ۇلكەن قاراتاۋ مەن كىشى قاراتاۋ جوتالارىنىڭ اراسىنا ورنالاسقان, ەنى 20-30, ۇزىندىعى 110-120 شاقىرىم كەلەتىن ءشوبى شۇيگىن, شابىندىق پەن ەگىستىكتەرى مول, سانداعان ءمولدىر, تازا بۇلاقتاردان باستاۋ الاتىن شاعىن وزەندەر كورىك بەرەتىن, تابيعاتى باي ايماق. ونىڭ القاپتارى مەن جەراستى بايلىقتارىن جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ جانە تۇركىستان وبلىسىنىڭ بايدىبەك, سوزاق اۋداندارى ءبولىسىپ, تەل ەمىپ, تىرشىلىكتىڭ كورىگىن قىزدىرىپ وتىر. ونىڭ قىرتىسى قالىڭ, قاتپار-قاتپار جەر قويناۋىندا قانشا قازبا بايلىقتار جاتىر دەسەڭىزشى.
كوسەگەنىڭ كوكجونى تۋرالى دەرەكتەر سوناۋ ىقىلىم زاماننان بەلگىلى. ءتىپتى اڭىزعا بەرگىسىز قىزىقتى مالىمەتتەر كوپ.
جەلماياعا وتىرىپ, قارا قوبىزىن سەرىك ەتىپ, قوڭىر كۇيدى اڭىراتىپ جەرۇيىق ىزدەپ, تورتكۇل دۇنيەنى كەزگەن اسان قايعى بابا قاراتاۋدىڭ قىرقاسىنداعى كورىكتى كوسەگەنىڭ كوكجونىنا قىزىعا قاراپ:
«باسقانىڭ ءبارىن قيساڭ دا,
كوكجوندى, شىركىن قيمايسىڭ.
وڭگەرىپ الىپ كەتەر ەم,
ات ساۋىرىنا سىيمايسىڭ», دەگەن ەكەن.
كوكتەم ايلارىندا بۇكىل قىراتتار مەن سايلار جاسىل كىلەمگە ورانىپ, دالانىڭ لالا گۇلدەرى كوز جاۋىن الادى. «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن نەبىر وسىمدىكتەر دە وسىندا. ولاردىڭ اراسىندا جانعا داۋا دارىلىك وسىمدىكتەر دە جەتكىلىكتى. سامال جەلگە ەركەلەي تەربەتىلگەن قىزىل, سارى جاۋقازىن گۇلدەر, تاۋ قىزعالداقتارى قانداي كەرەمەت… وسى قاراتاۋ قىزعالداقتارىنىڭ جاۋقازىندارى ەرتە كەزدە جىبەك جولىمەن ەل كەزگەن ساۋداگەرلەر ارقىلى تۇركياعا, ودان ەۋروپا ەلدەرىنە, ءارى قاراي گوللاندياعا جەتكىزىلگەن. ولار سانداعان جىلدار بويى كۇتىپ, باپتاپ, سۇرىپتاۋ ارقىلى قىزعالداقتىڭ ونداعان (كەي مالىمەتتەر بويىنشا 100-دەن استام) ءتۇرىن وسىرگەن. سودان گرەيگ جانە كاۋفمان گۇلدەرىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىڭ اتى ايداي الەمگە بەلگىلى بولدى ەمەس پە؟ قازىرگى كەزدە قىزعالداقتار گوللانديالىقتار ءۇشىن ايرىقشا تابىس كوزىنە اينالعانى راس. بۇل مەملەكەتكە قۇت بولىپ كەلگەن قاسيەتتى گۇلدىڭ ارعى ءتۇبى قازاقستان ەكەنىن ولار ەمىس-ەمىس جەتكەن اڭىز اڭگىمەلەردەن عانا بىلەدى.
