ءۇش بانك: ءۇمىت پەن كۇدىك

كەزەكتى ءبىر ۇكىمەت وتىرىسىنان كەيىن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىل­قاسىموۆا جۋرناليستەرمەن كەزدەسىپ, سول ارادا  بانكتەرىمىزدىڭ  شەتەلدىك بانكتەردىڭ باسەكەلەستىگىنە توتەپ بەرە الاتىندىعى تۇرعىسىندا پىكىر بىلدىرگەنى بار-تىن. توراعانىڭ ايتۋىنشا, باسەكەلەستىك رەسۋرستاردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋى جاعىنان عانا بولۋى مۇمكىن. بىراق ءبىزدىڭ بانكتەر رەسۋرستاردىڭ قولجەتىمدىلىگى وكپەلەتپەيتىندەي جاعدايعا جاقىنداپ كەلە جاتقاندىعىن ەسكەرە كەتكەنىمىز ءجون.  

بانكتىڭ تۇراقتىلىعىن جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ونىڭ تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيى انىقتايدى. ءبىزدىڭ بانكتەردىڭ تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيى پوستكەڭەستىك مۇشە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا كوشىلگەرى. مۇنى الىس-جاقىن شەتەلدەرگە شىققاندا تالاي رەت كوردىك.

اگەنتتىك توراعاسى ايتىپ وتكەندەي, جاڭا بانك كەلسە, ءبىرىنشى كەزەكتە بازالىق مولشەرلەمەگە, ەكونوميكاداعى اقشانىڭ قۇنىنا نازار اۋدارادى. سودان كەيىن ۇلتتىق بانك بەكىتكەن ويىن ەرەجەسىنە بەيىمدەلەدى. ەگەر قارجىلاندىرۋ كوزى «توركىنىندە» بولسا, وندا اڭگىمە باسقا.

دەمەك شەتەلدىك بانكتەر كەلسە, نەسيە پايىزى تومەندەپ كەتەدى دەپ ۇمىتتەنىپ قالۋعا بولمايدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ «شەتەلدىك سەنىمدى ءۇش بانكتى ەلگە تارتۋ كەرەك» دەگەن ءبىراۋىز سوزىنەن كەيىن ساۋەگەي ساراپشىلار ىشكى نارىققا كىرەتىن بانكتەردىڭ «گەوگرافياسى» مەن «بيوگرافياسىنا» دەيىن ناقتىلانىپ قويعانىن ايتىپ جاتىر. كەيبىر ساراپشىلار بۇل تىزىمدە رەسەي­لىك بانكتەردىڭ ءتۇسىپ قالعانىنا سەنىم­دى. سەبەبى سانكتسيانىڭ قىسپاعىندا وتىر­عان ەلدىڭ قارجى ينستيتۋتىن ەلگە الىپ كەلۋ ءۇشىن ءبىراز كۇش كەرەك. ەاەو-دا, ءتىپتى ورتا­لىق ازيا ايماعىندا مىقتى كوم­مەر­تسيا­لىق بانكتەر جوق. ىشكى بولجام سول ءۇش بانكتىڭ كەمى ەكەۋى قحر بانكتەرى بولۋى ابدەن مۇم­كىن دەگەن قيسىنعا باسىم­دىق بەرەدى. سە­بەبى قىتايدىڭ ەلدەگى ينۆەس­تيتسيالىق جو­با­لارىنىڭ بەتالىسى ءارتا­راپ­تان­دىرى­لا باس­تادى. الداعى بىرەر جىل­دا ەلدە تىر­كەلگەن قىتاي بانكتەرى ولار­عا قىزمەت كور­سە­تەمىز دەپ «شارشاپ» قالۋى دا ابدەن مۇمكىن.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ سەنىمدى ءۇش بانك دەگەندى سەنىممەن ايتۋىنىڭ دا ەكونوميكالىق سەبەبى بار. سوڭعى ءتورت جىلدا بانكتەر ىرىلەندى, جاڭا بانكتەر پايدا بولدى. ميكرو قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانككە (ەدب) اينالۋى­نا مۇمكىندىك بەرىلدى.

