مۇحتار اۋەزوۆ الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا بۇرىنعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءشاۋىلدىر اۋدانىندا ءىسساپاردا بولىپ, 102 مىڭ قاراكول قويىن جانە 2 مىڭ تۇيە ءوسىرىپ وتىرعان «تەمىر» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى شەرىم ەرمانوۆپەن جانە سول ءوڭىردىڭ ايتۋلى ازاماتتارىمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرعان ەكەن. سونىڭ نەگىزىندە كەيىن «باعا جەتپەس قاسيەتتەر جايىندا» اتتى ماقالا جازىپتى. وندا «تۇيە شارۋاسىنىڭ بار جايىن جاقسى بىلەتىن ديرەكتور ەرمانوۆ بار تۇيە تەگىن ۇشكە ءبولىپ سويلەيدى. ءبىرىنشى تەگى تۇرىكپەن تۇقىمدى پار – قىلقي. ول ەرەن ءسۇتتى مال. 10 ليتردەن 25 ليترگە دەيىن ءسۇت بەرەتىنى بولادى. ەكىنشى تەگى, استراحان ايىرى, بۇل دا قازاقتىڭ جاي ايىر وركەشىنەن ءىرى كەلەدى. ايىرى كەڭ, مۇنىڭ تەگى موڭعولستاننان كەلگەن. ءۇشىنشى تەگىن تازا موڭعول دەيدى ەكەن. جەرى جايلى, ءشوبى تۇيە بالاسى ءۇشىن سونشا شۇيگىن «تەمىر» كەڭشارىندا كوپ تۇيەگە قاراپ, مۇنداي دا تۇيەلەر بولادى ەكەن-اۋ دەپ تاڭىرقايسىڭ.
ءشاۋىلدىر شارۋالارىنىڭ كوزگە كۇيكى وكىنىشتى ءبىر قيىن جايى نە دەسەك, سول مال باققان شارۋالار تۇراتىن ءۇي-جايلار ءالى كوبىنشە ەسكى, جامان جەر-كەپەگە جۋىق, جىرتىق-تەسىك قورا-جاي, جارتى لاشىقتار كوپ. بۇل رەتتە «تەمىر» كەڭشارىنىڭ ورتالىعىندا سالىنىپ جاتقان ەداۋىر مول, جاڭا ۇيلەرگە سۇيسىنەسىڭ. كوكتەمدە سىردىڭ سۋى الىپ كەتكەن كوپ قورا-جايلاردى ەندى قىراتقا شىعارىپ, شوپاندار مەن كەڭشار جۇمىسشىلارىنا جۇزدەگەن جاڭا ءۇي سالىنىپتى. بۇل دا جاقسى باستامانىڭ ءبىرى», دەپ اڭگىمەلەگەن. باسقارىپ وتىرعان شارۋاشىلىعىن الدىڭعى قاتارعا شىعارعان شەرىم ەرمانوۆتىڭ ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىنە سۇيىنگەن جازۋشىنىڭ اۋزى دۋالى عوي. كەيىن قاراكول تەرىسىنىڭ ساپاسى مەن تۇرلەرى بويىنشا رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى ورىندى يەلەنىپ, «كوممۋنيستىك ەڭبەك ۇجىمى» اتانعان جانە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالعان كەڭشار ديرەكتورى شەرىم ەرمانوۆقا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلگەن. ول – قاراعاندى وبلىسىنداعى نۇرا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, قازاق كسر ەگىن شارۋاشىلىعى حالىق كوميسسارياتى مال شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمدارىندا ابىرويمەن ەڭبەك ەتكەن مەملەكەت قايراتكەرى. ءوزىنىڭ ادال دا ابىرويلى جولىن جالعاپ, ينجەنەر-قۇرىلىسشى ماماندىعىن الىپ, شىمكەنت قالاسىنداعى اسبەستتسەمەنت كونسترۋكتسيالار زاۋىتى ەڭ ءىرى تسەحىنىڭ باستىعى, وبلىستىق كەڭەس دەپۋتاتى بولعان ۇلى تىلدابەكتەن كورگەن نەمەرەسىنە مۇحتار ەسىمىن ءوزى قويىپ, جاقسى ىرىم ەتىپ, «مۇحتار اۋەزوۆ اتاسىنداي اتاقتى جازۋشى بولماسا دا, سوعان ۇقساپ ءبىلىمدار, ەلىنىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭدايتىن پاراساتتى ازامات بولسىن», دەپ باتا بەرىپتى.
