ەڭ باستىسى, جەرگىلىكتى حالىق كورمە ارقىلى تاجىك حالقىنىڭ ۇلتتىق قولونەرىمەن جانە سالت-داستۇرىمەن جاقىنىراق تانىسۋعا مۇمكىندىك الدى. «جاقسىنى كورمەككە» دەمەكشى, كورمە وتكەن كۇندەرى شىمكەنتتىكتەر تايلى-تۇياعى قالماي ءىس-شارانى تاماشالاۋعا كەلدى. تاجىكتىڭ اتلاس ماتادان تىگىلگەن ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتى كيىمدەرى مەن اشەكەي بۇيىمدارى, قولونەر زاتتارى, ۇلتتىق ناقىشپەن سالىنعان كارتينالارى مەن كادەسىيلارى ەشكىمدى دە بەيجاي قالدىرمادى.
قولونەر مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى سادريدين تۋرسۋنوۆ وزىمەن بىرگە ءبىراز قىلقالام تۋىندىلارىن الا كەلىپتى. قوناقتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەرى بەدەرلەنگەن كارتينا كۋندال, چاكا دەپ اتالادى ەكەن.
«قولونەر مەكتەبى 1961 جىلى قۇرىلعان. تاجىكستاننىڭ تۇرسىنزادە قالاسىندا ورنالاسقان. دۋشانبەمەن اراسى – 50 شاقىرىم جەر. بۇگىنگى تاڭدا مەكتەپتە 250 بالا وقيدى. بالالاردى ەكىنشى سىنىپتان قابىلدايدى. قولونەردەن بولەك ۇلتتىق اسپاپتاردا ويناۋدى ۇيرەنەدى. كۋندال الەمدىك سۋرەت ونەرىندە وتە جوعارى باعالانادى. ويتكەنى حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەرىن سالۋ اسقان شەبەرلىكتى تالاپ ەتەدى. تاجىكستاننان باسقا ەش جەردە كەزدەستىرمەيسىز. ۇلتتىق كارتينالاردا شىعىستىڭ نازىك يىرىمدەرى جاسىرىنعان. حالقىمىز كيەتىن كيىم دە «چاكان» دەپ اتالادى. سەبەبى كيىمىمىز دە ۇلتتىق ويۋ-ورنەكپەن بەزەندىرىلگەن. بالالار مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ديزاينەر بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسەدى. تاجىكستاننىڭ وزىندە بۇل تۋىندىلار جوعارى باعاعا يە», دەدى س.تۋرسۋنوۆ.
ايتا كەتكەن ءجون, كۋندالدا تاقتايعا تسەمەنتتەن ارنايى قالىپپەن تورلى سىزىقتار قۇيىلادى. سول سىزىقتاردىڭ ورتاسىنداعى اشىق جەرلەرگە مايلى بوياۋمەن تاجىك حالقىنىڭ ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەرى سالىنادى. تاجىك جۇرتىنىڭ ويۋ-ورنەگىندە وسىمدىكتەر بەينەسى كوپ كەزدەسەدى. ال ەڭ تانىمال حالىق سۋرەتشىلەرىنەن ءمۇسىنشى, كەسكىندەمەشى, سابزالي شاريپوۆتى اتاۋعا بولادى.
قازاق پەن قىرعىز عانا ەمەس, تاجىكتەر دە كوكپار تارتادى ەكەن. بىراق ولاردىڭ ۇلتتىق ويىنى ءسال باسقاشالاۋ. مۇنى ات ابزەلدەرىن كورمەدە ۇسىنعان قولونەرشى ەشانكۋل حامروەۆتان ەستىپ بىلدىك. بۇل – ونىڭ وتباسىلىق بيزنەسى. جاستايىنان قولونەرمەن اينالىسقان. قازىر بۇل ونەردى بالاسى الىپ ءجۇر. ءتۇرى قازاققا ۇقسايتىن اقساقالدىڭ ۇلتى وزبەك ەكەن. ايتۋىنشا, تاجىكستاندا وزبەكتەر دە كوپ تۇراتىن كورىنەدى.
«قولونەر بۇيىمدارىن تاجىك حالقى دا جاقسى كورەدى. اسىرەسە ات ابزەلدەرىن. ۇيدەن كەلىپ ساتىپ الىپ كەتەدى. نەمەسە جەكە تاپسىرىس بەرەدى. بايقاعانىم, تاجىك پەن قازاقتىڭ ۇقساس جەرى – قوس حالىق تا كوكپاردى ۇناتادى. بيىل قىستا ۇلكەن كوكپار وتكەلى جاتىر. لەنيناباد دەگەن جەردە. سالىمعا تىگەتىن جۇلدەلەرى دە وتە قوماقتى», دەدى ە.حامروەۆ.
قالا تۇرعىنى مۇرات باباەۆ تاجىكستاننىڭ مادەني كۇندەرى شىمكەنتتە دە وتەدى دەگەن جاڭالىقتى ەستىپ, وسىندا كەلگەنشە اسىعىپتى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا تاجىكستان وعان جات ەل ەمەس. كەزىندە تاجىك جەرىندە تۋىپ, قازاقستانعا 9 جاسىندا كوشىپ كەلىپتى. سوندىقتان كەيدە بالالىق شاعى قالعان تاۋلى ەلدى اڭسايتىنىن, قىدىرىپ بارىپ قايتقىسى كەلەتىنىن ايتادى. سونىمەن بىرگە تاجىك حالقىنىڭ قوناقجاي ەكەنىن, قولونەرگە جاقىندىعىن, ساپالى دۇنيەلەرىنىڭ كوپتىگىن اتاپ ءوتتى.