پرەزيدەنت ەدب-گە «تابىستارىڭدى مەملەكەتپەن بولىسىڭدەر دەگەنىن وتكەن اپتادا قايتالاپ تۇرىپ تاعى دا ەسكەرتتى. سەبەبى ەدب-ءنىڭ ۇب نوتالارىنا قارجى سالىپ, 10-17 پايىزبەن تازا تابىس تاۋىپ جۇرگەنىن, سوڭعى جارتى جىلدا ولاردىڭ تابىسى 2,1 ملرد دوللاردان اسىپ كەتكەنىن ساراپشىلار تالايدان بەرى ايتىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەنى ءبىز دە گازەتىمىزدە بىرنەشە رەت كوتەردىك.

ەدب-ءنىڭ ەكونوميكانى نەسيەلەۋ دەڭگەيى 15-20 پايىزدان اسپاي تۇر. ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 50-70 پايىزدىڭ اينالاسىندا. سوڭعى ونشاقتى جىلدا ەدب ءبىز سەنەتىن جوبالار جوق دەسە, نەسيە پا­يىزى جوعارى, بىزگە «ۇزىن نەسيە كەرەك» دەپ جىلايدى. دەمەك, ەلدەگى نارىققا كەلۋگە شەشىم قابىلداعان ءۇش بانك ءبىزدىڭ «ەركەتوتاي» بانكتەردەن «تاياق» جەپ, ەلدەرىنە كەرى كەتەدى نەمەسە فريدوم بانك سياقتى ءتول بانكتەردىڭ تابيعاتىمەن ينتەگراتسيالانىپ كەتەدى.

ءبىزدىڭ ىشكى قارجى نارىعىنا شەتەلدىك بانكتەردىڭ كەلىپ-كەتۋى جاڭالىق ەمەس ەكەنى وسىعان دەيىن تالاي رەت ايتىلدى. سوڭعى ونجىلدىقتا ءبىرى كەلسە, ءبىرى كەتىپ جاتتى. 2020 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان باس­تاپ الەمنىڭ قارجى نارىعىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان جانە ورنالاسقان جەرى دسۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ بانكتەرى ەلىمىزگە كەلىپ جۇمىس ىستەۋگە جانە بۇل قۇقىقتى كەز كەلگەن بانك پايدالانۋعا قۇقىلى.

ۇلتتىق بانك قازاقستانعا كەلىپ, فيليالىن اشۋعا نيەت تانىتقان شەتەلدىك بانكتەرگە بارلىعى بەس تالاپ قوياتىنىن وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ايتقان. ول بانك ءبىرىنشى كەزەكتە قاداعالاۋشى ورگانىنىڭ ليتسەنزياسىنا يە بولۋى كەرەك. بۇعان قوسا 20 ملرد دوللاردان كەم ەمەس سوماداعى اكتيۆتەرگە يە بولۋعا مىندەتتى. ۇلتتىق بانكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلاعانداي, بۇل بانكتە قارجىنىڭ جىلىستاۋىنا قارسى كۇرەس شارالارىن دايىنداۋ توبىندا (FATF) بولۋى, ۇب-پەن رەزيدەنت-بانك شىققان ەلدىڭ قارجىلاي قاداعالاۋشى ورگانى اراسىندا كەلىسىم, الداعى 5 جىلعا ارنالعان جىلدىق قار­جى جوسپارى بولۋى دا مىندەتتى. كوپ كوڭىلىندە «نەسيە الار كەزدە بانك كوميس­سياسى تومەندەپ, دەپوزيتتەردىڭ سىياقى مولشەرلەمەسى جوعارىلاي ما؟» دەگەن ساۋالعا ساراپشىلاردىڭ جاۋا­­بى ءماز ەمەس. سەبەبى, شەتەلدىك بانك­تەر­دى قار­جى­لاندىرۋشى كوز – ۇلتتىق بانك. دەمەك, باس بانك بۇلار ءۇشىن بانك مارجاسىن تومەندەتە المايدى. دەمەك, ولاردىڭ ىشكى نارىققا كەلۋى بانك سەرۆيسى, تەحنولوگياسىنىڭ جاڭعىرۋىنا عانا سەپتىگىن تيگىزەدى.

قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىم­داستى­عىنىڭ جەتەكشىسى ەلەنا باحمۋتوۆا شەتەل­دىك بانكتەردىڭ قازاقستانعا كەلىپ, ليتسەن­زيالارعا سايكەس جۇمىس ىستەپ جاتقانىن, دسۇ-مەن كەلىسىمدەر كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن بانك فيليالدارى رەسۋرستاردى تەڭگەمەن ۇسىنا الاتىنىن ايتادى. سەبەبى وسىعان دەيىن رەسەيلىك «سبەربانك» وتاندىق بانك­تەرمەن بىرلەسە, باسەكەلەسە جۇمىس ىستەدى, Halyk Bank جانە Kaspi سياقتى ءىرى ويىنشىلارىمىز حالىقارالىق نارىقتارعا ءوز بەتىمەن شىعا باستادى. بىراق شەتەلدىك بانكتەردىڭ ءبارى ەلدەگى نەسيە پايىزىنا وزگەرىستەر ەنگىزە المادى.