«اتامنىڭ سول ۋاقىتتاعى كەڭشار حالقىنا جاساعان تاعى ءبىر جاقسىلىعى – زامان تالابىنا ساي تاماشا كلۋب سالدىرىپ بەرگەنى. بۇل مادەنيەت وشاعى سول كەزدەگى اۋىل جاستارىنىڭ ءجيى باس قوساتىن ورنىنا اينالعان. جانە وسى كلۋبتىڭ العاشقى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ءبىرى كەيىن بۇكىل قازاق دالاسىنا تانىمال بولعان ۇلى كومپوزيتور ءشامشى قالداياقوۆ ەدى. كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆ وسى كلۋبتا ەكى رەت قازاقستان كومسومول ۇيىمىنىڭ رەسپۋبليكالىق سەمينارىن وتكىزگەن. بۇل كلۋبقا ۇلتىمىزدىڭ تالاي ايتۋلى تۇلعالارى: عابيت مۇسىرەپوۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, ت.ب. كەلىپ, رۋحانيات جايىندا شەشىلە اڭگىمە وربىتكەن. بۇعان قوسا, ءشامشى اعامىزدىڭ مۋزەيى مەن ەسكەرتكىشى وسى اۋىلدىڭ شەرىم ەرمانوۆ اتىنداعى كوشەسىندە ورنالاسقاندىعى دا – ۇرپاق ءۇشىن زور ماقتانىش.
جالپى, اتام ءشامشى اعامىزعا ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ ءجۇردى. 1965 جىلى وعان سىيلاعان پيانينوسى قازىر استاناداعى ۇلتتىق مۇراجايدا ساقتاۋلى. بۇل اسپاپقا: «قىمباتتى شاكە! قازاق دالاسىن قارلىعاشتاي قالىقتاپ جۇرگەن اسەم اۋەزدى اندەرىڭ ءۇشىن جەرلەستەرىڭ شىمكەنت وبلىسىنىڭ جاستارىنان. ءشامشى! جۇرت سەنەن جۇرەكتى جىلىتار اندەر كۇتەدى. شەرىم اعاڭ ەرمانوۆ. شىمكەنت قالاسى» دەگەن سوزدەر ويىپ جازىلعان», دەيدى مۇحتار ەرمان ەر اتاسىن تەبىرەنە ەسكە الىپ.
ول تۋىپ-وسكەن «تەمىر» كەڭشارىندا كىلەڭ قازاقتار تۇراتىن. سوندىقتان اتا-اناسى شىمكەنت قالاسىنا كوشىپ كەلگەن كەزدە ورىس ءتىلىن مۇلدەم بىلمەيتىن ەدى. اكە-شەشەسى اتا-اجەسىمەن اقىلداسا وتىرىپ, ونى №8 ورتا مەكتەپكە (قازىرگى م.دۋلاتي اتىنداعى مەكتەپ) بەردى. مۇنىڭ باستى سەبەبى, اتالعان مەكتەپتىڭ وزگە ءبىلىم ۇيىمدارىنان باستى ەرەكشەلىگى – اعىلشىن ءتىلىن تەرەڭدەتە وقىتاتىندىعى ەدى. ونىڭ ۇستىنە, تالاي تالانتتى تۇلەكتى قياعا قانات قاقتىرعان, جۇزجىلدىق باي تاريحى بار كونە مەكتەپ بولاتىن. وسى ءبىلىم ورداسىنداعى بىلىكتىلىگى جوعارى ۇستازدار وقۋشىلارعا تەرەڭ ءبىلىم بەرە ءبىلدى. ناتيجەسىندە, شاكىرتتەرى ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن ءبىلىمىن, ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىن دامىتۋعا مول ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. سونداي-اق ديپلوماتيا, قورعانىس, قاۋىپسىزدىك سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ ءجۇر. مۇحتار «پۋشكيننىڭ ءتىلىن» دە, «شەكسپيردىڭ ءتىلىن» دە وسى مەكتەپتە وقىپ ۇيرەندى.
