كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «ەQ»
ەلدەگى 21 بانكتىڭ 15-ءى ءوسىم كورسەتىپ, قالعان 6 بانكتە ازايعان. ۇزدىك 10 ەكىنشى دەڭگەيلى بانك اراسىندا 7 بانكتە دەپوزيت كولەمى كوبەيسە, ۇشەۋىندە تومەندەپتى.
ەلدەگى ءىرى بانكتەر اراسىندا دەپوزيت كولەمىنىڭ اي سايىنعى ءوسىمى ەڭ جوعارى Bank RBK-دا, بىردەن 9,1%-عا, 93,6 ملرد تەڭگەگە ۇلعايعان. ءوسىم كورپوراتيۆتىك ء(بىر ايدا 12,8%) جانە بولشەك دەپوزيتتە دە (4%) بايقالدى. بانكتە بيزنەس پەن جەكە تۇلعالارعا ارنالعان ونىمدەردىڭ كەڭ اسسورتيمەنتى بار. جەكە تۇلعالارعا ارنالعان مولشەرلەمەسى جوعارى دەپوزيتتەرىنىڭ ىشىندە Safe دەپوزيتىن اتاۋعا بولادى. ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى جتسم 17,2%-عا جەتەدى. دەپوزيتتى My RBK ءموبيلدى قوسىمشاسى ارقىلى نەمەسە بانكتىڭ كەز كەلگەن بولىمشەسىنە بارىپ اشۋعا بولادى.
دەپوزيتتەردىڭ اي سايىنعى ءوسىمى بويىنشا ۇزدىك 10 ەكىنشى دەڭگەيلى بانك اراسىندا ەكىنشى ورىندى Kaspi Bank يەلەنەدى, 8%-عا كوبەيگەن. ۇزدىك ۇشتىكتەگى «ەۋرازيالىق بانك» دەپوزيتى 5%-عا ارتىپتى.
جالپى, سىرتقى كۇيزەلىستەرگە جانە گەوساياسي بەلگىسىزدىككە قاراماستان, ەلدىڭ بانك سەكتورى تۇراقتىلىق تانىتىپ وتىر. ايلىق وسىممەن قاتار, جىلدىق ديناميكادا دا دەپوزيتتەردىڭ ايتارلىقتاي ءوسىمى بايقالدى: بىردەن 20,7%-عا وسكەن. بۇل رەتتە بەس جىل ىشىندە دەپوزيت كولەمى 89,2%-عا, ال ونجىلدىقتا 3 ەسەدەن اسا ۇلعايىپتى.
ال حالىقتىڭ بانكتەرگە سالعان دەپوزيتىن دەپوزيتتەردى مىندەتتى كەپىلدەندىرۋ جۇيەسى قورعايدى. بۇل جۇيەنىڭ قورعاۋىنا تەك بانك دەپوزيتى عانا كىرمەيدى. قور جەكە تۇلعالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە جەكە كاسىپكەرلەردىڭ بارلىق اعىمداعى شوتىنداعى اقشاعا, ونىڭ ىشىندە تولەم كارتالارىنداعى بەلگىلى ءبىر سوماعا كەپىلدىك بەرەدى. وسىلايشا, دەپوزيت كولەمىنىڭ ايتارلىقتاي كوبەيۋى سالىمشىلاردىڭ ەلىمىزدىڭ بانك جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن, سونداي-اق سەنىمدى ينۆەستيتسيالىق قۇرال رەتىندە دەپوزيتتىڭ تارتىمدىلىعىن كورسەتەدى. ۋاقىتشا بەلگىسىزدىك پەن گەوساياسي تولقۋلار كەزەڭىندە مۇنداي ءوسىم بانك سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن بەكەمدىگىن بايقاتادى.
2023 جىلعى 1 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا, جەكە تۇلعالاردىڭ بانكتەردەگى دەپوزيتى 18 ترلن تەڭگەگە جەتكەن, بۇل جىل باسىنداعى كورسەتكىشتەن 1,1 ترلن تەڭگەگە (نەمەسە 6,4%-عا) ارتىق. جىل باسىنان بەرى جەكە تۇلعالار دەپوزيتىنىڭ ءوسىمى بويىنشا Kaspi.kz كوشباسشى بولدى. بۇل قارجى ينستيتۋتىنا سالىنعان سالىم مولشەرى جىلدىڭ باسىنان بەرى 541,7 ملرد تەڭگەگە ۇلعايعان. مۇنداي ءوسىم ەلدەگى باسقا ەكىنشى دەڭگەيلى بانك ناتيجەلەرىنەن بىرنەشە ەسە جوعارى. بيىل ماۋسىم سوڭىنا قاراي جەكە تۇلعالاردىڭ بۇل بانكتەگى دەپوزيت پورتفەلى 4,2 ترلن تەڭگەگە جەتتى.
ەكىنشى ورىندا – «ەۋرازيالىق بانك». جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتى 155,5 ملرد تەڭگەگە, 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. ۇزدىك ۇشتىكتى «فريدوم فينانس قازاقستان» بانكى قورىتىندىلايدى: 134,4 ملرد تەڭگە ۇلعايىپ, 443,7 ملرد تەڭگەگە جەتكەن.