ساراپشى ەرلان يبراگيمنىڭ ايتۋىنشا, شەتەلدىك بانكتەر ەڭ الدىمەن باراتىن ەلىنىڭ ىشكى مۇمكىندىگىنە باسىمدىق بەرەدى. ىشكى مۇمكىندىككە قۋات بەرەتىن فاكتور – حالىق سانى. ەلگە كەلىپ, فيليالىن اشپاق بولعان بانكتەر ءۇشىن حالىق سانى 50-60 ملن, ونىڭ كوپشىلىگى 30-35 پايىزى ەكونوميكالىق بەلسەندى ازاماتتار بولۋى كەرەك. ءبىز بۇل تالاپقا ساي كەلمەيمىز. سودان كەيىنگى ەكىنشى ماسەلە بىزدە 100 ملرد اقش دوللارىنان اساتىن جەرگىلىكتى جوبالار از. ال ەلدەگى ءىرى كومپانيالار ءبىزدىڭ ەدب-ءنىڭ كومەگىنە جۇگىنبەيدى.

ء«بىزدىڭ نارىق ءبىرىنشى كەزەكتە رەسەي فەدەراتسياسى, قىتاي حالىق رەسپۋب­ليكاسى, وزبەكستاننىڭ بانكتەرى ءۇشىن تار­تىم­دى. سەبەبى ەكونوميكادا وسى جو­عارى­داعى ەكى ەلدىڭ ۇلەسى سالماقتى. ەگەر ين­ۆەس­تيتسيالىق تارتىمدىلىعىمىز وڭا­لىپ جاتسا, ورتالىق ازيادان قىرعىز, تۇرىك­مەن بانكتەرى كەلۋى مۇمكىن. ولار ءبىزدىڭ بانكتىك سەرۆيسكە اسا كوپ وزگەرىستەر ەنگىزە قويمايدى», دەيدى ساراپشى.

سودان كەيىنگى ساراپشى ايتقان ەكىنشى ماسەلە شەتەلدىك بانكتەر ءبىرىنشى كەزەكتە حالىق سانىنا, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق بەلسەندى توپتىڭ ۇلەس سالماعىنا نازار اۋدارادى. ءبىرىنشى تالاپ – حالىق سانى 50 ملن, ەكونوميكالىق بەلسەندى توپ سول حالىقتىڭ كەمى 30 پايىزىن قۇراۋ كەرەك. بىزدەگى جاعداي ەكى تالاپقا دا ساي كەلمەيدى. ەدب-ءنىڭ نەسيە قورجىنىندا بيزنەسكە بولىنگەن نەسيە ەمەس, تۇتىنۋشىلىق نەسيە­نىڭ سالماعى باسىم. سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا سوڭعىسىنىڭ ۇلەسى 60 پايىزدان اسىپ كەتتى. بۇل دا ەلگە ات باسىن بۇرعىسى كەلگەن شەتەلدىك بانكتەردى شوشىندىراتىن فاكتور. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ – بانكتىڭ كۇرەتامىرىنىڭ تىنىسىن اشاتىن فاكتور. ال بىزدە ىشكى نارىقتا قۇنى 100 ملرد اقش دوللارىنان اساتىن, جەرگىلىكتى بانك­تەر قارجىلاندىرعان جوبالار از. ەلدەگى ءىرى كاسىپورىندار قازاقستاندىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ كومەگىن قاجەتسىنبەيدى.

ە. يبراگيم ايتىپ وتكەندەي, سوڭعى 20 جىلدا شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ كەلۋى ەمەس, كەتۋى جيىرەك بايقالدى. 2007 جىلدارى UniCredit يتالياندىق بانكى ءوزىنىڭ بانك Austria Creditanstalt قۇرىلىمى ارقىلى سول كەزدەگى ءۇشىنشى ءىرى بانك – اتفبانكتى تولىعىمەن ساتىپ الدى.

