تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 2000 جىلدارى زامانىندا ءىرى ورتالىق بولعان وسى اۋماق قايتا زەرتتەلە باستادى. ەلىمىزگە بەلگىلى ارحەولوگتەر جولداسبەك قۇرمانقۇلوۆ, جانبولات وتەباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «انتيك» جشس جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىسقا رەسەيدەگى شىعىس مۋزەيىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سەرگەي بولەلوۆ, ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى جۇمىلدىرىلعان. ارحەولوگتەر پايىمىنشا ساقتار كەزەڭىندەگى قالالىق وركەنيەت سىرداريانىڭ ءبىر تارماعى جاڭاداريا ارناسىنىڭ وڭ جاعالاۋىنان ورىن تەپكەن وسى ءبابىش مولادان باستاۋ الادى. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىV-ءىى عاسىرلارعا ءتان جادىگەرلەر عالىمداردىڭ وسى بولجامىن بەكىتە ءتۇسىپ وتىر.
ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن حورەزم ەكسپەديتسياسىنىڭ, ودان كەيىنگى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنىپ, ساقتار استاناسى شىرىك-رابات قالاسى بولعان دەگەن بايلام جاساپ كەلگەنبىز. كەيىننەن شىرىك-راباتتاعى قازبا جۇمىستارى ول اۋماقتىڭ تەك عۇرىپتىق جەرلەۋ ورنى بولعانىن كورسەتتى. كەرىسىنشە ءبابىش مولادان تابىلعان قازىنالار ناعىز ورتالىق وسى شاھار بولعانىن دالەلدەيدى.
قالا ورنىندا سوناۋ الپىسىنشى جىلدارى قازىلعان زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ءىزى ساقتالىپ تۇر. ارحەولوگتەر الدا كەيىنگى ارشىلعان بولىك پەن بۇرىنعىنى ۇشتاستىرىپ جىبەرمەك. «سوندا قالا كەلبەتى كوز الدىڭىزعا تولىعىراق كەلەدى» دەيدى ولار. ءبىز تۇرعان ورىننان كۇنشىعىس جاقتا قالانىڭ كىرەبەرىس قاقپاسى ورنالاسقان. سول تۇستان وسى اكىمشىلىك ورتالىق پەن قالا ماڭىنداعى شاحريستانداردى جالعاعان جولدىڭ سۇلباسى بايقالادى. شىعىس بولىگىنەن ارشىلا باستاعان قازبا مۇندا ەرەكشە جاعدايلارعا جانە قابىلداۋلارعا ارنالعان سالتانات زالى بولعاندىعىن اڭعارتادى. بەس گەكتارلىق اۋماقتى الىپ جاتقان كەشەننىڭ جوسپارلانۋ ءپرينتسيپى احەمەنيدتىك ارحيتەكتۋراعا ءتان. ءسال باتىسقا ويىسساڭىز, ەسكى ماۆزولەي ورنى جاتىر. اقسۇيەكتەر جەرلەنگەن بۇل ارانى كەزىندە حورەزم ەكسپەديتسياسى قازعان.
ءتورت جىلدان بەرى زەرتتەۋ جاساپ كەلە جاتقان ارحەولوگتەردىڭ تاعى ءبىر تولىمدى تابىسى – قالا ماڭىنان اشىلعان عۇرىپتىق عيباداتحانا ورتالىقتارى. جاقىندا عانا انىقتالعان سونداي ورىن كونە شاھاردى زەرتتەۋدەگى ۇلكەن جاڭالىق بولىپ وتىر.
– شىرىك-رابادتىقتار جالپى دىنىنە بەرىك حالىق بولعان. ونى جاقىندا تابىلعان عيبادات ورنىنان بايقاپ وتىرمىز. ونىڭ جاراتقانعا قۇلشىلىق ەتۋ بولىگى ايقىن كورىنەدى. ەرتەرەكتەگى زەرتتەۋلەردەن ساقتاردىڭ ءمايىتتى ورتەپ جىبەرەتىن سالتتارى بەلگىلى ەدى. كەيىننەن ول عۇرىپ وزگەرىپ, كادىمگىدەي جەرلەۋگە كوشكەن. ساعانا سەكىلدى قازىلعان ورلاردان بىرنەشە ءمايىت شىققان كەزدەر دە بار, – دەيدى «انتيك» حالىقارالىق عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, ارحەولوگ جانبولات وتەباەۆ.