بۇرىنعى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى) تاريح جانە فيزيكا فاكۋلتەتتەرىنىڭ التى جىل بويى اعىلشىن تىلىندە وقىتاتىن ارنايى بولىمىندە وقۋ – كەڭەس زامانىندا كەمىندە وننىڭ ءبىرىنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن مارتەبە-مەرەي ەدى. بۇل كورنەكتى عالىم جانە عىلىمدى ۇيىمداستىرۋشى, قوعام قايراتكەرى, اكادەميك ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى جاڭاشىل ءارى پەرسپەكتيۆتى يدەياسى ەدى. تاريح ءپانىن اعىلشىن تىلىندە وقيتىن ساۋساقپەن سانارلىقتاي شاكىرتتىڭ ءبىرى مۇحتار ەرمان بولدى. «ادام بولاتىن بالا الىسقا قارايدى» دەگەندەي, ول بۇعان توعىزىنشى سىنىپتان باستاپ جوعارى وقۋ ورىندارى وقۋلىقتارىنىڭ نەگىزىندە دايىندالعان ەكەن.
مۇحتار تىلدابەك ۇلى قازمۋ-دى اياقتاعان سوڭ ەڭبەك جولىن 1986 جىلى الماتى ساۋلەت-قۇرىلىس ينستيتۋتىنىڭ اسسيستەنتى, تالىمگەرى بولىپ باستادى. ارادا بەس جىل وتكەندە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنەن جاس مامانداردى تۇركياعا تاجىريبە الماسۋعا شاقىرعان حابارلاندىرۋدى كوزى شالىپ, ءتۇبى ءبىر تۋىسقان ەلگە بارىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدى ۇيعاردى. ءتيىستى تەستىلەۋ سىناعىنان ءساتتى ءوتىپ, 1992 جىلعى ماۋسىم ايىندا انادولى جەرىنە اتتاندى.
«بۇل – ەلىمىز ەندى عانا ازاتتىق الىپ, ەكونوميكالىق قيىندىقتار قۇرساۋىندا قالعان كەز ەدى. كوپ نارسەنى تاۋەلسىز مەملەكەت تالاپتارىنا ساي وزگەرتۋگە مۇرشا كەلمەي جاتتى. سونىڭ ىشىندە جەكە باستى كۋالاندىراتىن قۇجاتتاردى دا. تۇركياعا ۇشاقپەن ۇشىپ كەلىپ, اۋەجايدا كۇيرەپ تىنعان كسرو-نىڭ قىزىل پاسپورتىن كورسەتكەن كەزىمدە تۇرىك اعايىنداردىڭ اڭ-تاڭ بولعان جۇزدەرى مەن «كسرو دەگەن مەملەكەت جوق قوي جەر بەتىندە...» دەگەن سوزدەرى ءالى ەسىمدە. ايتەۋىر, قىزىل پاسپورتتىڭ ءبىر بەتىنە «قازاقستان ازاماتى» دەپ قارا ءمور باسىلعان بولاتىن, سونى كورسەتىپ قىزاراقتاپ ەدىك. قازىر شەتەلگە شىققاندا قولىمىزدا بولاتىن كوك پاسپورتقا قاراپ, كوڭىلىم ءسۇيىنىپ, تۇركياعا العاش بارعانىمدا قىزىل پاسپورتتان قىسىلعانىم ويىما ورالادى», دەپ ەسكە الادى مۇحتار ەرمان.
