استىق ديپلوماتياسى: ۇپايىمىز تۇگەل مە؟

قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان – استىقتىڭ جە­­تەكشى ەكسپورتتاۋشىسى ەمەس. جەرگىلىكتى سا­­راپ­­شىلار بۇل جاعدايدى قالاي وزگەرتۋ كە­رەك­تىگىن بىلەدى. تامىز ايىنىڭ سوڭىندا  اۋىل شارۋا­شىلىعى ماۋسىمىندا رەسەيلىك بيداي يمپورتىن  كۇرت ارتتىرعانىمىز حابارلاندى. وسىعان دەيىنگى يمپورتتىڭ جىلدىق مولشەرى 1,3 ميلليون توننا بولسا, بيىلعى ماۋسىمدا ونىڭ 2,1 ميلليون تونناعا دەيىن وسكەنى ايتىلىپ جاتىر. 

قازاقستان استىق وداعىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرلان وسپانوۆ تامىز ايىنىڭ سوڭىندا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە رەسەيدىڭ يمپورت استىعى 178 ملرد تەڭگە نەمەسە 378 ملن دوللارعا باعالانعانىن, بۇل كولەمگە «كولەڭكەلى استىقتىڭ» يمپورتى كىرمەيتىنىن مالىمدەگەن ەدى.

2022 جىلى رەسەيدە رەكوردتىق بيداي جينالدى.  بۇل ارتىق وندىرۋگە جانە باعانىڭ تومەندەۋىنە اكەلدى, ياعني ورتاشا ەسەپپەن 14 مىڭ رۋبل/تونناعا دەيىن تومەندەدى. ارزان استىق وتاندىق ۇن تارتۋشىلار مەن قۇس وسىرۋ­شى­لەردىڭ سۇرانىسىنا يە بولدى.

«قتج-جۇك تاسىمالى» قۇرىلىمىنىڭ وكىلى مۇنار ايتجانوۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە رەەكسپورتتا ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرايتىنىمىزدى, استىقتى رەسەيدەن تەمىر­جول ارقىلى جەتكىزۋدى ولاردىڭ وڭ­دەۋ نەمەسە تۇتىنۋ قۋاتتارى شەڭبەرىندە عانا ماقساتتى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى شە­شىمدى قۇپتاعانىن ايتتى. جاڭا اۋىل­شارۋاشىلىق ماۋسىمى قارساڭىندا ساراپ­شىلار رەسەي استىعىن قازاقستان نا­رىعىنا جەتكىزۋدەگى, سونداي-اق ونىڭ ەل ارقىلى ترانزيتپەن وتۋىندەگى اشىقتىقتى قام­تاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق ماسەلەسىن شەشۋ ماڭىزدى دەپ سانايدى. بۇل باعانى تو­مەن­دە­تىپ جىبەرۋدىڭ الدىن الادى.

قازاقستان استىعىنىڭ نەگىزگى يمپورتتاۋشىلارى – قىتاي, وزبەكستان, تاجىكستان جانە اۋعانستان. ءبىزدىڭ ەلدە الەمدىك نارىقتا جوعارى باعالانعان قاتتى بيداي ءىس جۇزىندە وندىرىلمەيدى. وسىلايشا, رەسەيدەن استىق ساتىپ الىپ, ونىمەن ءوز قويمالارىن تولتىرۋ ارقىلى قازاقستان استىق ەكسپورتىنىڭ گەوگرافياسىن ايتارلىقتاي كەڭەيتۋگە قادام جاسادى. ال ساراپشىلار بولسا, استىق باعاسى الداعى ۋاقىتتا دا ارزانداي بەرەتىنىن ايتىپ وتىر. ولاردىڭ بولجامدارى تونناسىنا 33 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تومەندەيتىنىن كورسەتەدى. دەمەك ءبىزدىڭ ەلگە دە ارزان استىق ساتىپ الىپ, ونى باعا كوتەرىلگەن كەزدە قايتا ساتۋعا مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. ەندىگى كەدەرگى – استىقتى ساقتايتىن قامبالاردىڭ مۇمكىندىگىن ۇلعايتۋ. جىل سا­يىن 5 ميلليون توننادان استام بيداي مەن 1,5 ميلليون توننا ۇن ەكسپورتتايمىز.  ال استىق ەكسپورتىنىڭ كولەمى تۋرالى مالىمەتتەر اشىق ايتىلمايدى.   

استىق وداعىنىڭ وكىلى  ەۆگەني كارابا­نوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, ىشكى نارىقتا 170 ديىرمەن جۇمىس ىستەپ تۇر. ولار كەمى 100 ملن توننا بيدايدى قايتا وڭدەي الادى. دەمەك استىقتى ءوز كۇشىمىزبەن دايىنداۋعا تولىق مۇمكىندىك بار.

اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ساراپشىسى الماسبەك سادىرباەۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەندە وزبەك نارىعى رەسەيدىڭ استىق يمپورتىنا باسىمدىق بەرە باستاعانىن, بۇلاي جالعاسا بەرسە, وزبەك نارىعىنىڭ ەسىگى جابىلاتىنىن ايتىپتى. دەمەك ءدال قازىر ىشكى رەسەيدىڭ ارزان استىعىن ساتىپ الۋدان وزگە جول قالماي بارا جاتىر. ساراپشىلار بۇل شەشىم استىعىن وتكىزە الماي وتىرعان ءوز ديقاندارىمىزعا قيىن تيەتىنىن, بىراق ودان شىعاتىن جولدىڭ بارىن ايتىپ وتىر. بۇل استىق پەن ۇندى قوسا الىپ جۇرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال ۇن ەكسپورتىن دامىتۋ, ا. سادىرباەۆتىڭ پىكىرىنشە, قۇراما جەم­نىڭ مول قورىن ءوز كۇشىمىزبەن دايىنداۋعا مۇم­كىن­دىك بەرمەك.    

قازاقستان ەگىنشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى ۆيكتور اسلانوۆ الەمدىك استىق نارىعىندا ءبارى تۇراقتى, سوندىقتان الاڭداۋعا نەگىز جوق دەپ ەسەپتەيدى. «ازىرگە ءبىر ءداندى جيناپ ۇلگەرگەن جوقپىز, استىق جەتپەيدى دەگەن دۇربەلەڭ كوتەرىلدى. ونى ءبىرىنشى كەزەكتە مالشىلار كوتەردى. قۇرعاقشىلىقتىڭ كەسىرىنەن ولار تاماقسىز قالۋدان قورىقتى. مىنە, مەملەكەت تە قوسىلدى. بارلىق ىرگەلى فاكتورلار بىردەن شەتكە شىقتى. رەتتەۋشى جانە قاداعالاۋشى ورگانداردان شىققاننىڭ ءبارى نارىق تاعدىرىن شەشەتىن اۋىزشا ارالاسۋعا اينالدى. حايپتىڭ كەسىرىنەن باعا كو­تەرىلدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى استىق­تى وتكەن جىلمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. «رف مەن مەن ۋكراينانىڭ قاتىسۋىمەن جاسال­عان استىق مامىلەسىنىڭ بۇزىلۋى الەمدىك استىق نارىعىنا اسەر ەتەدى. بىراق ۋكراينا استى­عى­نا تولىق توسقاۋىل قويىلعان جوق. رف بيداي ەكسپورتىنا دا كەدەرگىلەر جوق. ەگىن جيناۋ جۇ­مىستارى ىركىلىسسىز ءجۇرىپ جاتىر», دەيدى ول.

قازاقستان تۋرالى ايتقان ساراپشى ەگىن­نىڭ كەمۋى ايتارلىقتاي شىعىن اكەلمەي­تىنىن, ويتكەنى بىزدە وتكەن جىلدان قالعان قور جەتكىلىكتى ەكەنىن دە ەسكە سالدى. «تاسىمال­دا­ناتىن استىق كولەمى جوعارى بولادى, ويتكە­نى بىلتىر بىزدە جاقسى ءونىم جينالدى. ال رە­سەي­دەن يمپورت جاقسى بولدى. دەمەك قانداي جاع­دايدا دا ءونىم جەتكىلىكتى بولادى», دەيدى ساراپشى.

سونىمەن قاتار ساراپشى ءبىزدىڭ ەل استىق ەكسپورتىندا رەسەي مەن ۋكراينانى الماستىرادى دەگەن پىكىردىڭ نەگىزى جوعىن دا ايتىپ ءوتتى. بۇل گەوگرافيالىق جاعىنان دا, ساياسي جاعىنان دا مۇمكىن ەمەس. جولدىڭ الىستىعى استىق باعاسىنا اسەر ەتەدى.  سونىمەن قاتار, ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىز ۋكراينا نەمەسە رەسەي فەدەراتسياسىنان بىرنەشە ەسە از وندىرەمىز. «بىزدەگى استىق شىعىمى اۋا رايىنا تاۋەلدى. استىق كەلىسىمى جالعاسپاسا, ليۆاننان مىسىرعا دەيىنگى ارالىقتاعى يم­پورتتىق ازىق-ت ۇلىككە تاۋەلدى ەلدەر قارا تەڭىز ايماعىنان تىس مەملەكەتتەردەن جەت­كىزۋشىلەردى تابۋى كەرەك. مۇنداي ەلدەر الىستا, دەمەك جول شىعىنى ارتىپ, اس­تىق قۇنى قىمباتقا تۇسپەك. الەمدىك نا­رىققا شىعۋدىڭ كەلىسىمدەرى جىل باسىندا جاسالادى. ءتىپتى ماۋسىمنىڭ باسىندا ميل­ليون­دا­عان ءونىم جەتكىزۋگە كەپىلدىك بەرە الاتىن ءىرى ويىنشىلار اشىق نارىققا شى­عا­دى. ولارمەن باسەكەگە تۇسە الاتىن ويىنشىلارىمىز جوق. قازاقستان تاۋەكەلدى ەگىنشىلىك ايماعى بولعاندىقتان, بىزدە قۇرعاقشىلىق ءجيى بولادى. توپىراقتىڭ ساپاسى دا ناشار. وسى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى اۋىل شار­ۋا­­شىلىعىنا اسەر ەتىپ وتىر», دەيدى ۆ.اسلانوۆ.

