مايلى داقىل – مولشىلىق كوزى

استىق داقىلدارىنىڭ ەگىس كولەمىن ازايتا وتىرىپ, ونىڭ ورنىنا مايلى داقىلدار مەن قۇنارلى مال ازىعىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ, وڭدەۋ سالاسىنىڭ قۋاتى مەن ساپاسىن جاقسارتۋ باعىتىندا جۇرگىزىلگەن ماقساتتى, جان-جاقتى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى دە ايتارلىقتاي. بۇگىندە ماي-توڭماي سالاسى – اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگى. مايلى داقىلدار ەگۋ, ءوندىرۋ, وڭدەۋ جۇمىستارى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا كەڭىنەن ءورىس الىپ وتىر. ايتالىق, شىعىس, وڭتۇستىك وڭىرلەر كۇنباعىس, سويا ءوسىرۋ جونىنەن كوش باستاپ تۇر­سا, سولتۇستىك وڭىرلەردە زىعىر, اق­ميا, راپس داقىلدارىن ءوسىرۋ جاق­سى جولعا قويىلعان.

ال دامۋ كەلەشەگىنە كەلسەك, ماي داقىلدارىنىڭ دامۋى ءبىرىنشى كەزەكتە لوگيستيكانىڭ دامۋىمەن بايلانىستى, ياعني مايلى داقىلدار ەكسپورتقا مولىنان شىعارىلار بولسا, سالانى دامىتۋعا دا كەڭ جول اشىلماقشى. قازاقستاندىق مايلى داقىل وندىرۋشىلەرى وتاندىق ونىمدەردىڭ ساپاسى وزگە ەلدىڭ ونىمدەرىنەن ءبىر دە قالىسپايتىنىن جانە باسەكەگە قابىلەتتى ەكەنىن ايتادى. دەمەك مايلى داقىلدار ءوندىرىسىنىڭ ءورىسى الداعى ۋاقىتتا كەڭەيە تۇسەدى.

كەيىنگى جىلدارى مايلى داقىلدار, كوكونىستەر مەن باقشا داقىلدارىنىڭ كولەمى بەلسەندى تۇردە ۇلعايعان. 2012 جىلدان باستاپ وسى داقىلدار القاپ­تا­رىنىڭ ءوسۋى سايكەسىنشە 67%, 14%, 35% بولدى. ءداندى داقىلدارعا قا­­را­­عاندا وسىمدىك شارۋا­شىلىعىنىڭ وسى سەگمەنتتەرىندە ونىم­دىلىك تە ارتىپ كەلەدى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەك­تەرى بويىنشا, وسىمدىك شارۋاشىلى­عىنداعى رەنتابەلدىلىك وتكەن جىلى مىناداي بولدى: مايلى داقىلدار – 66,7%, ءداندى-بۇرشاقتى داقىلدار – 49,6%, كوكونىستەر مەن باقشا داقىلدارى – 33,8%, تەحنيكالىق داقىلدار – 26,4%. جالپى العاندا, كەيىنگى ون جىلدا مايلى داقىلدار 67%-عا, ال جالپى الىمدار 1,5 ەسە ءوستى. مايلى داقىلدار ءوندىرىسى نەگىزىنەن سولتۇستىك قازاقستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىس­تارىندا شوعىرلانعان. بۇل ايماقتارداعى جالپى الىم بۇكىل ەل بويىنشا شامامەن 55%-دى قۇرايدى.

اقش اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگى (USDA) بولجاپ وتىرعانداي, 2022-2023 ماركەتينگتىك جىلى مايلى داقىلداردىڭ الەمدىك ءوندىرىسى بىردەن 42,7 ملن تونناعا ۇلعايىپ, جاڭا رەكوردتىق كورسەتكىشكە – 643,1 ملن تونناعا جەت­پەكشى.

وتكەن جىلدىڭ اياعىندا مايلى داقىل­ وسىرۋمەن جانە وڭدەۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىنداردا ولاردىڭ تۇقىمدارىنىڭ قورى رەكوردتىق كورسەتكىش – 1 673,8 مىڭ تونناعا جەتتى. بۇل تولايىم تابىس­قا قايتا وڭدەۋدى قارقىندى ارتتىرۋ جۇ­مىستارىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەت­كىزىلدى.

