سۋدى ۇنەمدەۋ اپاتتان ساقتايدى

جۇردەك پويىزبەن استاناعا جول تارتىپ بارامىن. قۋارعان جازىق دالا. اينالا سونداي سۇرىقسىز. تەككە وتىرماي, كىتاپ وقيىن دەدىم. الىس ساپارعا سەت م.سيگەلدىڭ «سۋ بولسىن» كىتابىن الا شىققانمىن. كىتاپ مۇقاباسىنداعى ء«يزرايلدىڭ سۋساعان الەمگە بەرگەن امالى» دەگەن جازۋعا بىردەن كوزىم ءتۇستى. ويلاپ كورىڭىزشى, كۇن سايىن سۋ تاپشىلىعى تۋرالى ءتۇرلى جاڭالىق ەستيمىز. سويتە تۇرا سەبەبىنە ۇڭىلمەيمىز. «سۋدىڭ دا سۇراۋى باردىڭ» ءمانىن «سۋ بولسىننان» تاپقان سەكىلدىمىن.

سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الماساق, تاياۋ ارادا الەم حالقىنىڭ 20%-ى, ياعني شامامەن 1,5 ملرد ادام سۋ داعدارىسىنىڭ العاشقى قۇربانى بولماق. قازىردىڭ وزىندە 600 ملن ادام سۋ تاپشىلىعىنىڭ زاردابىن كورىپ وتىر. سۋعا مۇقتاجدىقتان ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىمباتتاۋى, قۋات كوزىنىڭ ازايۋى, جانار-جاعارماي باعاسىنىڭ شارىقتاۋى, حالىقتىڭ نەگىزگى قاجەتىنە قول جەتكىزە الماۋى الەۋمەتتىك تولقۋعا اكەپ سوقتىرۋى ابدەن مۇمكىن. مۇنى بىلاي قويعاندا, ىشەرگە سۋ تاپپاي قالۋىمىز ىقتيمال. وسى ورايدا اۋماعى تۇتاستاي ءشول دالانى الىپ جاتقان ءيزرايلدىڭ سۋلى مەملەكەتكە اينالۋى ءبارىنىڭ تاڭدانىسىن تۋدىرادى. شىن مانىندە, سۋعا قاتىستى ماسەلەدەن ادا, الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ءيزرايلدىڭ سۋ شارۋاشىلىعىنداعى وزىق تەحنولوگيا­سىن مەڭگەرۋ ماڭىزدى. ماسەلەنىڭ بايىبى­نا بارا بەرمەيتىن دە شىعارمىز. حالىق سانى كۇن سايىن ارتادى, سۋعا قاجەتتىلىك تە ۇلعايا تۇسەدى. بۇل – تابيعي زاڭدىلىق. ال سۋ رەسۋرسىنىڭ كولەمى كەمىمەسە, ارتپايتىنى تۇسىنىكتى.

«سۋ بولسىندى» وقىپ وتىرىپ, سۋ كوزىنىڭ ازايۋىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاك­تور­لاردى اتاپ كورسەتكىم كەلەدى. الەم­دە تۋ كورسەتكىشى كەمىگەنىمەن, وتكەن ون­جىلدىققا قاراعاندا, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ەداۋىر ارتقان. حالىق سانى كوبەيىپ قانا قويماي, ءال-اۋقاتى دا ءوسىپ كەلەدى. مىسالى, كىتاپتاعى مىنا ءبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2000 جىلى الەمدە 1,4 ملرد ورتا تاپ وكىلى بولسا, 2009 جىلى 1,8 ملرد-تان استى. 2020 جىلعا قاراي الەم­دەگى ورتا تاپ وكىلى 3,25 ملرد-قا جەتەدى دەپ بولجانعان ەدى. دەمەك, سۋعا دەگەن سۇ­رانىس ودان سا­يىن ارتادى. اۋقاتتى جانداردىڭ كۇندە سۋعا شومىلۋى, حاۋىزعا سۋ تولتى­رىپ, باۋ-باقشاسىن سۋارۋى, كو­لىك, كون­ديتسيونەر, وزگە دە تۇرمىستىق قۇ­رال-جابىقتاردى پايدالانۋى سەكىلدى كۇن­دەلىكتى ارەكەتتەرى دە سۋ مولشەرىنىڭ ازايۋىنا ەداۋىر اسەرىن تيگىزەدى. جارتى كگ جۇ­گەرى وسىرۋگە قاراعاندا جارتى كگ سيىر ەتىن الۋعا 17 ەسە كوپ سۋ كەتەدى ەكەن.