جەرى شۇرايلى, اۋاسى تازا, سۋى ءمولدىر «كوسەگەنىڭ كوكجونى» اتالاتىن جەرۇيىق ءوڭىر جايلى تالاي قازاق جازۋشىلارى مەن اقىندارى (مايكوت, تاكەن الىمقۇلوۆ, ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ, ايان نىسانالين, دۇكەنباي دوسجانوۆ, نەسىپبەك ايتوۆ, پەرنەباي دۇيسەنبين, دۋلات شالقارباەۆ, وتەش قىرعىزباەۆ جانە ت.ب.) قالام تەربەپ, سىر تارتىپ, جىرلارىنا قوسقان. زاڭعار جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ 1954 جىلى كوكجوندا جاڭادان ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان «تۇركىستان» تىڭ سوۆحوزىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋعا ارنايى كەلىپ, 2-3 كۇن ەل-جۇرتپەن اڭگىمەلەسە كەلە «تۇركىستان سولاي تۋعان» اتتى كوركەم وچەرك جازعانى بەلگىلى. وچەركتەگى كەيىپكەرلەردىڭ ۇرپاعى ءالى دە وسى وڭىردە ءوسىپ-ءونىپ وتىر. ونى جەرگىلىكتى تۇرعىندار اركەز ماقتانىش كورەدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «ۇركەر» اتتى رومانىندا دا كوسەگەنىڭ كوكجونى تۋرالى ءبىراز مالىمەت كەلتىرىلگەن.
قاراتاۋ – تۇنىپ تۇرعان تاريح. 2018 جىلدىڭ 1 ماۋسىمى كۇنى جولىم ءتۇسىپ, جاڭاتاس قالاسىنداعى «قاراتاۋ» كەن باسقارماسىنىڭ باستىعى مۇراتقالي سارسەنوۆتىڭ كابينەتىندە بولدىم. كابينەتتە قاراتاۋ ءوڭىرىنىڭ سان ءتۇرلى تاستارىنىڭ جيىنتىعى بار ەكەن. سولاردى قىزىعا قاراپ تۇرعانىمدا قاسىما كەلگەن مۇراتقالي:
– مىنا تاسقا زەر سالىڭىزشى, ساكە, – دەپ مەنىڭ نازارىمدى قولىنداعى شاعىن كوكشىل تاسقا اۋداردى. تاستىڭ بەتىندە الدە كوبەلەك نەمەسە ورمەكشى جابىسىپ تاسقا اينالىپ, تاسپەن ءبىتىسىپ كەتكەنىن بايقادىم. – قوناققا كەلگەن اكادەميك عاپپار ەرعاليەۆكە كورسەتكەنىمدە, ول تاڭعالعانىن جاسىرماي: «جەر شارىنىڭ پايدا بولعانىنا 4,5 ميلليارد جىل بولدى دەپ ءجۇر قازىرگى عالىمدار. مۇمكىن ونىسى راس بولار. ءتىل بىتسە, تاريحتىڭ تالاي قۇپياسى اشىلار ما ەدى؟ تاۋدىڭ تاستارىنا كوز سالىپ كورىڭىزدەر. ءاربىرى قۇپيانى ىشىنە بۇگىپ جاتىر. ارىدەن اڭگىمە قوزعاماي-اق قويالىق, كەشەگى جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە وسى جەرلەردە قيان-كەسكى سوعىستار بولعان. «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى, كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى» دەگەن ولەڭ جولدارى دا بار ەمەس پە؟ وتىزىنشى جىلدارداعى اشتىقتا دا بۇل مەكەن قازاق حالقىنىڭ زۇلماتتان امان قالۋىنا كوپ سەپتىگىن تيگىزدى», دەگەن ەدى عالىم. زەرتتەلمەي جاتقان جۇمباق دۇنيەلەر ءالى قانشاما؟ مىنا تاس قاراتاۋ ءوڭىرىنىڭ ءبىز بىلەتىن تاريحىن ودان ءارى كەڭەيتە ءتۇستى. بۇل مىڭداعان عاسىرلىق تىرشىلىكتىڭ كۋاسى عوي. قاراتاۋدىڭ قويناۋى تاريح كومبەسى, زەرتتەي ءتۇسۋ كەرەك, زەردەلەي ءتۇسۋ كەرەك, – دەپ ەدى.