ماي­لى داقىلدى ءوندىرۋشى نەگىزگى ەلدەر بولىپ سانالاتىن ەۋرووداققا مۇشە مەملەكەتتەر الەمدە جينالاتىن مايلى داقىلدىڭ جالپى كولەمىنىڭ 50 پايى­زىن, ونىڭ ىشىندە راپس داقىلىنىڭ 30 پايىزىن, كۇنباعىس مايىنىڭ 20 پايىزىن ەنشىلەيدى ەكەن. راپس داقىلىنا قاتىستى ۇلكەن ۇلەس كانادا مەن قىتايعا دا تيە­سىلى. سويانى الەمدە ءۇش ەل كوپ وندىرەدى, ولار – مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى اقش, ارگەن­تينا, برازيليا مەملەكەتتەرى. ەلىمىزگە كەلسەك, مايلى داقىلداردىڭ الەمدىك وندىرىستەگى ۇلەسى 2 پايىز عانا ەكەن...

ەندى وسى اتالعان جانە باسقا دا مايلى داقىلدىڭ ەلىمىز كولەمىندەگى ءون­دىرىسىنىڭ دامۋ بارىسىن ناقتى دەرەك-دايەك­تەرگە سۇيەنە وتىرىپ سارالاپ كورە­لىك.

بيىل قولايلى اۋا رايى جاعدايى ەگىن جيناۋ جۇمىسىن ۋاقتىلى باس­تاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى بەرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىز بويىنشا بارلىعى 2,7 ملن گەكتاردان مايلى داقىل جينالۋعا ءتيىس. ونىڭ ىشىندە: كۇنباعىس – 1 157 مىڭ گا, زىعىر – 909 مىڭ گا, ماقسارى – 485 مىڭ گا, راپس – 98 مىڭ گا. ازىرگە 34 مىڭ گەكتار القاپتان ماقسارى جينالدى, ونىمدىلىگى – گەكتارىنا 6,9 تسەنتنەر.

قازىرگى ۋاقىتتا ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىن­دەت – وسىرىلگەن ەگىندى شىعىنسىز جيناۋ­دى جۇزەگە اسىرۋ. ەگىن جيناۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە 149,9 مىڭ تراكتور, 38,6 مىڭ استىق جينايتىن كومباين, 13,5 مىڭ وراق جۇمىلدىرىلعان, 426 مىڭ توننا ارزانداتىلعان ديزەل وتىنى بولىنگەن.

ناۋقاندى ويداعىداي, ورالىمدى وت­كىزۋدىڭ نەگىزگى ءبىر فاكتورى – فەرمەر­لەر­دى قاجەتتى قارجىمەن قالىپتى قام­تا­ماسىز ەتۋ. بيىل «اگرارلىق نەسيە كور­پوراتسياسى» اق جەلىسى بويىن­شا كوكتەمگى ەگىس جانە ەگىن جيناۋ جۇمىسىن قار­جى­لاندىرۋدىڭ جالپى سوماسى 140 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. وسىمدىك شارۋا­شى­­­ل­ىعى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قول­داۋ شارا­لارى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمي­نيسترى­نىڭ 2020 جىلى 30 ناۋرىزداعى №107 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «وسىمدىك شارۋا­شىلىعى ءونىمىنىڭ ونىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋدى سۋبسيديالاۋ قاعيدالارى» بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. وسىمدىك شارۋاشىلىعى سالاسىن سۋبسيديالاۋدىڭ ماقساتى – ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋ, وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ ونىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ وندىرىستىك قۋاتىن جاقسارتۋ, وتاندىق شيكىزاتپەن قام­تا­ماسىز ەتۋ. بيىل وسى ماقساتتارعا مەملە­كەت تاراپىنان شامامەن 87 ملرد تەڭگە ءبولىندى.

اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن, ونىڭ ىشىندە مايلى داقىلدى وسىرۋمەن اينالىساتىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ بازالىق سۋبسيديا­لارمەن قوسا (مينەرالدى تىڭايتقىش­تار, پەستيتسيدتەر, تۇقىمدار), سۋ جەتكى­زۋ جونىندەگى قىزمەتتەردىڭ قۇنىن ارزان­داتۋعا ارنالعان سۋبسيديا, ينۆەس­تيتسيا­لىق سۋبسيديا الۋعا دا قۇقىعى بار. جالپى, مايلى داقىلدى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسى بويىنشا بىرقاتار قولداۋ قاراستىرىلعان. ماسەلەن, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى بويىنشا جەڭىلدىكتى نەسيەلەر بولىنەدى. سونداي-اق سالىق كودەكسىنىڭ 411-بابىنا سايكەس مايلى داقىلدى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى ءۇشىن قوسىمشا قۇن سالىعىن 70% مولشەرىندە تومەندەتۋ بويىن­شا جەڭىلدىك بەرىلەدى.