ول ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتىندە, يزميردەگى «توعىزىنشى قىركۇيەك» ۋنيۆەرسيتەتىندە, انكاراداعى مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ اگەنتتىگىندە ەكى جىلداي تاجىريبەدەن ءوتىپ, تۇرىك ءتىلىن ەركىن مەڭگەرىپ الدى. سونىڭ ارقاسىندا التى جىلداي تۇركيانىڭ «ياشار حولدينگ» ءىرى كومپانياسىنىڭ الماتى قالاسىنداعى وڭىرلىك مەنەدجەرى بولىپ جەمىستى قىزمەت اتقاردى.
ء«الى كۇنگە دەيىن جۇمىستان قول بوساعاندا باۋىرلاس تۇرىك ەلىنىڭ مەدياسايتتارى مەن تەلەارنالارىنا شولۋ جاساپ وتىرامىن. جالپى, اعىلشىن جانە تۇرىك تىلدەرىن بىلگەنىمنىڭ پايداسىن ءتۇرلى سالادا قىزمەت ىستەگەن كەزىمدە, اسىرەسە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان كەزىمدە جانە قازىرگى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىمدە دە مولىنان كورىپ ءجۇرمىن. «جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن ءبىل, جەتى ءتۇرلى ءىلىم ءبىل» دەپ حالقىمىز بەكەر ايتپاعان عوي», دەيدى مۇحتار تىلدابەك ۇلى.
ول 1999 جىلى الماتى قالاسى اكىمدىگىنە قاراستى «الماتى جارناما» مەملەكەتتىك كاسىپورنىن قۇرىپ, ونىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارعان كەزىندە ەل مۇددەسىن جەكە مۇددەسىنەن جوعارى قوياتىن ازاماتتىق ۇستانىمىمەن كوزگە ءتۇستى. سەبەبى بۇرىن مەگاپوليستە جارناما نىساندارىن ورنالاستىرۋعا جۇمسالاتىن قىرۋار قاراجاتتى جەكە كومپانيالار الىپ كەلگەن بولاتىن. وسى جاعدايدان سىبايلاس جەمقورلىق ءيىسى مۇڭكىپ تۇرعانىن ەسكەرىپ, مۇحتار تىلدابەك ۇلى جاڭا جۇمىس مودەلىن قۇردى. ناتيجەسىندە, جارنامانى ورنالاستىرۋ ءۇشىن تولەنەتىن تولەم قالا بيۋدجەتىنە تىكەلەي تۇسەتىن بولدى. وسىلايشا, سىرتقى جارناما «وڭتۇستىك استانا» ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى سەكتورىنا اينالدى. «الماتى جارنامانى» م.ەرمان باسقارعان 5 جىل ىشىندە شاھار قازىناسىنا سىرتقى جارناما ءتۇسىمىنىڭ كولەمى 50 ەسە ارتتى. قازىرگى تاڭدا بۇل تاجىريبە ەلىمىزدىڭ بۇكىل وڭىرىندە قولدانىلادى.
ساياسي پراكتيكالىق تاجىريبە جيناعان ازاماتتىڭ قايراتكەرلىك تۇلعاسى ءVى, ءVىى شاقىرىلىمدارداعى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى كەزىندە سومدالا ءتۇستى. ونىڭ ىسكەرلىك قاسيەتىنە قوسا, كەزىندە پارتياارالىق قاتىناستاردى ءتيىستى دەڭگەيدە دامىتۋعا اتسالىسقانى ەسكەرىلىپ, جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ تومەنگى پالاتاسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى.