اۋ­قات­­تى جانداردىڭ ءداندى-داقىلدار مەن اق­ۋىز­عا باي تاعامداردى ءجيى تۇتىنۋى – تۇسىنىكتى جايت. وسىنىڭ ءبارىن ەسەپتەسەك, ورتا تاپتىڭ سۋدى كوپ پايدالانۋى سۋ داعدارىسىن ۋشىقتىرا تۇسەدى.

تۇششى سۋ قورىنىڭ ازايۋىنا تاعى ءبىر سەبەپ – سۋدىڭ لاستانۋى. حالىققا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن مول دايىنداۋ ءۇشىن ەگىستىككە ءتۇرلى تىڭايتقىشتار مەن پەستيتسيدتەر كوپتەپ سەبىلەدى. ەگىستىكتى جايىپ سۋارۋدىڭ كەسىرىنەن حيميكاتتىڭ كوبى وزەن-كولگە اعىپ كەتەدى نەمەسە جاڭ­بىر جاۋعاندا جەراستى سۋ قاباتىنا ءسىڭىپ, اۋىز سۋدى لاستايدى. قازبا بايلىعىن وندىرۋدە جەر قىرتىسىن سۋمەن بۇرعىلاۋ ءادىسى كەڭىنەن قولدانىلادى, بۇعان دا كوپ مولشەردە سۋ قاجەت. سونداي-اق جەر قىر­­تىسىن بۇرعىلاۋدا حيميالىق رەاگەنت­تەردى شامادان تىس قولدانۋ سۋ كوزدەرىن لاس­تاپ جاتىر. سۋ كوزى قالاي لاستانسا دا, ونى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋگە كولەمدى قاراجات كەرەك. كەي جاعدايدا سۋدى تازارتۋ مۇمكىن بولماي قالادى.

كۇن سايىن الەمنىڭ ءار قالاسىنداعى تەسىلگەن قۇبىرلاردان ۇقىپسىزدىق پەن بەيعامدىق كەسىرىنەن تالاي سۋ ىسىراپ بولادى. ەلىمىزدە سۋ شارۋاشىلىعى كەشەنى مەن وبەكتىلەردى كۇتىپ ۇستاماۋدان سۋدىڭ 50%-ى كادەگە جاراماي, تەككە اعادى. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنداعى سۋ رەسۋرس­­تارى كوميتەتىنىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلىمىز­دىڭ سۋ شارۋاشىلىعى كەشەنىنە 473 بوگەن, 87,8 تەكشە شاقىرىمدى قۇرايتىن 331 سۋ قويماسى, 125 سۋ تورابى, 3 392 كانال جانە باسقا دا 1 667 قۇرىلىسجايلار كىرەدى. كوميتەت ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ كوپشىلىگى 30-50 جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى ەش كۇردەلى جوندەۋ كورمەگەن. جالپى, سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىنىڭ 60%-دان استامى ابدەن توزعان. توزىعى جەتكەن كانالداردان ەگىس­تىك القاپتارىنا سۋ جەتەم دەگەنشە, جارتىسىنان كوبى قۇمعا ءسىڭىپ كەتەدى. جاۋاپسىزدىق جالعاسا بەرەتىن بولسا, اپاتتى جاعدايداعى سۋ قويمالارى ەل ەكونوميكاسى مەن حالىق جاعدايىنا ءىرى شىعىن اكەلۋى بەك مۇمكىن.

ايتقانداي, شەتەلدە جاڭبىر سۋىن دا زاڭداستىرىپ قويعانىن بىلەمىسىز؟ مىسالى, يزرايلدە ءۇيىڭىزدىڭ شاتىرىنا شەلەك قويىپ, جاڭبىر سۋىن جيناپ الساڭىز, ۇكىمەت مەنشىگىنە قول سۇققانمەن بىردەي. جاڭبىر تامشىسى جەرگە تۇسكەن ساتتەن باستاپ قوعام مەنشىگىنە وتەدى. دەمەك, ءسىز «سۋ تۋرالى» زاڭدى بۇزىپ وتىر­سىز. يزرايلدە سۋدى قاستەرلەپ ۇنەم­دەۋدى اركىم ءوز پارىز-مىندەتى دەپ سانايدى. بالا تاربيەسىندە دە سۋدى قادىر­لەۋ ما­دەنيەتىنىڭ ورنى ماڭىزدى. ءتىپتى مەكتەپتە دە وقۋشىلارعا سۋدى قا­لاي پايدالانۋ, قالاي جۋىنۋ كەرەگى ۇي­رەتىلەدى. وسىندايدا يزرايلدەگى ءبىر تۇرعىننىڭ ەستەلىگى ەسكە ءتۇسىپ وتىر. ول بالا كۇنىندەگى ۆاننادا شومىلعان ءساتىن ءالى كۇنگە دەيىن ايتىپ جۇرەدى. انا­سى جۋىندىرىپ, دەنەسىن سۇلگىمەن ءسۇر­تىپ, تازا كيىمىن كيگىزگەن سوڭ, پلاستيك شەلەگىن الىپ, ۆانناداعى سابىندى سۋمەن اۋلاداعى گۇلدەرىن سۋاراتىن. ءسوي­تىپ, اناسىنا قاراپ, ءار تامشى سۋدىڭ سۇراۋى بارىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ ءوستى. سۋدى قاس­تەر­لەۋ ءۇشىن ءبىز دە ەتنوپەداگوگيكانى جاڭ­عىرتىپ, تاربيە ماسەلەسىنە كوڭىل اۋدار­عانىمىز ءجون.