2022 جىلى وسىمدىك مايلارىنىڭ ەكسپورتى 318 مىڭ توننانى قۇرادى, بۇل 2021 جىلعى كورسەتكىشتەن 1,1 ەسە كوپ (149 مىڭ توننا). وسىمدىك مايىنىڭ نەگىزگى كولەمى قىتايعا (ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمىندەگى ۇلەسى – 37%), وزبەكستانعا (31,7%), تاجىكستانعا (14,3%), اۋعانستانعا (5,5%), تۇركياعا (5%), قىرعىزستانعا (1,5%) ەكسپورتتالادى. يمپورت 142 مىڭ توننانى قۇرادى, بۇل 2021 جىلعى كورسەتكىشتەن 8%-عا از (154,3 مىڭ توننا).

بۇگىندە ەلىمىزدە جالپى وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 3,3 ملن توننادان اسا شيكىزاتتى قۇرايتىن 70-كە جۋىق ماي تۇقىمىن قايتا وڭدەۋ كاسىپورنى جۇمىس ىستەيدى. 2021-2022 جىلدارى شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ بويىنشا جالپى قۋاتى شامامەن 1 ملن توننا مايلى داقىلدى قايتا وڭدەۋدى قامتيتىن ءۇش ءىرى جوعارى تەحنولوگيالىق كاسىپورىن («Qazaq Astyq Group» جشس, «بوتا-2015» جشس, «Altyn Shyghys» جشس) پايدالانۋعا بەرىلدى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دە­رەك­تەرى بويىنشا, تازارتىلماعان وسىمدىك مايىن ءوندىرۋ جونىندەگى كاسىپ­ورىنداردىڭ ورتاشا جۇكتەمەسى 2021 جىلعى 23,7%-دان 2022 جىلى 32,4%-عا دەيىن ۇلعايدى. قازىردە وتاندىق كا­سىپورىندار وسىمدىك مايى­مەن ىشكى نارىق­تى تولىقتاي قامتا­ماسىز ەتىپ وتىر.

ءوندىرىس پەن ەكسپورتتى ۇلعايتۋ, سون­داي-اق يمپورتتى تومەندەتۋ بويىنشا قالىپ­تاسقان وڭ ديناميكا ءونىمدى قايتا وڭدەۋ مەن ەكسپورتتاۋعا باعىتتالعان مەملەكەت ساياساتىنىڭ ناتيجەسىن كورسەتەدى. كۇنباعىس ەكسپورتىنىڭ ورتاشا جىلدىق دەڭگەيىن ساقتاۋ, الەمدىك نارىقتا جوعارى سۇرانىس پەن باعانىڭ ءوسۋى جاعدايىندا شيكىزاتتى ەلدەن اكەتۋدىڭ شامادان تىس كولەمىن تەجەۋ ءۇشىن, سونداي-اق ولاردى وزىمىزدە وڭدەۋدى دامىتۋ, ءونىم ءوندىرۋ جانە ەكسپورتتاۋ جۇمىسىنا قولداۋ جاساۋ ءۇشىن وسى جىلدىڭ 4 اقپانىنان باس­تاپ كۇنباعىستى سىرتقا شىعارۋدى باج سالىعى قولدانىلا باس­تادى.

كەيىنگى جىلدارى مايلى داقىلدار وندىرىسىنە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردەن ەلى­مىزدە زىعىر تۇقىمىنىڭ جاقسى ءوسىرىلىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. زىعىر ەگۋ ەلىمىزدە 2008 جىلى باستالعان ەكەن, سودان بەرى ەگىس كولەمى بىرنەشە ەسە ءوسىپتى. قازىر ەلدىڭ بارلىق سولتۇستىك ءوڭىرى زىعىر ەگەدى دەۋگە بولادى, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ شىعىسى مەن ورتالىعىندا دا زىعىر ءوسىرۋ قاۋىرت قولعا الىنىپ جاتىر. ونىڭ ءبىر, مۇمكىن باستى سەبەبى – زىعىر دەنساۋلىققا وتە پايدالى: حولەس­تەرين دەڭگەيىن تومەندەتەدى, جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋىنىڭ, گيپەرتونيا مەن قاتەرلى ىسىكتىڭ الدىن الادى, يممۋندىق جۇيەنى جاقسارتادى.