سونداي-اق ساراپشى  اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى تەڭگەرىمسىز ساياسات تاۋەكەلدەردى ازايتاتىنىن دا ايتىپ بەردى. مۇنىڭ بارلىعى ءوندىرىس كورسەتكىشىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا اسەر ەتەدى. ەكونوميست مارات ءابدىراحمانوۆ تا قازاقستان حالىقارالىق استىق ساۋداسىندا نەگىزگى ويىنشى بولۋعا ءالى دايىن ەمەس دەپ ەسەپتەيدى.  ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا, بيىل­عى الەمدەگى قۇرعاقشىلىقتان زارداپ شەك­كەنىمەن, استىق تاپشىلىعى بولمايدى. ۋكراينادان جەتپەي قالعان اگرارلىق ونىمدەردىڭ ورنىن تولىقتىرۋ ءۇشىن باسقا ەلدەردە استىق جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جينالىپ جاتىر دەگەن اقپارات بار. رەسەي ەكسپورتىنان باسقا, ەۋروپا مەن ارگەنتينا دا ەكسپورتقا كوڭىل بولسە, برازيليادا جۇ­گەرىنىڭ ءبىراز جىلدارعا جەتەتىن قورى جينالدى. «ەڭ باستى­سى, ­­­ەگىننىڭ بولجامدى كو­لەمى بويىنشا رەسمي ساندار شىندىقتان كوپ الشاق بولماۋى كەرەك»,  دەپ ەسەپتەيدى سا­راپشى.

وسىعان دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى ەكس-ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆ 22 تامىزداعى جاعداي بويىنشا 2,8 ميلليون توننا استىق باستىرىلعانىن, ورتاشا ونىمدىلىك گەكتارىنا 11,5 تسەنتنەردى قۇراعانىن ايتقان. اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ جالپى ەگىستىك كولەمى 25 ميلليون گەكتاردى قۇ­را­سا, ونىڭ 17,4 ميلليون گەكتارى ءداندى دا­قىل­دارعا بولىنگەن. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ بولجامى بويىنشا بيىل رەس­پۋبليكادا 16 ميلليون توننا استىق جيناۋ جوسپارلانىپ وتىر.

ديپلومات-ساياساتتانۋشى قازبەك بەيسە­با­ەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, ديپلوماتيانىڭ مۇم­كىن­دىگىن ءارتاراپتاندىراتىن كەز ەندى كەلدى.  ءبىزدىڭ ەلگە تەك سىرتقى ساياسات ەمەس, استىق, سۋ, ەنەرگەتيكا ديپلوماتياسىنىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن كادرلار كەرەك. ساق­تان­دىرۋ سالاسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن اۋىل شارۋا­شىلىعىنا دا, استىق سالاسىنا دا با­عىتتاۋ كەرەك. ساقتاندىرۋ سەگمەنتىندەگى كەم­شىلىكتەر الدىن الا كەلىسىمشارت جاساۋ­دىڭ جولىن بايلاپ تۇر.

«دامىعان ەلدەردىڭ  شيكىزات ونىمدەرى, التىن, مۇناي ارزانداعان كەزدە مول قور جيناپ, باعا كوتەرىلگەن كەزدە قايتا ساتۋى حالىقارالىق زاڭعا قايشى ەمەس. بۇل قۇبىلىس شيكىزاتتىق باعىتتان ارىلۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز ەندىگى جەردە استىقتى ۇزاق ۋاقىت ساتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن استىق تەرمينالدارىن سالۋعا, مۇناي تانكەرلەرىن ساتىپ الۋعا باسىمدىق بەرۋىمىز كەرەك. بۇل شەشىم وسى سالانىڭ دەرجاۆاسىنا اينالدىرماسا دا, باعادان ۇتىلىپ  قالماۋىمىزعا, مۇمكىندىكتى ءوز دەڭگەيىمىزدە پايدامىزعا جۇمىس ىستەتۋگە جول اشادى», دەيدى ق.بەيسەباەۆ.

ق. بەيسەباەۆ وسى رەتتە قارا تەڭىزدەگى استىق مامىلەسىنە كوز سالۋدىڭ قاجەتى جوعىن دا ايتتى. بۇل – ءبىز ءۇشىن وتە قىمبات جوبا. ەگەر ازيا, ورتالىق ازيا كەڭىستىگىندە ەشكىمگە ەسە جىبەرىپ الماساق, ۇلكەن نارىق­تار­عا جول اشىلادى. ايعايلاپ ەمەس, ۇندەمەي ءجۇرىپ-اق ۇپايىمىزدى تۇگەندەپ الاتىن كەز كەلدى...

الماتى