قارجى ينستيتۋتىنىڭ ءباسپاسوز حابارلاماسىندا مامىلەنىڭ قۇنى 2,175 ملرد دوللار بولعانى ايتىلعان. سول كەزدە UniCredit اتفبانكتىڭ كومەگى­مەن رەسەي نارىعىنداعى قاتىسۋىن كەڭەي­تە الادى. ويتكەنى سول تۇستاردا «ومبى وبلىسىندا قازاقستاندىق قارجى ينستي­تۋتىنىڭ فيليالدارى اشىلدى» دەگەن حابارلار تارادى. 2013 جىلى UniCredit توبى اتفبانكتى KNG Finance-كە ساتىپ, قازاقستاننان كەتىپ قالدى. سودان بەرگى 11 جىلدا باتىس ەلدەرىنىڭ جەتەكشى بانكتەرى جەتەكشى قازاقستاندىق بانكتەردى ساتىپ الدى دەگەن حابار شىققان جوق. شەتەلدىك بانكتەردىڭ قازاقستان نارىعىنان شىعۋ سەبەپتەرىنىڭ ءارتۇرلى ەكەنى قازىر سارالانىپ جاتىر. ءبىرى – بيزنەس قۇرىلىمىن وزگەرتەدى, ەندى ءبىرى شىعىنداردى ازايتۋمەن اينالىسادى.

ە.يبراگيم ايتىپ وتكەندەي, ءبىزدىڭ ەلگە قۇرىلىمدىق ماسەلەلەرى بويىنشا اي­ماقتاعى كەيبىر وزىق ەلدەردىڭ تاجىري­بەسىن ەنگىزۋدى قولعا الاتىن كەز كەلدى. بۇل رەتتە بىزگە شاعىن, بىراق وتە اشىق ەكونوميكاسى بار گونكونگكە ن­ازار اۋدارۋعا بولادى. گونكونگتىڭ ساۋدا­­نى دامىتۋ جونىندەگى كەڭەسىنىڭ قۇرى­لى­مى ءبىزدىڭ نارىقتىڭ تابيعاتىنا جاقىن. بۇل ۇيىم جىل سايىن 40-تان استام شا­عىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىن الەۋەت­تى نا­رىقتارعا الىپ شىعادى. كەڭەس سونىمەن قاتار كاسىپكەرلەرگە وزدەرىنىڭ ساۋدا وكىلدىكتەرى ارقىلى شەت ەلدەردىڭ بيزنەس قاۋىمداستىقتارى مەن مەملەكەتتىك ۇيىمدارىنا كىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر قازاقستاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس سەكتورىنا ىشكى نارىقتىڭ مۇمكىندىگىنە نازار اۋدارۋ كەرەك», دەيدى ە. يبراگيم.

كەز كەلگەن قارجى ينستيتۋتىنىڭ تابي­عاتى ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋدى قۇپ كورەدى. ال ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا بۇل قاعيدا تۇتىنۋشىلىق نەسيەگە ويىسىپ كەتتى. ءتىپتى, ولاردىڭ قالىپتى دەڭگەيدەن اسىپ كەتۋى بانك تاۋەكەلىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرىپ جىبەردى.