سونىمەن قاتار ەلدەگى راپس ءوسىرۋدىڭ كەلەشەگى دە زور دەيدى ماماندار. الاي­دا راپس ەگۋدىڭ كولەمىن ارتتىرۋ فەرمەر­لەردىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگىنە بايلانىستى بولىپ كەلەدى. ويتكەنى بۇل ءداندى داقىلدى ەگۋ كوپ قارجىنى قاجەت ەتەدى. سوعان قاراماستان اتالعان داقىلدى ءوسىرۋ كولەمى دە جىل ساناپ ارتىپ كەلە جاتىر. ءونىمى, يگەرىلۋى, پايداسى دا جامان ەمەس.

قانشا دەگەنمەن, ەلىمىزدەگى ەڭ ماڭىز­دى مايلى داقىل كۇنباعىس بولىپ قالا بەر­مەك. ەگەر بۇرىن كۇنباعىس شىعىس قا­زاق­ستان مەن الماتى وبلىستارىندا عانا ەگىلگەن بولسا, قازىردە سولتۇستىك, باتىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەردە دە كوپتەپ وسىرىلەدى. «كۇنباعىسقا دەگەن سۇرانىس وتە جوعارى, ونى كورشىلەس ەلدەر, ونىڭ ىشىندە قىتاي جاقسى الۋدا. وعان دەگەن سۇرانىس ارتا بەرەدى, سوعان سايكەس ءوسىرۋ كولەمى دە ۇلعايادى», دەيدى ماماندار.

ەلىمىزدە جوعارىدا اتالعان داقىل­دارمەن قوسا اۋىسپالى ەگىستىك ءۇشىن وتە ىڭعايلى سانالاتىن سويا, قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى ماقسارى سىندى مايلى داقىل ءوندىرىسى دە دامىپ كەلەدى. سوياعا قۇس فابريكالارى تاراپىنان ۇلكەن سۇرانىس بار. ولار سويانى ساتىپ الىپ, جەمگە پايدالاناتىن سويانى وزدەرى دايىندايدى. ونى وڭدەۋ اۋقىمى زور, ءارتۇرلى. ماقسارى سۋ قورى جەتىسپەيتىن, قۇرعاق ايماقتاردا كەڭىنەن تاراعان.

قورىتا كەلگەندە, ەلىمىزدەگى مايلى داقىل ءوندىرىسى مەن ونىڭ وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋعا حالىقارالىق نارىقتاعى تۋىنداعان جاعىمدى وزگەرىس جاقسى اسەر ەتىپ وتىر. نارىق تالاپتارىنا ساي­­كەس, مۇنداي مول مۇمكىندىكتى ەلى­مىز­­دىڭ مايلى داقىل وندىرۋشىلەرى مەن وسىمدىك مايلارىن وڭدەۋشىلەرى دە كەڭىنەن پايدالانۋعا بەلسەنە كىرىسكەن سىڭايلى. تەگىندە, زامان, ۋاقىت تالابى ءبارى-ءبارىن ءوزى رەتتەپ وتىرادى. قازىردە ديقاندار ەگىستىكتى ءارتاراپتاندىرۋ ىسىنە مىقتاپ دەن قويعان. داقىلدىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە ءتۇرىن ەككەن پايدالى ەكەنىن تەرەڭ ۇعىنعان. سول باعىتتا جارىسا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. اسىلىندا, التىن استىعىمىز, اق بيداي ءدانىمىزدىڭ الدىنا ەشتەڭە تۇسە قويماس. دەگەنمەن اس اتاۋلىنىڭ ءدامىن كىرگىزگەن, سول ءداندى داقىلدار وسىرۋدەن بەس ەسە ءتيىمدى سانالاتىن مايلى داقىلدار ءوندىرىسى دە ەل ەكونوميكاسىنىڭ قوماقتى ءبىر بولىگى رەتىندە قالىپتى دامي بەرۋگە ءتيىس. وعان بايتاق ەلىمىزدە مۇمكىندىك تە, رەسۋرستار دا جەتكىلىكتى.