام مەن جەكە ادامنىڭ ءبىر-بىرىنەن الشاقتاۋىنا ەرەكشە ەكپىن بەرەدى. وسىلايشا, جاڭاشىلدىققا جانى قۇمار جازۋشى ادامزاتتىڭ قازىرگى دامۋىندا جاتسىنۋدىڭ ابستراكتىلى تەوريالىق نەگىزى بار پروبلەما ەكەنىن ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزگە باتىل ەنگىزگەنىمەن ەستە قالدى.
اكىم ءتارازيدىڭ «اندرەي» دەگەن تۋىندىسى بار. سەكسەن جاسىندا جازعان دۇنيەسى. اۆتوبيوگرافيالىق اڭگىمە سياقتى كورىنەدى. بىراق ولاي ەمەس. شاعىن شىعارمادا قازاقتىڭ تاعدىرى مەن تراگەدياسى قان قۇسىپ جاتىر. بۇل – قازاقتىڭ قارا سوزبەن جازىلعان رەكۆيەمى. دەسە دە, جوعارىدا ايتقانىمداي, جازۋشى بۇل اڭگىمەسىندە دە قارا اسپاندى قاپىلتىپ وتىرىپ, قالام تەربەمەيدى. اھىلامايدى, ۋھىلەمەيدى. بولعان وقيعانى ەموتسياعا بەرىلمەي باياندايتىن ونىڭ اقپاراتتى تاماشا جەتكىزۋدىڭ ستوريتەللينگ ءادىسىن شەبەر مەڭگەرگەنىنە ريزا بولاسىز. سونىڭ ناق دالەلى, ءوز پوزيتسياسىنا ءاماندا بەرىك سىندارلى سۋرەتكەر قاراپايىم قالىپپەن وتىرىپ-اق سەنى قاداۋ-قاداۋ ويلارعا جەتەلەيدى.
ەڭ تاڭعالارلىعى, ەلۋ جىلدان بەرى كوكىرەگىن شەرمەندە قىلىپ كەلگەن وقيعانى اسقان سابىرلىقپەن سەنىڭ جۇرەگىڭە قالتقىسىز قوندىرا سالاتىنىن قايتەرسىز؟ سەنىڭ جادىڭدى ءالى تولىق جاۋلاپ الماعان ۇلتتىق قاسىرەتتى شەرتپە كۇيدىڭ ورىنداۋشىسىنداي جىمىن بىلدىرمەي, تىگىسىن جاتقىزىپ, ميىڭنىڭ مىڭ قاتپارىنا قۇيىپ تاستايدى. سودان كەيىن ويلانباي كور. سودان كەيىن قانىڭ قايناماي كورسىن. سودان كەيىن اتا-باباڭنىڭ كورگەن قيانات-قورلىعىن بار جانىڭمەن سەزىنبەي كور. وسىنىڭ بارىنەن كەيىن اقىلى مەن بولمىسى الپىس اتانعا جۇك بولعانىمەن, جۇرەگى جالعاندىققا ءۇزىلىپ كەتكەلى تۇرعان جازۋشىنى ءتىرى كلاسسيك دەپ ايتۋعا دا قۇلاعىڭ قىزارا قويمايدى. ءبىر انىق: وقىرمان الدىنداعى ءوز ميسسياسىن ءدال وسىلاي عاجاپ ورىندايتىن جازۋشى از.
«اندرەيدەن» ءبىر ءۇزىندى كەلتىرمەسكە بولمادى: «سودان كەيىن مانانا ماعان سۇقتانا قاراپ تاعى ءبىراز وتىردى دا, كۇتپەگەن جەردەن, وقىس: – اكيم وتە سىمباتتى بالا ەكەن. ماعان ۇنادى, سەنەن گورى اقىلدى سياقتى, – دەدى اندرەيگە بۇرىلىپ. – سەن شالاپايسىڭ, اندرەي, مىناۋ الىسقا باراتىن بالا. كوزىن كوردىڭ بە, قانداي! كوزى ويلى. ءسال عانا بىردەڭەنى ۇناتپاي قالسا, كوزىنەن وت شاشادى. بۇل دالانىڭ ادامى عوي. بۇلاردىڭ ارعى تەگى – قىران. مەن بىلەم قازاقتاردى, – دەدى».
مانانامەن كەلىسپەي كور. مەن دە كەلىسەمىن. قازاقتاردى جاپپاي قىرۋعا ساۋساعىنىڭ ۇشىن تيگىزگەن ارميان ايەلى سول كەزدەگى 27 جاستاعى اكىمنىڭ وتتى كوزىنەن ۇرەيلەنىپ ايتقان سوزىندە قازاقتىڭ قىرىق ءبىر كيەلى قاسيەتى جاتىر. شىنىندا دا, مانانا اۋليە ەكەن دەرسىز, كوزى بار كەلىنشەك قازىرگى زامانعى قىران قازاق اكىم ءتارازيدى جازباي تانىعانىن ايتسايشى! ول قازىر – دالانىڭ ادامى عانا ەمەس, سول كەڭ-بايتاق كەڭىستىكتىڭ ۇستىنەن ۇشقان دارابوز داۋىلپاز. قازاق ەلىنىڭ بوياماسىز شەجىرەسىن جاساعان جامپوز جازۋشى. تۋعان حالقىنىڭ پاليتراسىز پورترەتىن جازعان سۇڭعىلا سۋرەتكەر.
* * *
ەكى-ءۇش اي بۇرىن اعامىزدىڭ ون ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرىندە بولعانىم بار. سول جەردە نۇرعيسا داۋەشوۆ پەن ارمان جۇدەباەۆتىڭ قوسىلا تارتقان كۇيىن بەرىلە تىڭداپ وتىرعان اكىم اعانىڭ الگى مانانا ايتقان وت شاشقان كوزدەرىنە ۇڭىلە ءتۇستىم. بۇل جولى ول بىردەڭەنى ۇناتپاعاننان ەمەس, ءوز ەلىنىڭ كۇندەردىڭ كۇنىندە عاجاپ ەل بولىپ كەتەتىنىن كورىپ وتىرعان دانا كوزدىڭ وتشاشۋىنداي ەلەستەدى. تۋما تالانتىمەن تاسجارعان ءتارازيدىڭ وتقاراعىنا جانىم جادىراپ, ۇزاق قاراپ تۇردىم.
شارحان قازىعۇل