قارجى تالداۋشىسى سەرگەي پولى­گالوۆتىڭ ايتۋىنشا ەكونوميكاداعى بەلگى­سىزدىك­تەر قازاقستاندىق نارىقتىڭ ينۆەستي­تسيا­لىق سيپاتىنا كەرى اسەر ەتىپ وتىر. ەكونو­ميستىڭ پايىمىنشا, الەمدىك پايىزدىق مول­شەرلەمەلەردەگى نەسيەلىك پايىزدى ءبىزدىڭ نارىق كوتەرە المايدى. سەبەبى ءبىزدىڭ ەلدە تىركەلگەن بانكتەر بىزدەگى ويىن ەرەجەلەرىمەن ءجۇرۋى ءتيىس. بۇل فاكتور شەتەلدىك بانكتەردى الەۋەتى جاعىنان وتان­­­دىق بانكتەرمەن جانا­ما تۇردە تەڭەس­تىرەدى. ء«بىزدىڭ ەلگە كەلگەن شەت­ەلدىك بانك­تەردىڭ بيزنەس مودەلى ءبىرىن­شى كە­زەكتە ەسەپ ايىرىسۋ-كاسسالىق قىز­مەت كور­سەتۋمەن عانا ەرەكشەلەنۋى مۇم­كىن» دە­گەن پىكىردى بۇل ساراپشى دا قولداي­دى. «نا­­رىق­تاعى شەتەلدىك بانكتەردىڭ باسەكە­لەس­­تىك­­كە ىقپال ەتۋ دارەجەسى وتە از. كۇنى كەشە­­گە دەيىن ولار­­دىڭ ارتىقشىلىعى قىز­مەت كور­سەتۋدىڭ ايتار­­لىقتاي جوعارى دەڭ­گەيى دا­مىعان IT بولىپ كەلدى. قازىر ءبىزدىڭ بانك­­تەر­­دىڭ اقپارات­تىق تەحنولوگيالىق قۋاتى جوعا­رى. دەمەك وتان­دىق قارجى ينستيتۋتتارى­نا باسە­كە­­لەستىك قىسىم قىزمەت كورسەتۋ جاعى­نان بولۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ سەيىلدى», دەيدى ساراپشى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, باتىس بانكتەرى ازىرگە ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ وتىر. ازىرگە بىزگە ازيا ايماعىنان كەلۋى مۇمكىن, ولار­دىڭ قارجىلىق كۇشى مەن الەۋەتى ءبىزدىڭ بانك­تەرمەن دەڭگەيلەس. دەمەك بۇل ەلدەردەن كەل­گەن قارجى ينستيتۋتتارى ءبىزدىڭ بانك­تەرگە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ جاعىنان باسە­كەلەس بولا المايدى. «نارىقتاعى باسە­كەلەستىك ويىن ەرەجەسىنە وزگەرىستەر الىپ كەلەدى. بىراق ءبىزدىڭ ەلگە كەلەمىن دەپ كەزەك كۇتىپ تۇرعان بانكتەردى كورىپ تۇرعان جوق­پىن. بىزگە قازىر وزىمىزبەن دەڭگەيلەس بانك­تەر ەمەس, عاسىرلىق تاجىريبەسى بار مىقتى ويىن­­شىلاردىڭ كەلگەنى ماڭىزدى. بىراق ىشكى نارىق وعان ازىرگە دايىن ەمەس», دەيدى ساراپشى.

ححI عاسىردىڭ تەك ادام كاپيتالى ءۇشىن عانا ەمەس, ينۆەستيتسيا ءۇشىن دە كۇرەسكە باعىت الىپ بارا جاتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ساراپشىلار شەتەلدىك بانكتەردى ەلدە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن پروتسەنتتىك مولشەرلەمەنى وزگەرتۋى مۇمكىن دەگەندى جيىرەك ايتا باس­تادى. ەگەر جاعداي وسى باعىتپەن جالعاسا بەرسە, ءبىزدىڭ بانكتەر سالىمشىلارىنان ايى­رىلىپ قالۋى دا ابدەن مۇمكىن ەدى. بىراق ۇلتتىق بانك قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا شەتەلدىك بانكتەردىڭ فيليالدارىن رەتتەۋ رەزيدەنت بانكتەرگە قولدانىلاتىن قولدانىستاعى رەتتەۋشى تاسىلدەرگە نەگىزدەلەتىنىن حابارلاپ, بۇل ماسەلەگە نۇكتە قويدى. وسى كەزگە دەيىن جانكەشتىلىكتەن قۋات الىپ تۇرعان اشىق باسەكەنى رۋحانيات سالاسىنان جيىرەك كورەتىنبىز. ەندى جانكەشتىلىك سەگمەنتىندەگى ويىن ەرەجەسى قارجى نارىعىنا قاراي ويىسا باستادى. تاعى قايتالاپ ايتايىق, ىشكى نارىق مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ء«ۇش بانك» دەپ ۇكىلەپ وتىر­عان قارجى ينستيتۋتى قاي تاراپتان كەلە­دى» دەگەن جاۋاپقا ساۋال ىزدەپ تولقىپ تۇر. ويت­كەنى ءبىزدىڭ بانكتەر «قازاقستانعا كەلسەڭ كەل, ءوز-وزىڭە سەنسەڭ كەل!» دەيتىن دەڭگەيگە جەتە قويعان جوق... ال مەملەكەت بانكتەردىڭ ەركەلىگىن ەندى كوتەرە المايتىنىن ءاربىر شەشىمىمەن اڭعارتىپ جاتىر... ەندى ءوز-وزىنە سەنگەن بانكتەر عانا اشىق باسەكەدە ويىن ەرەجەسىن وزگەرتۋگە ارەكەت جاسايدى...

الماتى