جانىبەك اللايار ۇلى 2008 جىلى «باتىر ۇلى قايىپ حان جانە ونىڭ اۋلەتىنىڭ تاريحى (1745-1860)» اتتى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ءوزىنىڭ بولاشاق زەرتتەۋ نىسانىن, تاقىرىپ اياسىن انىقتاپ العان زەرتتەۋشى. ول قازاق تاريحىنداعى جوڭعار-قالماقپەن اراداعى سوعىستار, قازاق-ورىس قاتىناسى, قازاق حالقىنىڭ رەسەي قول استىنا ءوتۋى سياقتى كۇردەلى كەزەڭدى تەرەڭ زەرتتەگەن ىرگەلى مامانعا اينالدى. سوڭعى جىلدارى عالىم قازاقستان مەن رەسەي ارحيۆتەرىن قوپارىپ, عىلىمي زەرتتەۋ ىسىنە ءبىرجولا دەن قويدى.
جانىبەك اللايار ۇلى بۇدان بۇرىن ورال قالاسىندا جارىق كورگەن «Danaqaz» تاريحي-تانىمدىق جۋرنالىندا تاريحي تۇلعالار ەسەنگەلدى باي جانمىرزا ۇلى مەن ۇكى بي تولەپ ۇلى تۋرالى «ەسەنگەلدى باي تاريحى تولىق تانىلدى ما؟», «ۇكى بي جانە ونىڭ زامانى» اتتى مونوگرافياعا بەرگىسىز ماقالالار جازىپ, اقجايىق ءوڭىرىنىڭ تۇتاس تاريحىن ءبىر تانىستىرىپ ەدى...
مىنە, ەندى عالىمنىڭ كوپجىلعى ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە «التاي باتىر جانە ونىڭ زامانى» مونوگرافياسى جارىق كورىپ وتىر.
– زەرتتەۋشىنىڭ جاڭا كىتابى قازاق تاريحىنداعى اسا كۇردەلى XVIII عاسىردىڭ بىرقاتار اقتاڭداق تۇستارىن اشۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. اۆتور جىلدار بويى رەسەيدىڭ ورىنبور, ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, استراحان, ەليستا قالالارى ارحيۆتەرىنەن جانە ەلىمىزدىڭ باس ارحيۆىنەن ءار الۋان دەرەك جيناپ پايدالانعان. بۇل دەرەكتەردىڭ باسىم بولىگى بۇرىن عىلىمي اينالىمعا ەنبەگەن. مۇنىڭ ءوزى كىتاپتىڭ قۇندىلىعىن ايعاقتاي تۇسەدى. ودان بولەك, ەڭبەكتى جازۋدا كوپتەگەن بۇرىنعى كەڭەستىك, وتاندىق جانە شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ تۋىندىلارى, كوپتەگەن اۋىزشا اڭگىمە مەن شەجىرەلىك دەرەكتەر دە مولىنان قولدانىلعان. ولاردىڭ بارلىعى قۇجاتتىق ماتەريالدارمەن جاقسى ۇندەسەدى. مىسالى, قۇجاتتارداعى ناقتى وقيعادا اتالاتىن كەيبىر تۇلعالار تۋرالى قوسىمشا شەجىرەلىك مالىمەتتەر مەن ولاردىڭ اۋىز ادەبيەتىندەگى اتالۋى دا ۇسىنىلادى. زەرتتەۋشىنىڭ تاقىرىپتى جەتىك مەڭگەرگەنى بايقالىپ تۇر, – دەيدى ارىپتەسى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى نۇرجان جەتپىسباي.
