سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
سوندىقتان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭا جەتىجىلدىق مەرزىمگە سايلانعاننان كەيىن العاشقى جارلىعىن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ارناعانى ءمالىم. مەملەكەت باسشىسى بيىلعى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» جولداۋىندا دا وسى سالاعا ەرەكشە نازار اۋداردى.
ء«بىز اگروونەركاسىپ كەشەنىندە ناقتى سەرپىلىس جاساۋىمىز كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ الەۋەتى وراسان زور. بىراق ءبىز قولدا بار مۇمكىندىكتەردى ءالى دە تولىق پايدالانباي وتىرمىز.
قازاقستاننىڭ اينالاسىندا ءونىم وتكىزەتىن وتە ۇلكەن نارىقتار بار. وندا ساپالى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى تاپشى. قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى – ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى باستى اگرارلىق ورتالىقتىڭ بىرىنە اينالۋ. وسى ماقساتقا قول جەتكىزەمىز دەسەك, ەڭ الدىمەن, ءونىمدى جوعارى دەڭگەيدە وڭدەۋگە كوشۋىمىز قاجەت», دەدى پرەزيدەنت. مەملەكەت باسشىسى وندىرىلگەن ءونىمدى وڭدەۋگە ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەتكە سالىق ساياساتىن قايتا قاراۋدى تاپسىردى.
سونداي-اق وسى سالادا ءىرى كومپانيالار كوبىرەك بولسا, ناقتى سەرپىلىس جاساۋعا بولاتىنىن, ەكسپورتتى ۇلعايتا وتىرىپ, ىشكى نارىقتى دا ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ساپالى ءونىمدى قاجەتتى كولەمدە تۇراقتى ۇسىنا الاتىن كاسىپورىندار قاجەتتىگىن ايتتى.
بۇل رەتتە «سولتۇستىك» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى ارقىلى كورسەتىلگەن 100 ملرد تەڭگە مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە 100-دەن اسا ءىرى ءسۇت-تاۋار فەرماسى سالىنىپ جاتقان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جەتىستىكتەرىن وزگە وڭىرلەرگە ۇلگى ەتىپ, قۇس فابريكالارىن, كوكونىس قويمالارىن, ەت ونىمدەرىن شىعاراتىن كاسىپورىندار سالعان كەزدە دە سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ تاجىريبەسىن باسشىلىققا الۋدى تاپسىردى. ال سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بىلىكتى مامانى ايداربەك ساپاروۆتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالۋى وسى سالادا سونى سەرپىلىس جاساۋ ءۇشىن قاجەتتى دە قيسىندى شەشىم بولدى دەپ سانايمىز.
ويلاپ قاراساق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدا ءىرى كاسىپورىندارعا ارقا سۇيەۋ تۋرالى پايىمى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قالىپتاسقان ءومىر شىندىعىن ەسكەرۋدەن جانە حالىقارالىق تاجىريبەنى تالداۋدان تۋىنداعان ءتارىزدى. سەبەبى وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنداعى كەڭشارلاردى جاپپاي جەكەشەلەندىرۋدىڭ سالدارىنان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇلدىراپ, التىن بەسىك – اۋىلدارىمىزدىڭ كوپشىلىگىنىڭ توز-توزى شىققانى بەلگىلى. ال ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىن ساقتاپ قالعان بەلارۋس رەسپۋبليكاسى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋدە ەلەۋلى جەتىستىككە جەتىپ, قازىر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق نارىعىنا باسەكەگە قابىلەتتى تاۋارلار شىعارىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ باعالاۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدەگى ىشكى نارىقتى قورعاۋ دەڭگەيى تومەن, نەبارى 128 تاريفتىك ەمەس شارا. سوندىقتان ءبىز ساۋدا-ساتتىق ساياساتىندا جاڭا ءارى باتىل قادام جاساۋىمىز كەرەك. مەملەكەت وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردى قورعاۋعا مىندەتتى. بۇل – ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز وزگەلەر ءۇشىن جابىق دەگەن ءسوز ەمەس. ەكونوميكامىز باسقا ەلدەرگە ءاردايىم اشىق بولۋعا ءتيىس. بىراق ۇلتتىق بيزنەستىڭ مۇددەسىن قورعاۋ كەرەك», دەگەن ۇستانىمى دا قازىرگى زامان شىندىعىنا دەن قويعان ءارى دەر كەزىندە قابىلدانعان شەشىم دەپ بىلەمىز. ول ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنىڭ, سونىڭ ىشىندە اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ الدىنا قويىلعان اۋقىمدى مىندەتتەردى تابىستى ىسكە اسىرۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزەرى ءسوزسىز.