ءيا, بۇل وڭىردە كىمنىڭ ءىزى قالماعان؟ ۇلى وتان سوعىسى قايناپ تۇرعان وتتى جىلدارى قازاقتىڭ ايگىلى پالۋانى قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى وڭتۇستىكتەگى تەمىرلاننان ارباعا وتىرىپ, شايان, شولاققورعان, قاراتاۋ بويىنداعى, كوجونداعى اۋىلداردى ارالاپ, ونەر كورسەتىپتى. ودان جيناعان قارجىنى مەملەكەتكە وتكىزىپ, اسكەري ۇشاق جاساتىپ, مايدانعا جىبەرىپتى.
1948 جىلى قۇمكەنتكە ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيانى باسقارىپ كەلگەن عالىم-اكادەميك الكەي مارعۇلان ساۋداكەنت پەن ءۇشباستا بولىپ, ەسكى قالاشىقتاردىڭ ۇيىندىلەرىن كورىپ, «شىركىن-اي, ءومىر جەتكىزسە, ارنايى كەلىپ, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزەم...» دەپ ارمانداپ كەتىپتى. ارينە, بۇل – وسى جۇمباققا تولى ءوڭىردىڭ ءبىز بىلەتىن ءبىر عانا شاعىن ەپيزودتارى.
ءۇشباس اۋىلى توڭىرەگىندەگى قورعانتوبە, قامىر اۋليە, قاراۋىلتوبە, اقجار – ح-ءحى عاسىرلاردان قالعان قورعان-قامالدار, ەجەلدەن كەلە جاتقان تاريحي ورىندار. قورعانتوبە قامالى – ەجەلگى زاماننىڭ ەستەلىگى. جان-جاعىنا تەرەڭ ور قازىلعان كولەمى 200ح200 مەتردەي ەسكى قورعان. ورتاسىنداعى بيىكتەۋ دوڭدەگى قيراعان قىزىل كىرپىشتەردى كورىپ, مۇندا عيمارات بولعانىنا كوز جەتكىزەسىز. قورعان ىشىنە ارىق كىرگىزىلگەن. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ 50-ءشى جىلدارىنا دەيىن قامال ورتاسىندا شىڭىراۋ قۇدىق بولعان, كەيىن ۋاقىت كەلە ول جابىلىپ قالعان. ارينە, ۋاقىت, شىركىن, مىنا جالپاق دۇنيەنى كوندىرىپ, تاريحتى كومەسكىلەنتىپ بارادى. جىل وتكەن سايىن كوز الدىمىزدا قورعان-قامال تاپتالىپ, شوگىپ بارادى...
ال باستوبەنىڭ ەڭ بيىك جەرىندە 20ح25 مەتردەي تەگىس الاڭ بار. جان-جاعىندا ەجەلگى كۇيگەن كىرپىشتەر سىنىعى شاشىلىپ جاتىر. ەرتەدەگى جاۋگەرشىلىك زاماندا بۇل جەردە قاراۋىل عيماراتى بولعان دەيدى ايتۋشىلار. اقجاردا دا جاۋىن-شاشىن ەسكى ءداۋىردىڭ كۋاسى – كۇيگەن كىرپىشتەر مەن سىنعان قۇمىرالاردىڭ قالدىعىن «جالاڭاشتاپ» بارادى. قانشاما كونە قالاشىق توپىراق باسىپ, قۇم استىندا جاتىر؟