قازىر ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورىندا 21 ەكىنشى دەڭگەيلى بانك (ەدب) بار. ال جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتىنىڭ نەگىزگى شوعىرلانۋى ءىرى قارجى ينستيتۋتتارىنا, سونىڭ ىشىندە جوعارىدا اتالعان بانكتەرگە تيەسىلى. توپ-5 ەدب بارلىق دەپوزيتتىڭ 80%-ىن قامتيدى.
سوڭعى ۋاقىتتا بولىپ جاتقان توسىن احۋالدارعا قاراماستان, جەكە تۇلعالاردىڭ ەل بانكتەرىندەگى دەپوزيتى دە ۇزاقمەرزىمدى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. ءبىر جىل ىشىندە مۇنداي دەپوزيتتەردىڭ كولەمى 4,3 ترلن تەڭگەگە (نەمەسە 31,3%-عا) ءوستى. بەسجىلدىق كەزەڭدى قاراستىراتىن بولساق, وندا بۇل سوما 2 ەسەدەن استام, ال ون جىلدا 5 ەسەگە جۋىق كوبەيگەن.
دەگەنمەن اتاپ وتەرلىك ءبىر جاعداي – دەپوزيت قۇرىلىمىنداعى دوللار ۇلەسىنىڭ ءالى دە كوپتىگى. ەلىمىزدە دوللارسىزداندىرۋ ساياساتى جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا قاراماستان, ۆاليۋتالىق دەپوزيت جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتىنىڭ جالپى كولەمىندە ءالى دە ەلەۋلى ۇلەسكە يە. ماسەلەن, 2023 جىلعى 1 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا, جەكە تۇلعالاردىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتى 5,5 ترلن تەڭگەگە جەتتى – بۇل بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 14%-عا ارتىق. شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتىڭ جالپى جەكە تۇلعالار دەپوزيتىندەگى ۇلەسى 30%-دان استى.
Ranking شولۋشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەگى شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتىڭ وسىنداي ەلەۋلى ۇلەسى ولاردىڭ سالىستىرمالى تۇردە تومەن كىرىستىلىگىنە قاراماستان ساقتالىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. قازاقستان زاڭناماسى شەڭبەرىندە ەل بانكتەرىندەگى شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتىڭ جىلدىق سىياقى مولشەرلەمەسى 1%-دان اسپاۋعا ءتيىس.
بازالىق مولشەرلەمەنىڭ جوعارى بولۋى دەپوزيتتەردىڭ دە كىرىستىلىگىنىڭ جوعارى بولۋىنا اسەر ەتەدى. ستاتيستيكا بويىنشا, بيىل ساۋىردە جەكە تۇلعالاردىڭ دەپوزيتىن تارتۋ بويىنشا بانكتەردىڭ ورتاشا سىياقى مولشەرلەمەسى 13,9 پايىزعا دەيىن وسكەن. 2021 جىلى مولشەرلەمە – 8, ال 2022 جىلى 10,6 پايىز بولعانىن ەسكەرسەك, 13,9 پايىز دەگەن – رەكوردتىق كورسەتكىش. قازىر ەلىمىزدىڭ ءىرى بانكتەرى – ForteBank پەن Halyk Bank-تە دەپوزيت بويىنشا ستاۆكا 17 پايىزعا (جتسم) جەتسە, Jusan Bank-تە – 16,8 پايىزدى قۇرايدى. بۇل مولشەرلەمەلەر ينفلياتسيادان اسىپ تۇسۋگە جانە دەپوزيتتەردى قورعاۋعا, ونىڭ ىشىندە پايدانى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان.
قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ حابارلاۋىنشا, وتاندىق دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنە يسلام بانكتەرىنەن باسقا بانكتەردىڭ بارلىعى قاتىسادى (ولاردىڭ ىشىندە شەتەلدىك بانكتەردىڭ قازاقستاندىق فيليالدارى دا بار). بانك ليتسەنزياسىنان ايىرىلعان جاعدايدا قدكبق سالىمشىلارعا جيناق اقشالارىن قايتارادى. بۇل رەتتە ليميتتەلگەن سومالاردىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرىلەدى: 20 ملن تەڭگە – تەڭگەدەگى جيناق دەپوزيتتەر (سالىمدار) بويىنشا; 10 ملن تەڭگە – تەڭگەدەگى وزگە دەپوزيتتەر, شوتتار جانە كارتوچكالار بويىنشا; 5 ملن تەڭگە – شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەر, شوتتار جانە كارتوچكالار بويىنشا.
ايتا كەتەرلىگى, بىرنەشە بانكتە ءارتۇرلى شوتتا ساقتالعان اقشالارعا ءاربىر بانك بويىنشا جەكە-جەكە كەپىلدىك بەرىلەدى. سوندىقتان جيناق اقشالاردى قاۋىپسىزدەندىرۋ ءۇشىن قور ولاردى ءارتۇرلى بانكتە ساقتاۋعا كەڭەس بەرەدى.