ماسەلەنى شەشۋدە سۋ قادىرىن ءبىلۋ مەن ءتيىمدى پايدالانۋ جەتكىلىكسىز. ۇيگە تازا سۋ جەتكىزىپ تۇراتىن ينفراقۇرىلىم, سۋ شا­­رۋاشىلىعى قوندىرعىلارى تەگىن سا­لىن­بايدى. ءارى اتالعان نىسانداردى كۇتىپ ۇستاۋ, جوندەۋ جۇمىستارىنا دا قا­­را­­جات قاجەت. يزرايل سۋ باسقارماسى سۋدى پايدالانۋ دەڭگەيىن ازايتۋ ءۇشىن سۋ باعاسىن كوتەرۋ تەتىگىن ادەيى قولدانعان. 2008 جىلى ەلدەگى ءار ادام تۇتىنعان سۋى­نىڭ ناقتى قۇنىن تولەۋى كەرەك دەگەن زاڭ كۇشىنە ەندى. ياعني ەشقانداي قوعامدىق ۇيىم­دارعا سۋ تەگىن بەرىلمەيدى. باعا تەتىگىنىڭ ناتيجەسىندە كۇندەلىكتى تۇر­مىستا تۇتىنىلاتىن سۋ مولشەرى 16%-عا تومەندەگەن. ءوز ەلىمىزدە دە سۋ قۇنىن رەتتەپ, ارنايى دەربەس ەسەپتەگىش قۇرالداردى پايدالانار بولساق, سۋدى بەيبەرەكەت قولدانۋدى ازايتار ەدىك.

ءيزرايلدىڭ يننوۆاتسيالىق جەتىس­­تىگىنىڭ ءبىرى – سۋ ەسەپتەگىشتەگى كور­سەتكىشتى قا­شىقتان تەكسەرۋ تەحنولوگياسى. اتالعان ەسەپتەگىش قۇرالعا قوسىلعان پلانشەت نەمەسە باسقا دا ەلەكتروندى قۇرىلعىلار ار­قى­لى ۇيدەگى پايدالانىلعان سۋ مول­شەرىن ءار ءتورت ساعات سايىن ءبىلىپ وتىرۋعا بولادى. قانداي دا ءبىر ۇيدە, مەملەكەتتىك مەكەمەدە سۋ قالىپتان تىس مولشەردەن اسىپ كەتسە, قۇبىر تەسىلگەن بولۋى مۇمكىن دەپ بولجام جاسالىپ, ارنايى ماماندار جاعدايدى دەر كەزىندە رەتتەيدى. اتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرىپ, تۇبەگەيلى وزگەرىس جاساۋ ءۇشىن ەلىمىزدە ارنايى سۋ شارۋاشىلىعى ماسەلەسىن قاراستىراتىن مەملەكەتتىك قۇزىرلى ورگاننىڭ قۇرىلعانى وتە دۇرىس شەشىم بولدى.