قامىر اۋليە مازار-كەسەنەسى ءۇشباس اۋىلىنان 1,5-2 شاقىرىمداي جەردەگى ەسكى بەيىتتەر ورتاسىندا دارا تۇر (قىزىلوردا وبلىسىنداعى قارماقشى اۋدانىندا يسلام ءدىنى نەگىزىندەگى شىعىستىڭ بۇكىل بىلىمىمەن ءوز بويىن دامىتقان كورنەكتى تۇلعا مارال يشان قامىر انا جانىندا جەرلەنگەن. قامىر انا تۋرالى مالىمەتتەر جوقتىڭ قاسى. ەل سوزىنە قۇلاق سالساق, قامىر انانىڭ بالاسى مەن كۇيەۋى جاۋ قولىنان ءولىپ, ءوزى جالعىز قالعاندا اللادان جاردەم تىلەپ, زار جىلاپ, «ولەتىن جەرىمدى اۋليە قىل, باسىما حالىق زياراتتاپ كەلسىن. بولماسا, قاسىما اۋليە كىسى جاتسىن, دۇعاسىز قالمايىن», دەپ كۇندىز-ءتۇنى جىلاپ, دۇعا ەتە بەرگەن. مارال يشانعا قامىر انانىڭ قاسىنا جەرلەنۋى جايىندا بەرىلگەن اياننىڭ ءبىر سىرى دا, جىلاۋىق انا دەپ تە اتالاتىنى سودان. كوكجونداعى قامىر اۋليە ەكەۋى اراسىندا ەش بايلانىس جوق دەپ توپشىلايمىز). سىرت كورىنىسىندە ەرەكشە ساۋلەت جوقتىڭ قاسى. قابىرعالارى كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەردەن ءتورت قۇلاقتى ەتىپ قالانعان. بۇنى ءحىى عاسىردىڭ تۋىندىسى دەسەدى. كەزىندە توبەسى كۇمبەزدەلگەن كورىكتى كەسەنە بولىپتى, ۋاقىت كەلە جاۋىن-شاشىننان, ءزىلزالادان بىرنەشە رەت بۇزىلىپ, جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ قولىمەن قاراپايىم تۇردە قالپىنا كەلتىرىلگەن ەكەن. ونىڭ توڭىرەگىندە توپىراق باسقان سانداعان كىرپىشتەر ءۇيىندىسى كوزگە ىلىنەدى. ەشكىم ونىڭ العاشقى كورىنىسى قانداي بولعانىن كەسىپ ايتا المايدى, العاشقى سۋرەتى ەش جەردە ساقتالماعان. قازىرگى كەسەنە قابىرعالارىنىڭ قالىڭدىعى 60 سم, كۇيدىرىلگەن, سالماعى جەپ-جەڭىل ەكى قاتار قىزىل كىرپىشتەن قالانعان, توبەسى اشىق. ەنى, كولدەنەڭى – 4,6, ۇزىندىعى – 6 مەترگە جۋىق, بيىكتىگى – 2,2 مەتردەن اسادى. كەسەنە ورتاسىندا قىزىل كىرپىشپەن قالانعان بەيىت بار.
ەرتەرەكتە بەيىت باسىندا بەتىندە ارابشا جازۋى بار اق مراموردان بەلگى بولعان ەكەن. ونى ءبىر زەرتتەۋشىلەر «ورتالىققا اپارىپ, نە جازىلعانىن زەرتتەپ, قايتارامىز» دەپ الىپ كەتىپ, سودان كەرى قايتارماپتى. ونى كىمنىڭ الىپ كەتكەنى, وندا نە جازىلعانى ەش پەندەگە بەلگىسىز. ەرتە كەزدەن قامىر اۋليە باسىنا بالا كوتەرمەي جۇرگەن ايەلدەر, باسىنا قيىندىق تۇسكەن جاندار, دەنساۋلىعى سىزات بەرگەن سىرقاتتار زيارات ەتىپ, دۇعا وقىپ, ساداقا بەرىپ, اۋليە باسىنداعى بۇلاقتان سۋ ءىشىپ, قورىم باسىنا تۇنەيتىن بولعان. قازىر دە سول ءداستۇر جالعاسىپ كەلەدى. تاريحشىلاردىڭ ونى زەرتتەۋگە قۇلقى جوق, تاريحقا دەگەن ەنجارلىق پا, بىلمەستىك پە, ايتەۋىر سەبەبى از ەمەس. سودان «جابۋلى قازان, جابۋلى» كۇيىندە قالىپ كەلەدى.