جانىبەك ءيسمۋرزيننىڭ جاڭا ەڭبەگىندە 1710-1720 جىلدارداعى قازاق قۇرىلتايلارى, «اقتابان شۇبىرىندى» تۋرالى جاڭا مالىمەتتەر بار. 1711 جىلى باشقۇرت, قازاق جانە قاراقالپاق حالقىنىڭ ابىلقايىر سۇلتاندى حان سايلاۋى جونىندە تىڭ دەرەكتەر بەرىلگەن. قازاق-جوڭعار, قازاق-قالماق سوعىستارى جايىندا دا تىڭ اقپاراتتار كەلتىرىلەدى. 1731 جىلعى كىشى جانە ورتا ءجۇز ستارشىندارىنىڭ رەسەي يمپەرياسىنا انت بەرۋ قۇجاتىنىڭ ءماتىنى تۇڭعىش رەت وسى كىتاپتا تولىق جاريالانىپ وتىر. بۇدان بولەك, ايتەكە ءبيدىڭ ومىرىنە قاتىستى تىڭ دەرەكتەر, ابىلقايىر حان, ابىلاي حان, بوكەنباي باتىر, ەسەت باتىر, جانىبەك تارحان, ت.ب. بەلگىلى تاريحي تۇلعالار جايىنداعى ارحيۆ ماتەريالدارى مولىنان ۇشىراسادى.
عالىمنىڭ ءاۋ باستان وزىنە ءتان ءبىر ەرەكشەلىگى – نىساناعا العان كەيىپكەرىنىڭ, تاريحي تۇلعانىڭ ءومىر جولىن زەرتتەي وتىرىپ, ول ءومىر سۇرگەن زامانا, ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى تۇگەل قامتيدى. كىتاپ XVIII عاسىردىڭ بەلگىلى تاريحي تۇلعاسى التاي باتىردىڭ ءومىر جولى مەن قىزمەتىن كوبىرەك سيپاتتاۋعا ارنالعانىمەن, ول ءومىر سۇرگەن عاسىردىڭ ماڭىزدى وقيعالارى دا تولىق بەرىلەدى.
مونوگرافيانىڭ العاشقى تاراۋى تۇلعانىڭ وسكەن ورتاسى, ۇشقان ۇياسى تۋرالى بايانداۋدان باستالادى. «ەلدەگى ساياسي جاعداي» دەپ اتالاتىن تاراۋشادا XVII عاسىردىڭ سوڭىنداعى قازاق حاندىعىنداعى جاعداي, 1681-1684 جىلدارى جوڭعاردىڭ قازاق جەرىنە شابۋىلى, 1690-1695 جىلدارى قازاقتىڭ رەسەيدىڭ ءسىبىر يەلىكتەرىنە شاپقىنى سيپاتتالادى. بۇل وقيعالار كوپ جاعدايدا كوپشىلىك قاۋىمعا بەلگىسىز تاريح بولاتىن. «جايىق ءۇشىن جانداسۋ» اتتى تاراۋشادا XVIII عاسىر باسىنداعى قازاقتاردىڭ جايىق كازاكتارى مەن قالماقتارعا قارسى جورىقتارى ءسوز بولعان.
«ازاتتىق جولىنداعى كۇرەس» تاراۋى اتى ايتىپ تۇرعانداي قازاق-جوڭعار جانە قازاق-قالماق سوعىستارىنا ارنالعان. مۇندا دا عىلىمي ورتادا بەلگىلى دەگەن مالىمەتتەردەن بولەك, ءبىراز ماسەلە, مىسالى قاراقۇم جيىنى تۋرالى نەمەسە ابىلقايىر حاننىڭ دارەجەسى ت.ب. دا ماڭىزدى دەگەن ساتتەر دەرەكتەر ارقىلى پايىمدالادى. «اقتابان شۇبىرىندى...» جىلدارىنداعى كوپتەگەن وقيعا, وسى جىلدارداعى قالماقتارمەن سوعىستار دا بەرىلەدى. قازاق تاريحي ءاپسانالارىندا «ساۋران اينالعان» دەگەن اتپەن قالعان اقتاڭداق وقيعالار جەلىسى ناقتى دەرەكتەر مەن اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن كەلتىرۋ ارقىلى بارىنشا تولىق سۋرەتتەلەدى.