يزرايلدىك سۋ مامانى سيمحا بلاسس جاس كەزىندە فەرمالاردىڭ بىرىندە قازىلىپ جاتقان سۋ ۇڭعىماسىن تەكسەرۋگە بارعاندا اعاشتاردىڭ ءبىرى وزگەلەرىنەن الدەقايدا بيىك ەكەنىن بايقايدى. اعاشتىڭ ءبارى ءبىر ۋاقىتتا, ءبىر توپىراققا ەگىلگەنىن, كۇن ساۋ­­­لەسى مەن جاۋىن-شاشىننىڭ دا بىردەي ءتۇسىپ, اۋا رايى دا بىردەي اسەر ەتەتىنى انىق. جاس عالىم اينالاعا قاراپ ءجۇرىپ, مەتالل سۋ قۇبىرىنان اعاش تۇبىنە سۋ تامشىلاپ تۇرعانىن كورەدى. الايدا «باسقا جۇمىسىم دا كوپ ەدى» دەگەن ويمەن اسا ءبىر ءمان بەرمەيدى. دەگەنمەن دە, وزگەلەردەن بيىك وسكەن اعاش سيمحا بلاستىڭ ەسىنەن شىقپاي, ءاردايىم تولعاندىراتىن. جاسى 59-عا كەلگەندە بلاسس وسى اعاشقا قايتا قى­زىعىپ, زەرتتەۋ جۇمىسى ناتيجەسىندە ەگىن سۋارۋ جۇيەسىنە جارقىن جاڭالىق اكەلەدى. بۇل كەزدە شارۋالاردىڭ كوبى ەگىس­تىكتى تەك جايىپ سۋاراتىن. جايىپ سۋارۋ ءادىسى وركەنيەت پايدا بولعالى قولدانىلىپ كەلە جاتقانىمەن, ءادىستىڭ ءتيىمسىز تۇسى كوپ. سۋ ءوز باستاۋىنان ەگىستىككە جەتكەنشە ءبىراز بولىگى بۋلانىپ, قالعانى قۇمعا ءسىڭىپ كەتەدى, ياعني سۋدىڭ تەڭ جارتىسى ءراسۋا بولادى. وسىمدىك تامىرىنا سۋدىڭ تولىق ءسىڭۋى ءۇشىن دە كوپ مولشەردە سۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي, سۋ تاپشىلىعى بايقالاتىن وڭىرلەردە ءالى كۇنگە دەيىن وسى ءادىس قولدانىلىپ كەلەدى. جايىپ سۋارۋعا بالاما سانالاتىن جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن پايدالانساق, سۋدىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ىسىراپ بولادى ەكەن. جەلدىڭ اسەرىنەن بۇرىككىشتىڭ تەرىس باعىتقا جىلجىپ كەتۋىنەن وسىمدىككە بىركەلكى سۋ بارماي قالادى. ءارى كۇن ىستىقتا سۋدىڭ ءبىرازى جەرگە تامباي جاتىپ, بۋلانىپ كەتەدى. تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىنە كوشسەك, سۋ از بۋلانىپ ءارى وسىمدىك تامىرىنا تىكە بارادى. سۋ ۇنەمدەلەدى, ءونىم كولەمى مەن ساپاسى ارتادى, تىڭايتقىشتار تىكەلەي وسىمدىك تامىرىنا بارادى. تامشىلاتىپ سۋارۋ توپىراق, اۋا, سۋ قۇرامىنىڭ لاس­تانۋىن ازايتىپ, ەكولوگياعا قاۋىپتى بال­دىرلاردان قورعايدى. جايىپ سۋارۋ ءادىسى تولاسسىز جاڭبىر جاۋىپ, ارتىنان ۇزاق ۋاقىت قۇرعاقشىلىققا ۇلاساتىن تابيعي قۇبىلىسقا ۇقسايدى. سول سەبەپتى تامشىلاتىپ سۋارۋ ەگىن شارۋاشىلىعى ءۇشىن تاپتىرماس تەحنولوگياعا اينالىپ وتىر. ارينە, تامشىلاتىپ سۋارۋعا ار­نالع­ان قوندىرعىلاردى ورناتۋ قوماقتى قارا­جاتتى تالاپ ەتەدى. دەگەنمەن سول قارا­جاتتىڭ كەيىن ەسەلەپ قايتاتىنى انىق.

بىزدەگى جاعدايعا توقتالساق, بۇگىنگە دەيىن ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ ماسە­لەسىن شەشە الماي جاتقانىمىز بەل­گىلى. سۋ تالاسى بۇگىن شەشىلمەيدى. تەرريتو­ريا­­مىزدان ورتاشا ەسەپپەن جىل سايىن 100 ملرد تەكشە مەتر سۋ وتسە, سونىڭ جارتىسى شاعىن وزەندەردىڭ ۇلەسىنە تيەدى. دەمەك, ىشكى سۋ جۇيەسىنىڭ دە قۋاتى مول. الاي­دا شاعىن وزەندەر شارۋاشىلىقتىڭ سالدارىنان قۇرىپ بارادى. مۇنى 1981-1990 جىلدارى سۋ شارۋاشىلىعى جانە مەليوراتسيا ءمينيسترى بولعان بەلگىلى گيدروتەحنيك ناريمان قىپشاقباەۆ تا راستاپ وتىر.