قامىر اۋليە كەسەنەسى وسى كۇنگە دەيىن جامبىل وبلىسىنىڭ جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى رەتىندە مەملەكەتتىك تىزىمگە ەنبەگەنى قىزىق. ولكەتانۋشىلار اراسىندا دا ول تۋرالى ەش مالىمەت جوق. كونە تاريحتىڭ كۋاگەرى بولىپ, كوكجون وڭىرىندە جاز بەن كوكتەمنىڭ جاۋىن-شاشىنىنا, قىس پەن كۇزدىڭ بوران-قارىنا دەس بەرمەي, بار سىرىن ىشىنە بۇگىپ, بەدىرەيىپ, جەلدىڭ وتىندە, ەلدىڭ شەتىندە قامىر اۋليە كەسەنەسى تۇر. ول كيەلى مەكەن ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ جاتقانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. بابا جايلى بار مۇرانىڭ اڭىز بەن اقيقاتىن اجىراتىپ, تۇتاس ەلگە عىلىمي تۇرعىدان تانىتۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن جۇمىس.
ءيا, ءبىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان قامىر اۋليە – وسى كوكجون ايماعىندا اڭىزعا اينالعان تاريحتىڭ ءبىر ۇزىگى. سول قاسيەتتى ورىندى قاستەرلەپ, جاڭعىرتۋ – ءبىزدىڭ, قازىرگى ۇرپاقتىڭ مىندەتى.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەر گەوگرافياسى» جوباسى بويىنشا وڭىرلىك قاسيەتتى نىساندار تىزىمىنە سۇرانىپ تۇرعان ورىننىڭ ءبىرى – قامىر اۋليە كەسەنەسى. قامىر اۋليەنى كوپشىلىك بولىپ قولعا الىپ, جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنىڭ كومەگىمەن وعان رەستاۆراتسيالىق جۇمىس جۇرگىزىپ, ساۋلەتشىلەردىڭ ۇسىنىسىنا ساي ەجەلگى قالپىنا كەلتىرسەك, ارتىق بولماس ەدى. كيەلى ورىندارمەن تانىسۋ – ەلدىك بەينەمىزدىڭ كاۋسار بۇلاعى. سوندىقتان سارىسۋ اۋدانىنىڭ كولەمىندەگى قامىر اۋليە, شوقاي داتقا جانە دە باسقا قاسيەتتى تاريحي ورىنداردى قاستەرلەۋدى, وزىمىزدە عانا ەمەس, باسقا جۇرتقا دا ايگىلەۋدى نازاردان تىس قالدىرماعانىمىز ءجون. ءبىز ازدى-كوپتى شولۋ جاساپ, جۇرت نازارىن اۋدارعان كوسەگەنىڭ كوكجونىنداعى ەسكى قورعاندار, كومىلىپ قالعان قامال-قالاشىقتار, قاسيەتتى ورىندار ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ جاتىر. ولكەتانۋشىلىر مەن تاريحشىلىر دا يگىلىكتى ىستەن شەت قالماي, ءوز ۇلەستەرىن قوسسا دەيمىز. قارت قاراتاۋدىڭ جەرى تالاي قاسىرەتتى, زوبالاڭدى باستان وتكەرىپ, شىندىعى اشىلماعان قانشاما قۇپيانى قويناۋىنا بۇعىپ جاتىر.
قورىتا ايتقاندا, جامبىل وبلىسىنىڭ تۋريزم باسقارماسى, سارىسۋ اۋدانىنىڭ باسشىلارى ءبىز كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەگە بەيجاي قاراماي, نازارلارىندا ۇستاپ, تۋريستەردى تارتاتىن ىشكى تۋريزم باعدارلاماسىنا قاسيەتتى قاراتاۋ بويىنداعى شۇرايلى ايماق, تاريحى تەرەڭ – كوكجون ءوڭىرىن ەنگىزگەنى ابزال. تۋعان جەرگە تاعزىم وسىنداي قاسيەتتى ورىنداردى قادىرلەپ, قاستەرلەۋدەن باستالادى. تاريحتى وياتۋ – حالىقتى وياتۋ.
ساعىندىق وردابەكوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
جامبىل وبلىسى,
سارىسۋ اۋدانى,
ءۇشباس اۋىلى