– ەڭبەكتەگى ەڭ ماڭىزدى تۇستىڭ ءبىرى – 1731 جىلى كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ رەسەي تاراپىنا انت بەرۋ ءراسىمى. بۇل جەردە تەك كىشى ءجۇزدىڭ عانا ەمەس, ورتا ءجۇزدىڭ دە اتاقتى تۇلعالارى بولعانىن كورەمىز. بۇل ءتىزىم رەسەي سىرتقى ساياسات ارحيۆىنەن الىنىپ, تۇڭعىش رەت جاريالانىپ وتىر. مۇنى عىلىمي ورتاعا زەرتتەۋشى جانىبەك يسمۋرزين ەنگىزۋدە. وسى ماڭىزدى ماسەلە توڭىرەگىندەگى بايىپتى زەرتتەۋلەر ءالى دە جالعاسا بەرۋى قاجەت, – دەيدى ن.جەتپىسباي.
– جانىبەك اللايار ۇلى بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان, عىلىمي اينالىمعا ەنبەگەن تىڭ دەرەكتەر مەن قۇجاتتاردى جاريالاپ ءجۇر. سونىڭ ناتيجەسىندە, قازاق تاريحىنداعى ءىرى تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىنە سونى پايىم جاساپ, رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالاردا تاريحقا قىزىعۋشىلىعى زور ەل-جۇرتتىڭ قوشەمەتىنە بولەندى. ول ءXVIIى عاسىرعا قاتىستى وزىنە دەيىنگى سان الۋان زەرتتەۋلەردەگى ولقىلىقتاردى دا كورسەتتى. الماتى, ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ورىنبور قالالارىنداعى سەگىز ارحيۆ قورىن اقتارىپ, بۇگىنگىدەي سالماقتى, كولەمدى, ىرگەلى زەرتتەۋگە قول جەتكىزدى. ءتۇيىپ ايتقاندا, قازاق تاريحىنىڭ تيتاندارى ەرمۇحان بەكماحانوۆ, زاردىحان قينايات ۇلى, يرينا ەروفەەۆا, ت.ب. عالىمداردىڭ سونى سوقپاعىنا تۇسكەنىن ەرەكشە اتاپ وتەمىن, – دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاڭابەك جاقسىعاليەۆ.
جاڭا ەڭبەكتىڭ «قالماققا قارسى كۇرەس» اتتى تاراۋشاسىندا 1736-1745 جىلدارى قازاق پەن قالماق اراسىندا بولعان سوعىستاردان ءبىراز ماعلۇمات بەرىلگەن. مۇندا دا تىڭ دەرەك جەتكىلىكتى. سونىڭ ىشىندە تەك ءوزارا جورىقتار عانا ەمەس, بەلگىلى تۇلعالاردىڭ قاتىسۋىمەن بولعان ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تا ءسوز بولادى. كەلەسى تاراۋ التاي ەبەسكى ۇلىنىڭ سوڭعى كەزەڭىن سۋرەتتەۋگە ارنالعانىمەن, مۇندا بەرىلەتىن وقيعالار دا ءبىر تۇلعا اينالاسىمەن شەكتەلمەيدى. باتىر عۇمىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى سول تۇستاعى ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي جاعدايلار اياسىندا ۇسىنىلادى. ونىڭ نۇرالى حان تۇسىنداعى ءىس-ارەكەتى, باسقا دا جايتتار باياندالادى. كىتاپتا باتىر ۇرپاقتارى جايلى دا تولىق دەرەك بەرىلگەن. مۇندا تەك التاي باتىر ۇرپاقتارى عانا ەمەس, بەلگىلى بي-باتىرلاردىڭ قايراتكەرلىگى, ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەرگە قاتىسۋى سيپاتتالىپ وتەدى. كوپشىلىگىنىڭ جەرلەنگەن ورنى انىقتالىپ, قۇلپىتاستاعى جازۋى دا بەرىلەدى.
قىسقاشا ايتقاندا, ج. ءيسمۋرزيننىڭ بۇل كىتابىن قازاق تاريح عىلىمىنا جاڭادان قوسىلعان ايتارلىقتاي ەڭبەك دەپ باعالاۋعا بولادى.
باتىس قازاقستان وبلىسى