مۇحتار تىلدابەك ۇلى دەپۋتاتتىق قىزمەتىندە مەملەكەتشىل پايىمىمەن, جان-جاقتى بىلىمدىلىگىمەن جانە ساياسي بەلسەندىلىگىمەن ەرەكشەلەندى. كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى قۋانىش سۇلتانوۆ, باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ, قابيبوللا جاقىپوۆ, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, باقىتجان ەرتاەۆ, اباي تاسبولاتوۆ سىندى اعا ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ, تالاي يگى ىسكە ۇيىتقى بولدى. ماسەلەن, 2016 جىلعى جازدا اقتوبە قالاسىندا بولعان تەرروريزم وقيعاسىنان كەيىن كوميتەت مۇشەلەرى جاڭا زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, وعان ەلىمىزدەگى قارۋ اينالىمىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە, حالىق پەن مەملەكەتتى تەرروريستىك قاتەردەن قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان نورمالاردى كىرگىزدى. ال ارىس قالاسىنىڭ ماڭىنداعى اسكەري قويمالارداعى ادامدار ءولىمى مەن اۋىر زارداپتارعا اكەلىپ سوققان جارىلىستاردان كەيىن قولدانىستاعى زاڭناماعا وق-دارىلەردى ساقتاۋ ءتارتىبىن كۇشەيتەتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. اسكەري قىزمەتشىلەردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. ناتيجەسىندە قازىر قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ, ۇلتتىق ۇلاننىڭ, شەكارا قىزمەتىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى تۇرعىن ءۇيدى جەڭىلدىكپەن يپوتەكالىق نەسيەگە راسىمدەپ, جاپپاي باسپانالى بولىپ جاتىر. ءماجىلىس دەپۋتاتى بولعان ۋاقىتتا كوپتەگەن شەت مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتتىك جانە پارلامەنتتىك سايلاۋلارىندا بايقاۋشى بولدى. ەقىۇ, تمد, تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ پارلامەنت اسسامبلەيالارىنىڭ قاتارىندا, حالىقارالىق پارلامەنت وداعى شەڭبەرىندە جاۋاپتى قىزمەتتەردى اتقاردى.
سونداي-اق وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ حالقىمەن ءجيى كەزدەسىپ, كوپتەگەن ينفراقۇرىلىمدىق, ونەركاسىپتىك جانە الەۋمەتتىك نىساندى ارالاپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تالقىلانعان ۋاقىتتا قاجەتتى قاراجاتتىڭ بولىنۋىنە اتسالىستى.
مۇحتار ەرمان وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇر. ادىلەتتى مەملەكەت ورناتۋ ماقساتىن العا قويعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەلىمىزدىڭ سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ىسىنە ايانباي اتسالىسۋ ۇستىندە.
م.ەرماننىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى لايىقتى باعالانىپ, «قۇرمەت» وردەنىمەن, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن, پرەزيدەنتتىڭ العىسحاتتارىمەن, تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ «سودرۋجەستۆو» وردەنىمەن جانە بىرنەشە حالىقارالىق مەدالمەن, توسبەلگىلەرىمەن ماراپاتتالدى.
...شەرىم اتاسى: «بالام, ومىردە قانداي قيىندىق كورسەڭ دە, ەشقاشان ەڭسەڭدى تۇسىرمەي, جادىراپ ءجۇر. كىسىگە سالەمىڭ دە ءتۇزۋ بولسىن», دەپ وتىرۋشى ەدى. مۇحتار تىلدابەك ۇلى سول ءسوزدى وسيەت ەتىپ قابىلداپ, ءوزىنىڭ كەڭ جاراتىلعان مىنەز-بولمىسىنا مىقتاپ ءسىڭىردى. ءاردايىم ۇلكەنمەن دە, كىشىمەن دە ىلتيپاتپەن امانداسىپ, جاراسىمدى ءازىل-قالجىڭىن ايتىپ, اقجارقىن قالپىنان اينىماي كەلەدى. بۇل قاسيەت قىزمەت باسىندا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ بارىنە جۇعىستى بولعاي.