– شاعىن وزەندەر ادامداردىڭ ءىس-ارە­كەتىنە وتە جەڭىل تيەدى, كەز كەلگەن جەر­دەن بوگەت سالا سالادى, كەز كەلگەن جەردەن قۇرتا سالادى. الماتىنىڭ ماڭىن­دا قانشاما شاعىن وزەن بولدى. سول قاپ­تاعان وزەننەن ۇلكەن الماتى, كىشى الماتى, اقساي مەن ەسەنتاي عانا قالدى. الماتىنىڭ ۇستىنەن وتەتىن 20 شاقتى وزەننەن بۇگىندە ۇشەۋى عانا بار. ويتكەنى ارناسىن بەكىتىپ, توپىراقپەن ءۇستىن جا­ۋى­پ تاستادى, ءبارىن قۇرتىپ, كافە, كەڭسە سالدى. ۇكىمەت شاعىن وزەنگە كوڭىل ءبولۋى كەرەك. كولدەردىڭ دە جاعدايى وتە ناشار. كوكشە وڭىرىندە اقان سەرى انگە قوساتىن سىرىمبەت دەگەن كول بار. ءدوپ-دوڭگەلەك, ايناداي تاپ-تازا. سول كولگە تاۋدىڭ قارى ەرىپ, جىلعالاپ قۇيىلادى. بۇل كولدى ادام­دار نە ىستەدى؟ جىلعالاردىڭ ۇستىنە اپارىپ ءۇي سالدى, جول سالدى, ءبارىن بىتەپ تاستادى. سودان كەيىن «ساۋمالكول قۇرىپ, سىرىمبەتتىڭ سۋى تومەندەپ جاتىر» دەپ ويبايلايدى. نۇرا وزەنى دە – ىشكى وزەن. قاراعاندى, تەمىر­تاۋ, اباي, ساران قالالارىنىڭ قالدىق سۋلارىنان باسقا نۇرادا سۋ جوق. تازا سۋى سامارقان سۋ قوي­­ماسىنا كەتەدى, ول سۋدى قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتى پايدالانىپ وتىر. وزەننىڭ سۋىن قويما ۇستاپ قالادى, بو­­ساعان ارناعا قالدىق سۋ قۇيى­لىپ جا­تىر. ونىڭ جاعاسىنا بارساڭ, وزەن ەمەس, قال­دىق لاس سۋ عانا بار. نۇرامەن تاع­­دىرلاس وزەندەر وتە كوپ, – دەيدى ن.قىپ­شاق­باەۆ.

شەتەلدىك سۋ تازارتۋ تەحنولوگياسىنا قايران قالاسىڭ. يزرايلدە تەڭىز سۋىن تۇششى سۋعا اينالدىرۋ تەحنو­لوگيا­سى دامىعان. ال مۇندا ديقاندار تۇششى سۋمەن قاتار قالدىق سۋدى دا التىنداي كورەدى. قالدىق سۋدى تازارتۋ ۇدەرىسىنەن ەنەرگيا ءوندىرۋ دە قاراستىرىلىپ جاتىر. ستانوكتاعى قالدىق سۋدىڭ بەتىندە جينالاتىن مايدىڭ ءوزى ونەركاسىپتە قايتا پايداعا جارايدى. قالدىق سۋ قۇ­رامىنداعى تسەلليۋلوز تالشىقتارىن اجەت­حانا قاعازىن جاساۋعا قولدانادى. ەكى تۇيمەلى ۋنيتاز ورناتۋ دا – يزرايل يننو­ۆاتسياسىنىڭ جەتىستىگى. مۇنداي اجەت­حانانى پايدالانۋ ارقىلى كۇندەلىكتى تۇر­مىستاعى سۋ شىعىنىن 20%-عا ازايتۋعا بولادى. شەتەل تاجىريبەسىنە ۇدەرە كوش­پەسەك تە, ماسەلەنى ساتىلاپ رەتتەۋگە, وزىق تەحنولوگيانى ەل شارۋاشىلىعىندا سىناپ كورۋگە بولادى. الەمدە سۋ جوق ەمەس, سۋ بار. تەك ءتيىمدى پايدالانساق ەكەن.

ايسۇلۋ سەزحان,

ء«Egemennىń» شتاتتان

تىس ءتىلشىسى