ارحەولوگتەر قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان جادىگەرلەردى زەرتتەۋدە كانادا مەن ليتۆا مەملەكەتتەرىندەگى لابوراتوريالاردا جاسالعان راديوكومىرتەكتى جانە يزوتوپتى ساراپتامالارعا سۇيەنەدى. تابىلعان مال سۇيەگىنە جاسالعان يزوتوپتى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ولاردىڭ تارى سابانىن جەگەنى انىقتالىپ, قالا ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەگى تۇرعىنداردىڭ ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقانى بەلگىلى بولا ءتۇستى. تابىلعان ادام سۇيەكتەرىنە انتروپولوگيالىق ساراپتاما رەسەيدە جاسالادى.
قازاقتىڭ توپىراقتانۋشى عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋىنشە, بۇل ماڭ ەرتەدە قاراعاي مەن قايىڭى سىڭسىعان, ەڭسەلى وسكەن ەمەنگە تولى مەكەن بولعان ەكەن. كليماتى دا قازىرگىدەي ەمەس, جايىلىپ اققان جويقىن سۋدىڭ جاعاسى ىلعالدى بولىپتى. جاڭاداريا ارناسى مەن سەڭگىرتام اۋماعىنا شۋرۋف سالىپ, توپىراق قاباتىن زەرتتەگەن ماماندار بولجامىنشا وسىعان بايلانىستى ەگىن شارۋاشىلىعى دا قاتتى دامىعان.
– جالپى شىرىك-راباد مادەنيەتىنىڭ ورتا ازيا ءۇشىن تاريحي ماڭىزى زور. ال ونىڭ ورتالىعى ءبابىش مولادا وتىرىقشىلىققا كوشۋ مەن ەگىنشىلىكتى يگەرۋدەن بولەك ەرتە داۋىردەگى ۋرباندالۋدىڭ ايقىن ىزدەرى بار. قالا وسىعان دەيىن جاسالعان تۇجىرىمداعىداي حورەزم مەملەكەتىنىڭ ءبىر جۇرناعى ەمەس, وسى ماڭايداعى ءىرىلى-ۇساقتى شاھارلار مەن رابادتاردىڭ استاناسى بولعانى بايقالادى. ءتىپتى قازبا كەزىندە قازىرگى مەرزىمدەلىپ جۇرگەن كەزەڭىنەن كوپ بۇرىنعى مادەنيەتكە جاتاتىن زاتتار دا كەزدەسىپ قالىپ جاتىر. وسىنىسىمەن دە ءبابىش مولا ەرەكشە. قازاقستان اۋماعىنان تابىلعان جادىگەرلەردىڭ كوپشىلىگى دالا مادەنيەتىنىڭ جۇرناقتارى. ال ءبابىش مولا ەجەلگى قالا مادەنيەتىنىڭ باستاۋى. وعان دالەل كوپ, – دەيدى رەسەيدەگى شىعىس مۋزەيىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سەرگەي بولەلوۆ.
وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان كەشەندى قازبا جۇمىستارى بارىسىندا قالا ماڭىنان كوزەشىلەر تۇراعى انىقتالعان. سول زامانداعى ءوندىرىستى اۋماقتان قىش كۇيدىرەتىن 9 پەش تابىلىپ وتىر. ارحەلوگتەر بيىلعى زەرتتەۋ بارىسىندا وسى قىش ىدىستاردى كۇيدىرىپ جاساۋ ءادىسىن قولعا الىپ, ەستە جوق ەسكى زامان تەحنولوگياسىن جاڭعىرتىپ وتىر. كونە مۇرانى جاڭعىرتقان مامانداردىڭ ءبىرى ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ماقپال سۇيىندىكوۆا. ول ارحەولوگتەردىڭ ۋاقىتشا تۇراعىنداعى كۇيدىرۋ پەشىندە ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىV-ءىى عاسىرلارمەن مەرزىمدەلەتىن قىش ىدىستاردى قايتا جاساپ جاتىر.
قىزىلوردا وبلىستىق تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جونىندەگى مەكەمە ديرەكتورى ەرعازى الدانازاروۆتىڭ ايتۋىنشا بيىل وبلىستا سىعاناق, جانكەنت جانە وسى ءبابىش مولا قالاشىعىندا ارحەلوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار الدىن الا تىزىمگە الىنعان ەسكەرتكىشتەردىڭ 106-سىنىڭ ساراپتامالىق جۇمىستارىنا دا قارجى ءبولىنىپتى.
ارحەولوگتەر كەشەندى قازبا جۇمىستارىن جالعاستىرىپ, ىزدەنىس ناتيجەسى رەتىندە مونوگرافيا شىعارماق. الدا شەتەلدىك عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن سەمينار وتكىزۋ دە ويدا بار.
قىزىلوردا