ءبىر ايتا كەتەتىن جايت: ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندە تاجىك ەتنوسى وكىلدەرى جەرگىلىكتى حالىقپەن بىتە قايناسىپ, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.
وسى رەتتە مۇرات باباەۆ: «مادەني كۇندەر اياسىندا تاجىك حالقى وزىندەگى بار دۇنيەسىن اكەپ كورسەتىپ تۇر. سولاردىڭ ىشىندە اتادان بالاعا ميراس بولعان قولونەر بۇيىمدارىن كوبىرەك ۇسىنعان ەكەن. اسىرەسە كورمە زالى ويۋ-ورنەكتى ماتالار مەن كيىمدەرگە تولىپ تۇر. قۇدايعا شۇكىر, قازاقتاردا دا ءوزىنىڭ ءتول ءداستۇرى, ويۋ-ورنەگى بار. بىراق ولاردى ناسيحاتتاۋدا, كۇندەلىكتى پايدالانۋدا تاجىك حالقىنداي دارەجەگە جەتە المادىق. ءبىر ۇناعانى تاجىكتەردىڭ قىشلاقتارىندا قولونەر بارىنشا جاندانعان دەۋگە بولادى. ىسمەرلىكپەن, ۇستالىقپەن اينالىساتىن وتباسى كوپ سەكىلدى. سول سەبەپتى بىزدە دە اۋىلداردا قولونەردى دامىتىپ, كورمەلەرگە الىپ شىعۋ كەرەك. سوندا وتباسىلار ءۇشىن بيزنەس ءارى قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن ناسيحاتتاۋ بولار ەدى. «ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» دەمەكشى, اۋىلداردا قولونەرشى جاندار جەتەرلىك. ەندىگى كەزەكتە سولارعا قولداۋ بەرۋ كەرەك. ول جاق كۇنگەي ايماق بولعاندىقتان جەمىس-جيدەك ەرتە پىسەدى. سوندىقتان باۋ-باقشا ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى, اسىرەسە كەپكەن ورىك-مەيىزدەر مەن باسقا دا جەمىستەردىڭ سىرتقى ساۋداسى وتە جوعارى. جالپى, تاجىك حالقىنان ۇيرەنەرىمىز كوپ. سونىمەن بىرگە ولارعا دا ۇيرەتەر جاقتارىمىز جەتەرلىك. سول ءۇشىن الىس-بەرىستى جانداندىرا بەرگەنىمىز دۇرىس. بۇل تۇرعىدان العاندا اشىق باۋىرمالدىق ساياسات ۇستانعان مەملەكەت باسشىسىنا مىڭ العىس. مۇسىلمان حالقى بولعاندىقتان, ءبىر-بىرىمىزگە وسىلاي اعايىندىق تانىتىپ, ءوزارا ساۋدا مەن بارىس-كەلىستى كۇشەيتە بەرگەن ابزال», دەدى.
ءوز كەزەگىندە تاجىكستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى حاكيمزودا كۋربون باستاعان دەلەگاتسيا 2200 جىلدىق تاريحى بار شىمكەنت قالاسىنىڭ «شىم قالا» تاريحي-مادەني كەشەنىمەن تانىستى.
«شىمكەنت تۇرعىندارى مەنى قوناقجايلىلىعىمەن ءارى ەڭبەكقورلىعىمەن ءتانتى ەتتى. كورمە-جارمەڭكەدە حالىق تاجىكستاندىق قوناقتارعا تۋعان باۋىرىنداي سىيلاستىق تانىتتى. ەكى ەلدى بايلانىستىرعان باۋىرمالدىق پەن دوستىعىمىز نىعايا بەرسىن جانە ماڭگىلىك بولسىن», دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ وكىلى فايزياحماد امونوۆ.
مادەني كۇندەر اياسىندا قالاداعى ويىن-ساۋىق, ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ بىرىندە «پريزنانيە سارازما» اتتى تاجىك ءفيلمى كورسەتىلدى. فيلم اۆتورى – شاۆكات مۋحاممادي مەن توحير اسروريون. رەجيسسەرى – رۋستام ساتتورزودا. سارازمنىڭ 5500 جىلدىعىنا ارناپ تۇسىرىلگەن فيلم. اتالعان ايماقتا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى IV-III مىڭجىلدىقتارداعى نەوليت, قولا داۋىرلەرىنىڭ ەگىنشىلىك, قالا قۇرىلىسى جانە باسقا دا قولونەر مادەنيەتى تۋرالى سىر شەرتەتىن ۇلكەن اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي ورنالاسقان.
تاجىكستاننىڭ مادەني كۇندەرى شىمكەنتتەگى «تۇركىستان» سارايىنىڭ ساحناسىندا قورىتىندىلاندى. مەيماندوس ەلدىڭ ونەر جۇلدىزدارىنىڭ كونتسەرتىن تاماشالاۋعا تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت ءمينيسترى زۋلفيا داۆلوتزادو مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى قۇربان حاكيمزادو جانە شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى مۇرات ايتەنوۆ كەلدى.
مادەني ءىس-شارادا كەرنەي مەن سىرنايدىڭ, دۋتار مەن تانبۋردىڭ, رۋباب پەن دويرانىڭ اۋەلەگەن سازى كورەرمەن سەزىمىن جاۋلاسا, شاشماكوم دەپ اتالاتىن ءداستۇرلى اندەرى مەن ۇلتتىق بيلەرى دە كوپشىلىكتى ءتانتى ەتتى.
شىمكەنت