وسى ورايدا ۇكىمەت قازىردىڭ وزىندە وتاندىق بيزنەستى قورعاۋ شارالارىن قولعا الىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا كونتراباندامەن كۇرەسۋ ءۇشىن رەسەي بيدايىن اۆتوكولىكپەن جەتكىزۋگە جارتىجىلدىق تىيىم سالدى. كەيىن بۇل تىيىم 2024 جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىن ۇزارتىلدى. سونداي-اق 2023 جىلعى 11 قازاننان باستاپ اتالعان كورشى ەلدىڭ بيدايىن تەمىرجولمەن اكەلۋگە دە شەكتەۋ ەنگىزىلىپ, تەك ۇن تارتاتىن كاسىپورىندارعا, قۇس فابريكالارىنا جانە ليتسەنزيالانعان ەلەۆاتورلارعا رۇقسات بەرىلدى.
مەملەكەت باسشىسى اۋىلدى كوركەيتۋ ءۇشىن شاعىن شارۋاشىلىقتاردى قولداۋدىڭ دا وتە ماڭىزدى ەكەنىن ايتا كەلىپ, «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىنىڭ كەلەسى كەزەڭىندە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋمەن شەكتەلىپ قالماي, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق يەلەرىنىڭ ءوزارا بىرىگۋى ءۇشىن قاجەتتى جاعداي جاساۋدى ۇسىندى.
«بۇل – قۇپتارلىق ۇسىنىس. وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن تەرىسكەيدەگى تانىمال سەرىكتەستىكتەردىڭ ءبىرى اۋىلىنا 174 ملن تەڭگەگە سپورت كەشەنىن سالىپ بەردى. ءبارىمىز جارىسا جازدىق, ماقتادىق. كەيىن الگى شارۋاشىلىق ءبىر جىلدا مەملەكەتتەن 2 ملرد تەڭگەدەي سۋبسيديا العانىن ءبىلدىم. بيدايىن, ەتى مەن ءسۇتىن ساتقاننان تۇسەتىن پايدادان بولەك, ياعني قايتارىمسىز كەلگەن اقشانىڭ 10 پايىزدايىن عانا جۇمساعان. وعان دا شۇكىر. ال قالتاسىنا باسىپ الىپ جاتقاندارى قانشاما؟!
پرەزيدەنت ايتقانداي, ماشينا-تراكتور پاركىنىڭ ابدەن ەسكىرىپ, توزۋى كۇردەلى ماسەلەگە اينالدى. سوناۋ كەڭەس زامانىندا شىعارىلعان ەسكى تراكتورلاردى جاماپ-جاسقاپ ءجۇرىپ جاتقاندار – شاعىن شارۋاشىلىقتار. سوندىقتان سۋبسيديانى ءبىرىنشى كەزەكتە سولارعا بەرۋ كەرەك», دەيدى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, جۋرناليست ەرباقىت امانتاي.
اۋىلدى وركەندەتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا سۋبسيديا بەرۋدە ءتارتىپ ورناتۋمەن قاتار, بۇگىندە وزدەرىن باياعىنىڭ پومەششيگىندەي سەزىنەتىن كوپتەگەن شارۋاشىلىق باسشىسىنىڭ قاراماعىنداعى جۇمىسكەرلەرگە لايىقتى جالاقى تولەمەيتىنىن دە ەستەن شىعارماعان ءجون. سونىڭ سالدارىنان قازىر ەڭ تومەنگى ورتاشا جالاقى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا تيەسىلى بولىپ وتىر. سول سەبەپتى شارۋا قوجالىقتارى مەن سەرىكتەستىكتەردىڭ باسشىلارىن تۇسكەن تابىستى ءادىل بولۋگە مىندەتتەيتىن زاڭنامالىق شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەت دەپ ويلايمىز.
اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا دەربەس سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا, كولىك مينيسترلىكتەرى قۇرىلعانىنىڭ دا وڭ اسەرى تيۋگە ءتيىس. مەملەكەت باسشىسى سۋدىڭ ساپاسى جانە ونىڭ حالىققا قولجەتىمدى بولۋى اسا ماڭىزدى بولىپ تۇرعانىن ايتا كەلىپ, ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى وزەندەر مەن كانالداردى پايدالانۋ بويىنشا كورشىلەس ءارى دوستاس ەلدەرمەن ءاردايىم ءوزارا كەلىسىمگە كەلۋ كەرەكتىگىنە, ال شارۋالار مەن ونەركاسىپ وكىلدەرىنە سۋعا قاتىستى ساپالى ساراپتامالار مەن بولجامدار قاجەتتىگىنە, سونداي-اق ىشكى سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدەپ پايدالانۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىنە باسا نازار اۋداردى. بۇل رەتتە بيىلعى شىلدە ايىندا جامبىل وبلىسىندا اۋا رايىنىڭ قالىپتان تىس ىستىق بولۋى جانە سۋدىڭ تاپشىلىعى سالدارىنان جەرگىلىكتى شارۋالار شىعىنعا باتقاندىعىنا بايلانىستى التى اۋداندا تابيعي سيپاتتاعى توتەنشە جاعداي جاريالاۋعا تۋرا كەلگەنى ويعا ورالادى. سۋ ماسەلەسى وزگە وڭىرلەردە دە وزەكتى.
«سۋ شارۋاشىلىعى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنە ۇلكەن ءۇمىت ارتامىز. مىسالى, ەرتىس وزەنىنىڭ سۋىن ۇتىمسىز پايدالانۋ پاۆلودار وبلىسىنىڭ جايىلىمدىق جەرلەرىندە ءشوپتىڭ قۇرىپ كەتۋىنە اكەلدى. بۇدان ءوڭىر تۇرعىندارى زارداپ شەگىپ وتىر. ستراتەگيالىق نىسان دارەجەسىنە يە – ساتباەۆ كانالىنىڭ جاعدايى دا قىل ۇستىندە. سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى جىلدار بويى اياقتالماي جاتىر», دەيدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرجان اشىمبەتوۆ.
كولىك مينيسترلىگىن قايتا قۇرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتا كەلىپ, مەملەكەت باسشىسى: «اۆتوكولىك جولدارىنىڭ قۇرىلىسى ماسەلەسى شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. قازىر ونىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. ءتيىستى جۇمىستار ۋاقتىلى جانە ساپالى جاسالمايدى. جەمقورلىق بەلەڭ الىپ تۇر, باسەكە دە جوقتىڭ قاسى. مۇنىڭ ءبارى – وسى سالادا ابدەن تامىر جايعان كەمشىلىكتەر. سوندىقتان جىل سوڭىنا دەيىن ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەت. مىندەتىن ادال اتقارماعان بارلىق كومپانيا زاڭ بويىنشا جاۋاپقا تارتىلادى», دەپ قاتاڭ ەسكەرتتى. شىنىندا دا, جۇرتشىلىق وڭىرلەردە سالىنىپ جاتقان اۆتوكولىك جولدارىنىڭ ساپاسىزدىعى تۋرالى ءجيى دابىل قاعىپ ءجۇر. ماسەلەن, جاقىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنداعى ساۋمالكول-سۆەتلوە باعىتىنداعى جولعا جاسالىپ جاتقان جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ سىن كوتەرمەيتىنى جايلى شاعىمعا بايلانىستى حابارلاسقانىمىزدا ءوڭىر باسشىلىعى مەردىگەر ۇيىمنىڭ اتقارعان ساپاسىز جۇمىسى قابىلدانبايتىنىن مالىمدەدى. بۇل جولدىڭ ەندى قاشان جوندەلىپ بىتەتىنى بەلگىسىز. كولىك مينيسترلىگى وسىنداي بەرەكەسىزدىك پەن بىلىق-شىلىقتىڭ الدىن الۋ شارالارىن قولدانسا, قۇبا-قۇپ.
تۇيىندەي كەلە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋى ەل ەكونوميكاسىندا سونى سەرپىلىس جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ناقتى باعدارلاردى ايقىنداپ بەردى. دەمەك اۋىلدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلەتىن كەز دە كەلدى.
